महाभारत · अध्याय 14.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.18.1
ततस्तस्योपसङ्गृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान् ।
पप्रच्छ तांश्च धर्मान्स प्राह धर्मभृतांवरः ॥ १४.१८.१ ॥
मग त्याचे पाय धरून त्याने अत्यंत कठीण प्रश्न विचारले; धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ असलेले ते त्या धर्मांविषयी बोलले.
14.18.2
कथं शरीराच्च्यवते कथं चैवोपपद्यते ।
कथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते ॥ १४.१८.२ ॥
शरीरापासून कसा च्युत होतो, आणि पुन्हा कसा जन्म घेतो? दुःखमय संसारात फिरत असताना तो कसा मुक्त होतो?
14.18.3
आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति ।
शरीरे च विनिर्मुक्तो कथमन्यत्प्रपद्यते ॥ १४.१८.३ ॥
आत्म्याशी कसा युक्त होऊन तो शरीर सोडतो? शरीरापासून पूर्णपणे मुक्त होऊन कसा दुसरे प्राप्त करतो?
14.18.4
कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः ।
उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठते ॥ १४.१८.४ ॥
माणूस स्वतः केलेल्या शुभ-अशुभ कर्मांचे फळ कसे भोगतो? किंवा देहरहित आत्म्याकडे कर्म कुठे येऊन पोहोचते?
14.18.5
एवं सञ्चोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषत ।
आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय तन्मे निगदतः शृणुः ॥ १४.१८.५ ॥
अशा प्रकारे प्रेरित झालेल्या सिद्धाने त्या प्रश्नांची उत्तरे दिली. हे वार्ष्णेया, मी क्रमाने सांगतो ते ऐक.
14.18.6
अस्मिन्नेवाशु फलदा आयुष्यास्तु क्रियाःस्मृताः ।
आयुःकीर्तिकराणीह यानि कृत्यानि सेवते।
शरीरग्रहणेऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः ॥ १४.१८.६ ॥
या जन्मातच लवकर फळ देणारी, आयुष्य वाढवणारी कर्मे सांगितली आहेत; येथे आयुष्य व कीर्ती देणारी जी कर्तव्ये केली जातात, दुसरे शरीर धारण करताना ती पूर्णपणे क्षीण झाल्यावर...
14.18.7
आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते ।
बुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥ १४.१८.७ ॥
आयुष्याच्या क्षयाने ज्याचे मन ग्रासलेले असते, तो विपरीत गोष्टींचे सेवन करतो. विनाश जवळ आल्यावर त्याची बुद्धीही उलटी फिरते.
14.18.8
सत्त्वं बलं च कालं चाविदित्वा चात्मनस्तथा ।
अतिवेलमुपाश्नाति स्वविरुद्धान्यनात्मवान् ॥ १४.१८.८ ॥
आपले सत्त्व, बल आणि काल न जाणता, आत्मसंयम नसलेला माणूस मर्यादेपलीकडे खातो आणि स्वतःला विरुद्ध असलेले पदार्थ खातो.
14.18.9
यदाऽयमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते ।
अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन ॥ १४.१८.९ ॥
हा माणूस जेव्हा सर्व अत्यंत हानिकारक गोष्टींचे सेवन करतो, तेव्हा कधी अतिशय खातो, तर कधी अजिबात खात नाही.
14.18.10
दुष्टान्नामिषपानं च यदन्योन्यविरोधि च ।
गुरु चाप्यमितं भुङ्क्ते नातिजीर्णे दिवा पुनः ॥ १४.१८.१० ॥
खराब अन्न, मांस-पेय, परस्परविरोधी पदार्थ आणि जड अन्नही तो अति प्रमाणात खातो; आधीचे अन्न नीट पचले नसताना दिवसा पुन्हा खाऊ नये.
14.18.11
व्यायाममतिमात्रं च व्यावाय चोपसेवते ।
सततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगं विधारयेत् ॥ १४.१८.११ ॥
अति श्रम आणि मैथुन यांचे सेवन करतो, किंवा कर्माच्या लोभाने सतत गुंतलेला राहतो; उत्पन्न झालेला वेग त्याने रोखला पाहिजे.
14.18.12
रसाभियुक्तमन्नं वा दिवास्वप्नं च सेवते ।
अपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयेत् ॥ १४.१८.१२ ॥
रसांनी युक्त अन्न खातो, किंवा दिवसा झोपतो; अपक्व स्थितीत, अयोग्य काळी, तो स्वतःच दोषांना कुपित करतो.
14.18.13
स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम् ।
अपि वोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति ॥ १४.१८.१३ ॥
स्वतःच्या दोषांच्या प्रकोपामुळे माणसाला मरणान्तिक रोग होतो; किंवा दुःखांनी वेढलेला तो गळफास वगैरे मार्ग निवडतो.
14.18.14
तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीरं च्यवते तदा ।
जीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावदुपधारय ॥ १४.१८.१४ ॥
त्या कारणांमुळे त्या प्राण्याचे शरीर तेव्हा च्युत होते. आता सांगितल्या जाणाऱ्या जीवनाचे यथार्थ आकलन कर.
14.18.15
ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।
शरीरमनुपर्येत्य सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै ॥ १४.१८.१५ ॥
शरीरात कुपित झालेली उष्णता, तीव्र वायूने प्रेरित होऊन, शरीराला वेढून सर्व प्राणांना अडवते.
14.18.16
अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः ।
भिनत्ति जीवस्थानानि तानि कर्मणि विद्धि च ॥ १४.१८.१६ ॥
शरीरात अत्यंत बलवान होऊन पूर्ण कुपित झालेली उष्णता जीवस्थानांना भेदते; त्यांची कार्येही जाण.
14.18.17
ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन् ।
शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु।
वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम ॥ १४.१८.१७ ॥
तेव्हा वेदनेसह जीव तत्काळ च्युत होऊन गळून जातो; मर्मस्थाने छिन्न होत असताना प्राणी शरीर सोडतो. वेदनांनी वेढलेल्या आत्म्याला असेच जाण, हे द्विजश्रेष्ठा.
14.18.18
जनीमरणसंविग्राः सततं सर्वजन्तवः ।
दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ ॥ १४.१८.१८ ॥
जन्म आणि मरण यांनी सतत भयभीत झालेले सर्व प्राणी दिसतात; ते शरीरे सोडताना दिसतात, हे द्विजश्रेष्ठा.
14.18.19
गर्भसंक्रमणे चापि गर्भाणापुपसर्पणे ।
तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः ॥ १४.१८.१९ ॥
गर्भात प्रवेश करताना आणि गर्भात पुढे सरकताना मनुष्य पुन्हा तशीच वेदना प्राप्त करतो.
14.18.20
भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः ॥ १४.१८.२० ॥
सांधे तुटल्यावर मनुष्य पाण्यामुळे कुजण्याची आणि विरघळण्याची अवस्था प्राप्त करतो.
14.18.21
यथा पञ्चसु भूतेषु सम्भूतत्वं नियच्छति ।
शैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ॥ १४.१८.२१ ॥
पाच भूतांमध्ये उत्पत्तीची अवस्था जशी नियंत्रित होते, तसे थंडीने कुपित होऊन, शरीरात तीव्र वायूने प्रेरित होऊन.
14.18.22
यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः ।
स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणः।
शरीरं च जहात्येवं निरुच्छ्वासश्च दृश्यते ॥ १४.१८.२२ ॥
पाच भूतांमध्ये प्राण आणि अपान म्हणून स्थित असलेला तो वायू वर जातो; देहधारीला कष्टाने मुक्त करून असे शरीर सोडतो, आणि श्वासरहित दिसतो.
14.18.23
स निरूष्मा निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः ।
कर्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः ॥ १४.१८.२३ ॥
उष्णतारहित, श्वासरहित, तेजहीन, चेतनाहीन, कर्माने पूर्णपणे सोडलेला तो मनुष्य 'मृत' असे म्हटले जाते.
14.18.24
स्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत् ।
तैरेव न विजानाति प्राणानाहारसम्भवान् ॥ १४.१८.२४ ॥
ज्या स्रोतांद्वारे देहधारी इंद्रियविषय जाणतो, त्याच स्रोतांद्वारे आहारापासून उत्पन्न झालेले प्राण तो जाणत नाही.
14.18.25
तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः ॥ १४.१८.२५ ॥
तिथेच शरीरात जो राहतो, तो सनातन जीव आहे.
14.18.26
तथा यद्यद्भवेन्मुक्तं सन्निपाते क्वचित्क्वचित् ।
तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा ॥ १४.१८.२६ ॥
तसेच, संघर्षात जेथे जे काही लागते, त्यास मर्म समज; शास्त्रांत ते तसेच पाहिले आहे.
14.18.27
तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन् ।
आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै ॥ १४.१८.२७ ॥
त्या मर्मस्थानांचा भेद झाल्यावर ते वेगाने फिरत प्राण्याच्या हृदयात शिरून त्याचे सत्त्व लगेच रोखते.
14.18.28
ततः सचेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किञ्चन ।
तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वेव मर्मसु।
स जीवो निरदिष्ठानश्चाल्यते मातरिश्वना ॥ १४.१८.२८ ॥
तेव्हा सचेतन प्राणी काहीच जाणत नाही; अंधाराने ज्ञान झाकले जाऊन, मर्मस्थाने झाकली गेल्यावरच तो जीव स्थानच्युत होऊन वायूने हलवला जातो.
14.18.29
ततः स तं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम् ।
निष्क्रमन्कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम् ॥ १४.१८.२९ ॥
तेव्हा ते त्या महान व भयंकर उच्छ्वासाला अत्यंत जोराने सोडून बाहेर निघताना त्या अचेतन शरीराला लगेच हलवते.
14.18.30
स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतः ।
अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाऽप्युपपद्यते ॥ १४.१८.३० ॥
तो जीव शरीरापासून च्युत होऊन, स्वतःच्या कर्मांनी वेढलेला आणि स्वतःच्या शुभ पुण्यांनी किंवा पापांनी चिन्हांकित होऊन पुन्हा जन्म घेतो.
14.18.31
ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः ।
इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः ॥ १४.१८.३१ ॥
ज्ञानसंपन्न आणि शास्त्रश्रवणाने निश्चय झालेले ब्राह्मण पुण्यकर्मा असो वा इतर, त्याला लक्षणांवरून ओळखतात.
14.18.32
यथान्धकारे खद्येतं दीप्यमानं ततस्ततः ।
चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा च ज्ञानचक्षुषः ॥ १४.१८.३२ ॥
अंधारात चमकणारा काजवा डोळस लोक जसा पाहतात, तसेच ज्ञानचक्षू असलेले पाहतात.
14.18.33
पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा ।
च्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम् ॥ १४.१८.३३ ॥
सिद्ध अशा जीवाला दिव्य चक्षूने पाहतात — देह सोडताना, जन्मताना आणि योनीत प्रवेश करताना.
14.18.34
तस्य स्थानानि दृष्टानि विविधानीह शास्त्रतः ।
कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः ॥ १४.१८.३४ ॥
शास्त्रानुसार त्याची विविध स्थाने येथे पाहिली गेली आहेत. ही भूमी कर्मभूमी आहे, जिथे प्राणी वास करतात.
14.18.35
ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः ।
इहैवोच्चावचान्भोगान्प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः ॥ १४.१८.३५ ॥
मग शुभ-अशुभ कर्म करून सर्व देहधारी येथेच आपल्या कर्मांनी उच्च-नीच भोग प्राप्त करतात.
14.18.36
इहैवाशुभकर्माणः कर्मभिर्निरयं गताः ।
अवाग्गतिरियं कष्टा यत्र पच्यन्ति मानवाः।
तस्मात्सुदुर्लभो मोक्षो रक्ष्यश्चात्मा ततो भृशम् ॥ १४.१८.३६ ॥
येथेच अशुभ कर्म करणारे आपल्या कर्मांनी नरकात जातात. मानव जिथे शिजतात ती ही अधोगती कष्टदायक आहे. म्हणून मोक्ष अत्यंत दुर्लभ आहे, आणि आत्म्याचे अत्यंत रक्षण करावे.
14.18.37
ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः ।
कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे ॥ १४.१८.३७ ॥
वर जाऊन प्राणी ज्या ज्या स्थानी राहतात, त्यांचे वर्णन येथे मी यथार्थपणे करतो; माझे नीट ऐक.
14.18.38
तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुद्ध्येथाः कर्मनिश्चयम् ।
तारारूपाणि सर्वाणि यत्रैतच्चन्द्रमण्डलम् ॥ १४.१८.३८ ॥
हे ऐकून स्थिर बुद्धीने कर्माचा निश्चय समज; ही सर्व तारारूपे आहेत, येथेच हे चंद्रमंडल आहे.
14.18.39
यत्र विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम् ।
स्थानान्येतानि जानीहि जनानां पुण्यकर्मणाम् ॥ १४.१८.३९ ॥
जगात स्वतःच्या प्रकाशाने सूर्यमंडल जेथे झळकते — ही स्थाने पुण्यकर्म करणाऱ्या लोकांची आहेत, हे जाण.
14.18.40
कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः ।
तत्रापि च विशेषोस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः ॥ १४.१८.४० ॥
कर्म संपले की ते सर्व पुन्हा पुन्हा च्युत होतात; तेथेही स्वर्गात नीच, उच्च आणि मध्यम असा भेद आहे.
14.18.41
न च तत्रापि संतोषो दृष्ट्वा दीप्ततरां श्रियम् ।
इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्ते समुदीरिताः ॥ १४.१८.४१ ॥
तेथेही समाधान नाही, अधिक तेजस्वी वैभव पाहून; अशा प्रकारे ह्या सर्व गती तुला वेगवेगळ्या सांगितल्या.
14.18.42
उपपत्तिं तु वक्ष्यामि गर्भस्याहमतः परम् ।
तथावत्तां निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज ॥ १४.१८.४२ ॥
आता गर्भाची उत्पत्ती मी सांगतो; हे द्विजा, मी सांगतो ते नीट लक्ष देऊन ऐक.