મહાભારત · અધ્યાય 14.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.20.1
यः स्यादेकान्त आसीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन् ।
पूर्वंपूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत् ॥ १४.२०.१ ॥
જે એકાંતમાં મૌન બેસીને કંઈ પણ ચિંતન ન કરતાં, પહેલાંપહેલાંનું ત્યજીને કર્મારંભ વિનાનો થાય.
14.20.2
सर्वमित्रः सर्वसहः शमे रक्तो जितेन्द्रियः ।
व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः ॥ १४.२०.२ ॥
સૌનો મિત્ર, સર્વ સહનાર, શાંતિમાં રત, ઇન્દ્રિયજયી, ભય અને ક્રોધરહિત, કામનાનો નાશ કરનાર મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.
14.20.3
आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः ।
नित्यमेव यथान्यायं यश्चरेन्नियतेन्द्रियः।
अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः ॥ १४.२०.३ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે પોતાના જેવું આચરણ કરનાર, નિયમિત અને શુચિ, સદા ન્યાયાનુસાર ચાલનાર, ઇન્દ્રિયો વશ રાખનાર, માન અને અભિમાનરહિત — તે જ સર્વથા મુક્ત છે.
14.20.4
जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च ।
लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते ॥ १४.२०.४ ॥
જીવન અને મરણ, સુખ અને દુઃખ, તેમજ લાભ અને હાનિ, પ્રિય અને અપ્રિય — આમાં જે સમચિત્ત રહે છે, તે પણ મુક્ત થાય છે.
14.20.5
न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किचन ।
निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १४.२०.५ ॥
જે કોઈની સ્પૃહા કરતો નથી, કંઈ પણ તુચ્છ ગણતો નથી, દ્વંદ્વરહિત, વીતરાગ આત્મા ધરાવે છે — તે સર્વથા મુક્ત જ છે.
14.20.6
अनमित्रश्च निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित् ।
त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराराङ्क्षी च मुच्यते ॥ १४.२०.६ ॥
જેનો ક્યાંય શત્રુ નથી, બંધુ નથી, સંતાન નથી, જેણે ધર્મ-અર્થ-કામ ત્યજ્યા છે અને જે નિરાકાંક્ષ છે, તે મુક્ત થાય છે.
14.20.7
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः ।
क्षीणधातुः प्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते ॥ १४.२०.७ ॥
જે ધર્મી નથી કે અધર્મી નથી, પૂર્વસંચિત કર્મોનો નાશ કરનાર, જેના દેહધાતુ ક્ષીણ થયા છે, શાંત આત્મા ધરાવનાર, દ્વંદ્વરહિત — તે મુક્ત થાય છે.
14.20.8
अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्येज्जगदशाश्वतम् ।
अस्वस्तमवशं नित्यं जन्ममृत्युजरायुतम् ॥ १४.२०.८ ॥
કર્મરહિત અને ઇચ્છારહિત થઈને તેણે જગતને અશાશ્વત, અસ્વસ્થ, અવશ અને સદા જન્મ, મૃત્યુ અને જરાથી યુક્ત જોવું.
14.20.9
वैराग्यबुद्धिः सततं तावद्दोषव्यपेक्षकः ।
आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव ॥ १४.२०.९ ॥
વૈરાગ્યબુદ્ધિવાળો, સદા દોષોનો વિચાર કરનાર તે આત્મબંધનથી શીઘ્ર મુક્ત થાય છે.
14.20.10
अगन्धमरसस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम् ।
अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वाऽऽत्मानं विमुच्यते ॥ १४.२०.१० ॥
ગંધરહિત, રસ-સ્પર્શરહિત, શબ્દરહિત, પરિગ્રહરહિત, રૂપરહિત, અજ્ઞેય એવા આત્માને જોઈને તે મુક્ત થાય છે.
14.20.11
पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम् ।
अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १४.२०.११ ॥
પંચમહાભૂતના ગુણોથી રહિત, અમૂર્ત, અલિપ્ત, નિર્ગુણ, છતાં ગુણોનો ભોક્તા (આત્મા) એમ જે જુએ છે તે મુક્ત થાય છે.
14.20.12
विहाय सर्वसङ्कल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान् ।
शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः ॥ १४.२०.१२ ॥
બુદ્ધિથી શારીરિક અને માનસિક સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કરીને તે ધીમે ધીમે નિર્વાણ પામે છે, જેમ ઇંધણ વિનાનો અગ્નિ શાંત થાય છે.
14.20.13
सर्वसंस्कारनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
तपसा इन्द्रियग्रामं यश्चरेन्मुक्त एव सः ॥ १४.२०.१३ ॥
સર્વ સંસ્કારોથી મુક્ત, દ્વંદ્વરહિત, પરિગ્રહરહિત, તપ વડે ઇન્દ્રિયસમૂહને ચલાવનાર તે જ ખરેખર મુક્ત છે.
14.20.14
विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्मि सनातनम् ।
परमाप्नोति संशान्तमचलं नित्यमक्षरम् ॥ १४.२०.१४ ॥
સર્વ સંસ્કારોથી વિમુક્ત થયેલો તે પછી સનાતન બ્રહ્મને પામે છે—જે પરમ, શાંત, અચલ, નિત્ય અને અક્ષર છે.
14.20.15
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः ॥ १४.२०.१५ ॥
હવે હું ઉત્તમ યોગશાસ્ત્ર કહીશ; જેને જાણીને યોગીઓ આ લોકમાં આત્માને સિદ્ધ રૂપે જુએ છે.
14.20.16
तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत्तन्निबोध मे ।
यैर्योगैर्भावयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१६ ॥
તેનો ઉપદેશ હું યથાવત્ કહીશ; મારી પાસેથી તે સાંભળો—જે યોગો વડે નિરંતર ભાવના કરતો માણસ આત્માને આત્મામાં જુએ છે.
14.20.17
इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् ।
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं मोक्षयोगं समाचरेत् ॥ १४.२०.१७ ॥
ઇન્દ્રિયોને સંહરીને મનને આત્મામાં સ્થિર ધારણ કરવું; પહેલાં તીવ્ર તપ કરીને મોક્ષયોગનું આચરણ કરવું.
14.20.18
तपस्वी नित्यसङ्कल्पो दम्भाहङ्कारवर्जितः ।
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१८ ॥
તપસ્વી, સદા સંકલ્પમાં દૃઢ, દંભ અને અહંકારરહિત, બુદ્ધિમાન વિપ્ર મનથી આત્માને આત્મામાં જુએ છે.
14.20.19
स चेच्छक्रोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि ।
तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१९ ॥
આ સાધુ જો પોતાને પોતાનામાં જોડવા સમર્થ હોય, તો એકાંતપ્રિય તે પોતાને પોતાનામાં જુએ છે.
14.20.20
संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः ।
यथा य आत्मनाऽऽत्मानं सम्प्रयुक्तः प्रपश्यति ॥ १४.२०.२० ॥
સંયમી, સદા યોગયુક્ત, આત્મવાન અને ઇન્દ્રિયો જીતનાર, જે પોતાથી પોતાને સારી રીતે જોડીને જુએ છે તેમ તે જુએ છે.
14.20.21
यथाहि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति ।
तथारूपमिवात्मानं साधुयुक्तः प्रपश्यति ॥ १४.२०.२१ ॥
જેમ સ્વપ્નમાં માણસ જોઈને 'તે' એમ જુએ છે, તેમ સારી રીતે યુક્ત થયેલો તે પોતાને એવા રૂપમાં જુએ છે.
14.20.22
इषीकां च यथा मुञ्जात्कश्चिन्निष्कृष्य दर्शयेत् ।
योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहतः ॥ १४.२०.२२ ॥
જેમ કોઈ મુંજ ઘાસમાંથી એક સળી ખેંચીને બતાવે, તેમ યોગી પોતાને દેહમાંથી ખેંચીને જુએ છે.
14.20.23
मुञ्जं शरीरमित्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् ।
एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम् ॥ १४.२०.२३ ॥
મુંજ ઘાસને શરીર કહે છે અને આત્મામાં આશ્રિત સળીને — આ યોગજ્ઞોએ કહેલું સર્વોત્તમ દૃષ્ટાંત છે.
14.20.24
यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक् पश्यति देहभूत् ।
न तस्येहेश्वरः कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः ॥ १४.२०.२४ ॥
દેહધારી જ્યારે પોતાને સારી રીતે યુક્ત થઈને જુએ છે, ત્યારે અહીં તેનો કોઈ સ્વામી રહેતો નથી — ત્રણે લોકનો જે પ્રભુ છે તે પણ નહીં.
14.20.25
अन्यान्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते ।
विनिर्भिद्य जरां मृत्युं न शोचति न हृष्यति ॥ १४.२०.२५ ॥
તે ઇચ્છા પ્રમાણે બીજાં બીજાં શરીર ધારણ કરે છે; જરા અને મૃત્યુને ભેદીને તે શોક કરતો નથી, હર્ષ પણ પામતો નથી.
14.20.26
देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी ।
ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम् ॥ १४.२०.२६ ॥
યોગયુક્ત અને સંયમી પુરુષ દેવોનું દેવત્વ પણ પ્રાપ્ત કરે છે; અશાશ્વત દેહ છોડીને તે અવ્યય બ્રહ્મને પામે છે.
14.20.27
विनश्यत्सु च लोकेषु न भयं तस्य जायते ।
क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित् ॥ १४.२०.२७ ॥
લોકો નાશ પામતા હોય ત્યારે પણ તેના મનમાં ભય ઉત્પન્ન થતો નથી; પ્રાણીઓ કષ્ટ પામતા હોય ત્યારે પણ તે કોઈ કારણે કષ્ટ પામતો નથી.
14.20.28
दुःखशोकमलैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः ।
न विचाल्यति युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः ॥ १४.२०.२८ ॥
આસક્તિ અને સ્નેહથી જન્મેલા દુઃખ-શોકરૂપ ઘોર મળોથી યુક્તાત્મા ચલિત થતો નથી; તે નિસ્પૃહ અને શાંત મનનો હોય છે.
14.20.29
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते ।
नातः सुखतरं किञ्चिल्लोके क्वचन दृश्यते ॥ १४.२०.२९ ॥
શસ્ત્રો તેને વીંધતાં નથી, તેને મૃત્યુ પણ નથી; આના કરતાં વધુ સુખકર કંઈ જગતમાં ક્યાંય દેખાતું નથી.
14.20.30
सम्यग्युक्त्वा स आत्मानमात्मन्येव प्रतिष्ठिते ।
विनिवृत्तजरादुःखः सुखं स्वपिति चापि सः ॥ १४.२०.३० ॥
પોતાને સારી રીતે યોગમાં જોડીને, આત્મામાં જ સ્થિર થઈને, ઘડપણના દુઃખથી મુક્ત થઈને તે સુખપૂર્વક સૂએ છે.
14.20.31
देहान्यथेष्टमभ्येति हित्वेमां मानुषीं तनुम् ।
निर्वेदस्तु न कर्तव्यो भुञ्जानेन कथञ्चन ॥ १४.२०.३१ ॥
આ માનવ શરીર છોડીને તે ઇચ્છા મુજબનું બીજું શરીર પામે છે; પરંતુ ભોગ ભોગવનારે કોઈ પણ રીતે વૈરાગ્ય છોડવો ન જોઈએ.
14.20.32
सम्यग्युक्तो यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति ।
तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः ॥ १४.२०.३२ ॥
યોગમાં સારી રીતે સ્થિત થયેલો પુરુષ જ્યારે આત્માને આત્મામાં જ જુએ છે, ત્યારે તે સાક્ષાત્ ઇન્દ્રની પદવીની પણ ઇચ્છા કરતો નથી.
14.20.33
योगमेकान्तशीलस्तु यथा विन्दति तच्छृणु ।
दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्परे ॥ १४.२०.३३ ॥
એકાંતપ્રિય પુરુષ યોગ કેવી રીતે મેળવે છે તે સાંભળ. પહેલાં જોયેલી દિશાનો વિચાર કરીને, કયા દૂરના સ્થાનમાં વસવું જોઈએ.
14.20.34
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनः स्थाप्यं न बाह्यतः ।
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत।
तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाद्याभ्यन्तरं मनः ॥ १४.२०.३४ ॥
નગરની અંદર તેણે મન સ્થિર કરવું જોઈએ, બહાર નહીં. નગરની અંદર રહીને જે આવાસમાં વસે, તે આવાસમાં બહાર અને અંદર બંને તરફ મન ધારણ કરવું.
14.20.35
प्रचिन्त्यावसथे कृत्स्नं यस्मिन्काये स पश्यति ।
तस्मिन्काये मनश्चास्य न च किञ्चन बाह्यतः ॥ १४.२०.३५ ॥
આવાસમાં સંપૂર્ણ ચિંતન કરીને, જે શરીરને તે જુએ છે, તે જ શરીરમાં તેનું મન રહે; બહારનું કંઈ પણ નહીં.
14.20.36
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषं निर्जने वने ।
कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत् ॥ १४.२०.३६ ॥
ઇન્દ્રિયસમૂહને સારી રીતે નિયંત્રિત કરીને, શબ્દરહિત નિર્જન વનમાં, એકાગ્ર થઈને અંદરના સમગ્ર શરીરનું સંપૂર્ણ ચિંતન કરવું.
14.20.37
इन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च ।
हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम् ॥ १४.२०.३७ ॥
તાળવું અને જીભ, ગળું અને ગરદન, એ જ રીતે હૃદય અને હૃદયબંધનનું પણ ચિંતન કરવું.
14.20.38
इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन ।
पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम् ॥ १४.२०.३८ ॥
મારા વડે આ રીતે ઉપદેશાયેલો તે બુદ્ધિમાન શિષ્ય, હે મધુસૂદન, ફરીથી આ અત્યંત કઠિન કહી શકાય એવા મોક્ષધર્મ વિશે પૂછવા લાગ્યો.
14.20.39
भुक्तं भुक्तमिदं कोष्ठे कथमन्नं विपच्यते ।
कथं रसत्वं व्रजति शोणितत्वं कथं पुनः ॥ १४.२०.३९ ॥
ખાધેલું, ફરી ખાધેલું આ અન્ન પેટમાં કેવી રીતે પચે છે? તે રસભાવ કેવી રીતે પામે છે, અને પછી રક્તભાવ કેવી રીતે?
14.20.40
तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषयेत् ।
कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् ॥ १४.२०.४० ॥
તેવી જ રીતે માંસ અને મેદ, સ્નાયુ અને હાડકાંને કેવી રીતે પોષે છે? દેહધારીઓના આ બધા શરીર કેવી રીતે?
14.20.41
वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् ।
निरासनं निष्कसनं मलानां च पृथक् पृथक् ॥ १४.२०.४१ ॥
વધતા જતાનાં અંગો કેવી રીતે વધે છે, અને બળ કેવી રીતે વધે છે? મળોનું નિરાસન અને અલગ અલગ નિષ્કાસન કેવી રીતે થાય છે?
14.20.42
कुतो वाऽयं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः ।
कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्माऽयमात्मनि ॥ १४.२०.४२ ॥
આ ક્યાંથી શ્વાસ લે છે અને મૂકે છે? વળી કયા સ્થાનમાં અધિષ્ઠિત થઈને આ આત્મા પોતાનામાં રહે છે?
14.20.43
जीवः कथं वहति च चेष्टमानः कलेवरम् ।
किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः ॥ १४.२०.४३ ॥
જીવ ચેષ્ટા કરતો શરીરને કેવી રીતે વહન કરે છે, અને કયા વર્ણનું અને કેવા પ્રકારનું મન તે સ્થિર કરે છે?
14.20.44
याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ ।
इति सम्परिपृष्टोऽहं तेन विप्रेणि माधव ॥ १४.२०.४४ ॥
હે ભગવન્, હે નિષ્પાપ, યથાર્થપણે મને કહેવા આપ યોગ્ય છો. હે માધવ, તે બ્રાહ્મણે મને આ રીતે સારી રીતે પૂછ્યું.
14.20.45
प्रत्यब्रवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम ।
यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य भाण्डं भाण्डमना भवेत् ॥ १४.२०.४५ ॥
હે મહાબાહુ, હે શત્રુદમન, જેમ સાંભળ્યું હતું તેમ મેં ઉત્તર આપ્યો. જેમ પોતાના કોઠારમાં વાસણ મૂકીને તે વાસણમાં જ મન રાખવું.
14.20.46
तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनोद्वारैरनिश्चलैः ।
आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत् ॥ १४.२०.४६ ॥
તેવી જ રીતે, પોતાના શરીરમાં મનને અચળ દ્વારો વડે સ્થિર કરીને ત્યાં જ આત્માને શોધવો; પ્રમાદનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો.
14.20.47
एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव ।
आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित् ॥ १४.२०.४७ ॥
આ રીતે સતત ઉદ્યમી, પ્રસન્ન આત્માવાળો તે થોડા સમયમાં જ તે બ્રહ્મને પામે છે; તેને જોઈને તે પ્રધાન તત્ત્વનો જ્ઞાતા થાય છે.
14.20.48
न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसैव प्रदीपेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १४.२०.४८ ॥
પરંતુ તે મહાન આત્મા આંખ વડે ગ્રહણ થતો નથી, સર્વ ઇન્દ્રિયો વડે પણ નહીં; મનરૂપી દીપકથી જ તે સ્પષ્ટ દેખાય છે.
14.20.49
सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४.२०.४९ ॥
તે સર્વત્ર હાથ, પગ, છેડાઓવાળા છે; સર્વત્ર આંખો, માથાં અને મુખવાળા છે; સર્વત્ર સાંભળનારા છે; જગતમાં સર્વને આવરીને સ્થિત છે.
14.20.50
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्सम्प्रपश्यति ।
स तमुत्सृज्य देहं स्वं पारयेद्ब्रह्म केवलम् ॥ १४.२०.५० ॥
જીવ શરીરમાંથી નીકળેલા આત્માને સ્પષ્ટ જુએ છે; તેણે પોતાના તે દેહને છોડીને કેવળ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરવું.
14.20.51
आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव ।
तदेवमाश्रयं कृत्वा मोक्षं याति ततो मयि ॥ १४.२०.५१ ॥
તે મનથી આત્માને જુએ છે, જાણે હસતો હોય; તેને જ આશ્રય બનાવીને પછી મારામાં મોક્ષ પામે છે.
14.20.52
इदं सर्वरहस्यं ते मया प्रोक्तं द्विजोत्तम ।
आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम् ॥ १४.२०.५२ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, આ સર્વ રહસ્ય મેં તને કહ્યું. હવે હું વિદાય લઈને કાર્ય સાધીશ; હે વિપ્ર, સુખપૂર્વક જા.
14.20.53
इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः ।
अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः ॥ १४.२०.५३ ॥
હે કૃષ્ણ, એમ કહેવાયેલો તે મહાતપસ્વી શિષ્ય, બ્રાહ્મણ, સંશય છેદાયેલા, ઇચ્છા મુજબ ચાલ્યો ગયો.
14.20.54
इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजसत्तमः ।
मोक्षधर्माश्रितं सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४.२०.५४ ॥
હે પાર્થ, એમ કહીને તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજે મને મોક્ષધર્મ પર આધારિત વચનો સંપૂર્ણ રીતે કહ્યાં અને ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયો.
14.20.55
कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुत्मेकाग्रचेतसा ।
तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि ॥ १४.२०.५५ ॥
હે પાર્થ, શું તેં આ એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ્યું? ત્યારે પણ રથમાં ઊભા રહીને તેં ખરેખર આ જ સાંભળ્યું હતું.
14.20.56
नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः ।
नरेणाकृतसङ्गेन विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १४.२०.५६ ॥
હે પાર્થ, આ સહેલાઈથી જાણી શકાય તેવું નથી; મિશ્ર ચિત્તવાળો માણસ તેને જાણી શકતો નથી એવો મારો મત છે. આસક્તિ વિનાના અને અંતરાત્મામાં શુદ્ધ માણસ દ્વારા જ તે જાણી શકાય છે.
14.20.57
सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ ।
कच्चित्त्विदं श्रुतं पार्थ मनुष्येणेह कर्हिचित् ॥ १४.२०.५७ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ દેવોનું અત્યંત ગુપ્ત રહસ્ય કહેવામાં આવ્યું છે. હે પાર્થ, શું આ લોકમાં ક્યારેય કોઈ માણસ પાસેથી તેં આ સાંભળ્યું છે?
14.20.58
न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ ।
नैतदन्येनि विज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना ॥ १४.२०.५८ ॥
હે નિષ્પાપ, તારા સિવાય બીજો કોઈ માણસ આ સાંભળવાને યોગ્ય નથી. મિશ્ર અંતરાત્માવાળા બીજા કોઈથી આ જાણી શકાતું નથી.
14.20.59
क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः ।
न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यैरुपरि वर्तनम् ॥ १४.२०.५९ ॥
હે કૌંતેય, દેવલોક કર્મ કરનારાઓથી ઘેરાયેલો છે. મર્ત્ય મનુષ્યોનું દેવોની ઉપર વસવાટ કરવું દેવોને ઇષ્ટ નથી.
14.20.60
परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी ॥ १४.२०.६० ॥
હે પાર્થ, તે જ પરમ ગતિ છે; તે જ સનાતન બ્રહ્મ છે. ત્યાં માણસ અમૃતત્વ પામે છે, દુઃખ સદાને માટે છોડીને સદા સુખી થાય છે.
14.20.61
इमं धर्मं समास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ १४.२०.६१ ॥
આ ધર્મનો આશ્રય લઈને, પાપયોનિમાં જન્મેલા હોય તોપણ, સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો અને શૂદ્રો પણ પરમ ગતિ પામે છે.
14.20.62
किं पुनर्ब्रह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः ।
स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणः ॥ १४.२०.६२ ॥
તો પછી, હે પાર્થ, બ્રાહ્મણો કે બહુશ્રુત ક્ષત્રિયો, જેઓ સદા સ્વધર્મમાં રત અને બ્રહ્મલોકપરાયણ છે, તેમની વાત જ શી!
14.20.63
हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने ।
सिद्धिं फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णियः ॥ १४.२०.६३ ॥
આ કારણ સહિત કહેવાયું છે, અને તેની સાધનાના ઉપાયો પણ છે; સિદ્ધિ, ફળ, મોક્ષ અને દુઃખનો નિશ્ચિત અંત.
14.20.64
नातः परं सुखं त्वन्यत्किंचित्स्याद्भरतर्षभ ।
श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव ॥ १४.२०.६४ ॥
આનાથી ઉચ્ચ બીજું કોઈ સુખ નથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ; શ્રુતવાન, શ્રદ્ધાવાન અને પરાક્રમી, હે પાંડવ.
14.20.65
यः परित्यज्यते मर्त्यो लोकसारमसरवत् ।
एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुते ॥ १४.२०.६५ ॥
જે મર્ત્ય લોકના સારને પણ અસાર ગણીને ત્યાગે છે, તે આ ઉપાયો વડે ઝડપથી પરમ ગતિ પામે છે.
14.20.66
एतावदेव वक्तव्यं नान्तो भूयोस्ति किञ्चन ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते ॥ १४.२०.६६ ॥
આટલું જ કહેવાનું છે, આથી વધુ કંઈ નથી; હે પાર્થ, સદા યુક્ત રહેનારને છ માસમાં યોગ પ્રવર્તે છે.