ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.20.1
यः स्यादेकान्त आसीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन् ।
पूर्वंपूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत् ॥ १४.२०.१ ॥
ਜੋ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਬੈਠ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚਦਾ, ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਰਮ-ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
14.20.2
सर्वमित्रः सर्वसहः शमे रक्तो जितेन्द्रियः ।
व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः ॥ १४.२०.२ ॥
ਸਭ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਭੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਾਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.20.3
आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः ।
नित्यमेव यथान्यायं यश्चरेन्नियतेन्द्रियः।
अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः ॥ १४.२०.३ ॥
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ, ਸੰਜਮੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ — ਉਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।
14.20.4
जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च ।
लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते ॥ १४.२०.४ ॥
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਰਨ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਭ ਅਤੇ ਘਾਟਾ, ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਅਪਿਆਰਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਮਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.20.5
न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किचन ।
निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १४.२०.५ ॥
ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਦੁਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੀਤਰਾਗ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ — ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।
14.20.6
अनमित्रश्च निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित् ।
त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराराङ्क्षी च मुच्यते ॥ १४.२०.६ ॥
ਜਿਸਦਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਂਖੀ ਹੈ — ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.20.7
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः ।
क्षीणधातुः प्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते ॥ १४.२०.७ ॥
ਜੋ ਨਾ ਧਰਮੀ ਹੈ ਨਾ ਅਧਰਮੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ — ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.20.8
अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्येज्जगदशाश्वतम् ।
अस्वस्तमवशं नित्यं जन्ममृत्युजरायुतम् ॥ १४.२०.८ ॥
ਕਰਮਹੀਨ ਤੇ ਇੱਛਾਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤ, ਅਸਵਸਥ, ਅਵਸ਼ ਅਤੇ ਸਦਾ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੇਖੇ।
14.20.9
वैराग्यबुद्धिः सततं तावद्दोषव्यपेक्षकः ।
आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव ॥ १४.२०.९ ॥
ਵੈਰਾਗ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਤਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.20.10
अगन्धमरसस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम् ।
अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वाऽऽत्मानं विमुच्यते ॥ १४.२०.१० ॥
ਗੰਧਹੀਨ, ਰਸ-ਸਪਰਸ਼ਹੀਨ, ਸ਼ਬਦਹੀਨ, ਪਰਿਗ੍ਰਹਹੀਨ, ਰੂਪਹੀਨ, ਅਗਿਆਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.20.11
पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम् ।
अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १४.२०.११ ॥
ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਮੂਰਤ, ਅਲਿਪਤ, ਨਿਰਗੁਣ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ (ਆਤਮਾ) ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.20.12
विहाय सर्वसङ्कल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान् ।
शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः ॥ १४.२०.१२ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿਰਵਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
14.20.13
सर्वसंस्कारनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
तपसा इन्द्रियग्रामं यश्चरेन्मुक्त एव सः ॥ १४.२०.१३ ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
14.20.14
विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्मि सनातनम् ।
परमाप्नोति संशान्तमचलं नित्यमक्षरम् ॥ १४.२०.१४ ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਫਿਰ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਚਲ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ।
14.20.15
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः ॥ १४.२०.१५ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਯੋਗਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
14.20.16
तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत्तन्निबोध मे ।
यैर्योगैर्भावयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१६ ॥
ਉਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਹ ਸੁਣੋ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਵਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
14.20.17
इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् ।
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं मोक्षयोगं समाचरेत् ॥ १४.२०.१७ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮੋਕਸ਼ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.20.18
तपस्वी नित्यसङ्कल्पो दम्भाहङ्कारवर्जितः ।
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१८ ॥
ਤਪਸਵੀ, ਸਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਪ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
14.20.19
स चेच्छक्रोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि ।
तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१९ ॥
ਜੇ ਇਹ ਸਾਧੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਕਾਂਤਪ੍ਰਿਯ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
14.20.20
संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः ।
यथा य आत्मनाऽऽत्मानं सम्प्रयुक्तः प्रपश्यति ॥ १४.२०.२० ॥
ਸੰਜਮੀ, ਸਦਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਆਤਮਵਾਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
14.20.21
यथाहि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति ।
तथारूपमिवात्मानं साधुयुक्तः प्रपश्यति ॥ १४.२०.२१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ 'ਉਹ' ਐਸਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
14.20.22
इषीकां च यथा मुञ्जात्कश्चिन्निष्कृष्य दर्शयेत् ।
योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहतः ॥ १४.२०.२२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀਕ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਖਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
14.20.23
मुञ्जं शरीरमित्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् ।
एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम् ॥ १४.२०.२३ ॥
ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਸੀਕ ਨੂੰ — ਇਹ ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਹੀ ਹੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।
14.20.24
यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक् पश्यति देहभूत् ।
न तस्येहेश्वरः कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः ॥ १४.२०.२४ ॥
ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਆਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ — ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।
14.20.25
अन्यान्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते ।
विनिर्भिद्य जरां मृत्युं न शोचति न हृष्यति ॥ १४.२०.२५ ॥
ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.20.26
देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी ।
ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम् ॥ १४.२०.२६ ॥
ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀ ਪੁਰਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਪਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.20.27
विनश्यत्सु च लोकेषु न भयं तस्य जायते ।
क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित् ॥ १४.२०.२७ ॥
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੈ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ; ਜੀਵ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
14.20.28
दुःखशोकमलैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः ।
न विचाल्यति युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः ॥ १४.२०.२८ ॥
ਮੋਹ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੁੱਖ-ਸੋਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਮੈਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤਾਤਮਾ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਨਿਰਸਪ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.20.29
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते ।
नातः सुखतरं किञ्चिल्लोके क्वचन दृश्यते ॥ १४.२०.२९ ॥
ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੌਤ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
14.20.30
सम्यग्युक्त्वा स आत्मानमात्मन्येव प्रतिष्ठिते ।
विनिवृत्तजरादुःखः सुखं स्वपिति चापि सः ॥ १४.२०.३० ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ, ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ।
14.20.31
देहान्यथेष्टमभ्येति हित्वेमां मानुषीं तनुम् ।
निर्वेदस्तु न कर्तव्यो भुञ्जानेन कथञ्चन ॥ १४.२०.३१ ॥
ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਾਗ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
14.20.32
सम्यग्युक्तो यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति ।
तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः ॥ १४.२०.३२ ॥
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
14.20.33
योगमेकान्तशीलस्तु यथा विन्दति तच्छृणु ।
दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्परे ॥ १४.२०.३३ ॥
ਇਕਾਂਤ ਪਿਆਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਕਿਸ ਦੂਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.20.34
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनः स्थाप्यं न बाह्यतः ।
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत।
तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाद्याभ्यन्तरं मनः ॥ १४.२०.३४ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਮਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.20.35
प्रचिन्त्यावसथे कृत्स्नं यस्मिन्काये स पश्यति ।
तस्मिन्काये मनश्चास्य न च किञ्चन बाह्यतः ॥ १४.२०.३५ ॥
ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਨ ਰਹੇ; ਬਾਹਰ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
14.20.36
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषं निर्जने वने ।
कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत् ॥ १४.२०.३६ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੋਰ-ਰਹਿਤ ਸੁੰਨਸਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
14.20.37
इन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च ।
हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम् ॥ १४.२०.३७ ॥
ਤਾਲੂ ਅਤੇ ਜੀਭ, ਗਲਾ ਅਤੇ ਗਰਦਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਬੰਧਨ ਵੀ ਧਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.20.38
इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन ।
पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम् ॥ १४.२०.३८ ॥
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਚੇਲੇ ਨੇ ਫਿਰ ਇਸ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੋਕਸ਼ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
14.20.39
भुक्तं भुक्तमिदं कोष्ठे कथमन्नं विपच्यते ।
कथं रसत्वं व्रजति शोणितत्वं कथं पुनः ॥ १४.२०.३९ ॥
ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਅੰਨ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਚਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਰਸ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਲਹੂ-ਭਾਵ ਨੂੰ?
14.20.40
तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषयेत् ।
कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् ॥ १४.२०.४० ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਕਿਵੇਂ?
14.20.41
वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् ।
निरासनं निष्कसनं मलानां च पृथक् पृथक् ॥ १४.२०.४१ ॥
ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਦੇ ਅੰਗ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦਾ ਹੈ? ਮਲਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੱਢਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
14.20.42
कुतो वाऽयं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः ।
कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्माऽयमात्मनि ॥ १४.२०.४२ ॥
ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਕਿਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
14.20.43
जीवः कथं वहति च चेष्टमानः कलेवरम् ।
किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः ॥ १४.२०.४३ ॥
ਜੀਵ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢੋਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਰੰਗ ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਹ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ?
14.20.44
याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ ।
इति सम्परिपृष्टोऽहं तेन विप्रेणि माधव ॥ १४.२०.४४ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਹੇ ਮਾਧਵ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।
14.20.45
प्रत्यब्रवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम ।
यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य भाण्डं भाण्डमना भवेत् ॥ १४.२०.४५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ।
14.20.46
तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनोद्वारैरनिश्चलैः ।
आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत् ॥ १४.२०.४६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਦੁਆਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.20.47
एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव ।
आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित् ॥ १४.२०.४७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.20.48
न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसैव प्रदीपेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १४.२०.४८ ॥
ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ; ਮਨ ਰੂਪੀ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
14.20.49
सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४.२०.४९ ॥
ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰਾਂ ਅਤੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
14.20.50
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्सम्प्रपश्यति ।
स तमुत्सृज्य देहं स्वं पारयेद्ब्रह्म केवलम् ॥ १४.२०.५० ॥
ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
14.20.51
आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव ।
तदेवमाश्रयं कृत्वा मोक्षं याति ततो मयि ॥ १४.२०.५१ ॥
ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੋਕਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.20.52
इदं सर्वरहस्यं ते मया प्रोक्तं द्विजोत्तम ।
आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम् ॥ १४.२०.५२ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਹੱਸ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੇ ਵਿਪਰ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾ।
14.20.53
इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः ।
अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः ॥ १४.२०.५३ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਸ਼ੇ ਕੱਟੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਚਲਾ ਗਿਆ।
14.20.54
इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजसत्तमः ।
मोक्षधर्माश्रितं सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४.२०.५४ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਬਚਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।
14.20.55
कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुत्मेकाग्रचेतसा ।
तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि ॥ १४.२०.५५ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ? ਉਦੋਂ ਵੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
14.20.56
नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः ।
नरेणाकृतसङ्गेन विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १४.२०.५६ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਸੌਖਿਆਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
14.20.57
सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ ।
कच्चित्त्विदं श्रुतं पार्थ मनुष्येणेह कर्हिचित् ॥ १४.२०.५७ ॥
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਰਹੱਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਹੈ?
14.20.58
न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ ।
नैतदन्येनि विज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना ॥ १४.२०.५८ ॥
ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
14.20.59
क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः ।
न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यैरुपरि वर्तनम् ॥ १४.२०.५९ ॥
ਹੇ ਕੁੰਤੀ-ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵ-ਲੋਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਰਨਹਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਸਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।
14.20.60
परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी ॥ १४.२०.६० ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਕੇ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.20.61
इमं धर्मं समास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ १४.२०.६१ ॥
ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਪਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
14.20.62
किं पुनर्ब्रह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः ।
स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणः ॥ १४.२०.६२ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਾਂ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕੀ!
14.20.63
हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने ।
सिद्धिं फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णियः ॥ १४.२०.६३ ॥
ਇਹ ਕਾਰਨ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੀ ਹਨ; ਸਿੱਧੀ, ਫਲ, ਮੋਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤ।
14.20.64
नातः परं सुखं त्वन्यत्किंचित्स्याद्भरतर्षभ ।
श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव ॥ १४.२०.६४ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਭਰਤਰਸ਼ਭ; ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ।
14.20.65
यः परित्यज्यते मर्त्यो लोकसारमसरवत् ।
एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुते ॥ १४.२०.६५ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਾਰ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
14.20.66
एतावदेव वक्तव्यं नान्तो भूयोस्ति किञ्चन ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते ॥ १४.२०.६६ ॥
ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸਦਾ ਯੁਕਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।