महाभारत · अध्याय 14.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.20.1
यः स्यादेकान्त आसीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन् ।
पूर्वंपूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत् ॥ १४.२०.१ ॥
जो एकान्तात मौन बसून काहीही चिंतन न करता, आधीआधीचे त्यागून कर्मारंभरहित होतो.
14.20.2
सर्वमित्रः सर्वसहः शमे रक्तो जितेन्द्रियः ।
व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः ॥ १४.२०.२ ॥
सर्वांचा मित्र, सर्व सहन करणारा, शांतीत रत, इंद्रियजयी, भय आणि क्रोधरहित, कामनेचा नाश करणारा मनुष्य मुक्त होतो.
14.20.3
आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः ।
नित्यमेव यथान्यायं यश्चरेन्नियतेन्द्रियः।
अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः ॥ १४.२०.३ ॥
सर्व प्राण्यांशी आपल्यासारखे वागणारा, संयमी व शुचि, नेहमी न्यायानुसार वागणारा, इंद्रिये नियंत्रित ठेवणारा, मान व अभिमानरहित — तोच सर्वथा मुक्त.
14.20.4
जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च ।
लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते ॥ १४.२०.४ ॥
जीवन आणि मरण, सुख आणि दुःख, तसेच लाभ आणि हानी, प्रिय आणि अप्रिय — यांत जो समचित्त असतो, तोही मुक्त होतो.
14.20.5
न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किचन ।
निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १४.२०.५ ॥
जो कोणाची इच्छा करत नाही, काहीही तुच्छ लेखत नाही, द्वंद्वरहित, वीतरागी आत्मा असलेला — तो सर्वथा मुक्तच.
14.20.6
अनमित्रश्च निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित् ।
त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराराङ्क्षी च मुच्यते ॥ १४.२०.६ ॥
ज्याचा कुठे शत्रू नाही, बंधू नाही, संतान नाही, ज्याने धर्म, अर्थ, काम त्यागले आहेत आणि जो निराकांक्ष आहे, तो मुक्त होतो.
14.20.7
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः ।
क्षीणधातुः प्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते ॥ १४.२०.७ ॥
जो धर्मी नाही, अधर्मीही नाही, पूर्वसंचित कर्मांचा नाश करणारा, ज्याची शरीरधातू क्षीण झाली आहे, शांत आत्मा असलेला, द्वंद्वरहित — तो मुक्त होतो.
14.20.8
अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्येज्जगदशाश्वतम् ।
अस्वस्तमवशं नित्यं जन्ममृत्युजरायुतम् ॥ १४.२०.८ ॥
कर्महीन व आकांक्षारहित होऊन त्याने जग अशाश्वत, अस्वस्थ, अवश आणि सदैव जन्म, मृत्यू व जरेने युक्त आहे असे पहावे.
14.20.9
वैराग्यबुद्धिः सततं तावद्दोषव्यपेक्षकः ।
आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव ॥ १४.२०.९ ॥
वैराग्यबुद्धी असलेला, सदैव दोषांचा विचार करणारा तो आत्मबंधनातून लवकरच मुक्त होतो.
14.20.10
अगन्धमरसस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम् ।
अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वाऽऽत्मानं विमुच्यते ॥ १४.२०.१० ॥
गंधरहित, रस-स्पर्शरहित, शब्दरहित, परिग्रहरहित, रूपरहित, अज्ञेय अशा आत्म्याला पाहून तो मुक्त होतो.
14.20.11
पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम् ।
अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १४.२०.११ ॥
पंचमहाभूतांच्या गुणांनी रहित, अमूर्त, अलिप्त, निर्गुण, पण गुणांचा भोक्ता (आत्मा) असा जो पाहतो तो मुक्त होतो.
14.20.12
विहाय सर्वसङ्कल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान् ।
शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः ॥ १४.२०.१२ ॥
बुद्धीने शारीर व मानसिक सर्व संकल्प त्यागून तो हळूहळू निर्वाण प्राप्त करतो, जसा इंधनाविना अग्नी शांत होतो.
14.20.13
सर्वसंस्कारनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
तपसा इन्द्रियग्रामं यश्चरेन्मुक्त एव सः ॥ १४.२०.१३ ॥
सर्व संस्कारांपासून मुक्त, द्वंद्वरहित, परिग्रहरहित आणि तपाने इंद्रियसमूहाला वश ठेवणारा तोच खरा मुक्त होय.
14.20.14
विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्मि सनातनम् ।
परमाप्नोति संशान्तमचलं नित्यमक्षरम् ॥ १४.२०.१४ ॥
सर्व संस्कारांपासून विमुक्त झालेला तो मग सनातन ब्रह्म प्राप्त करतो—जे परम, शांत, अचल, नित्य व अक्षर आहे.
14.20.15
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः ॥ १४.२०.१५ ॥
यापुढे मी उत्तम योगशास्त्र सांगेन; ज्याचे ज्ञान होऊन योगी या लोकात आत्म्याला सिद्ध म्हणून पाहतात.
14.20.16
तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत्तन्निबोध मे ।
यैर्योगैर्भावयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१६ ॥
त्याचा उपदेश मी यथावत सांगेन; माझ्याकडून तो ऐक—ज्या योगांनी सतत भावना करत माणूस आत्म्याला आत्म्यातच पाहतो, ते.
14.20.17
इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् ।
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं मोक्षयोगं समाचरेत् ॥ १४.२०.१७ ॥
इंद्रियांना आवरून मनाला आत्म्यात स्थिर धारण करावे; आधी तीव्र तप करून मोक्षयोगाचे आचरण करावे.
14.20.18
तपस्वी नित्यसङ्कल्पो दम्भाहङ्कारवर्जितः ।
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१८ ॥
तपस्वी, नेहमी संकल्पात दृढ, दंभ व अहंकाराविरहित, बुद्धिमान विप्र मनाने आत्म्याला आत्म्यातच पाहतो.
14.20.19
स चेच्छक्रोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि ।
तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१९ ॥
हा साधू जर स्वतःला स्वतःमध्ये जोडण्यास समर्थ असेल, तर एकान्तप्रिय तो स्वतःला स्वतःमध्ये पाहतो.
14.20.20
संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः ।
यथा य आत्मनाऽऽत्मानं सम्प्रयुक्तः प्रपश्यति ॥ १४.२०.२० ॥
संयमी, सदा योगयुक्त, आत्मवान व इंद्रियांना जिंकलेला, जो स्वतःने स्वतःला नीट जोडून पाहतो तसा तो पाहतो.
14.20.21
यथाहि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति ।
तथारूपमिवात्मानं साधुयुक्तः प्रपश्यति ॥ १४.२०.२१ ॥
जसे स्वप्नात माणूस पाहून 'तो' असे पाहतो, तसेच चांगले युक्त झालेला तो स्वतःला त्या रूपात पाहतो.
14.20.22
इषीकां च यथा मुञ्जात्कश्चिन्निष्कृष्य दर्शयेत् ।
योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहतः ॥ १४.२०.२२ ॥
जसे कोणी मुंजगवतातून एक काडी काढून दाखवावी, तसेच योगी स्वतःला देहापासून वेगळे करून पाहतो.
14.20.23
मुञ्जं शरीरमित्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् ।
एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम् ॥ १४.२०.२३ ॥
मुंजगवताला शरीर म्हणतात आणि आत्म्यात आश्रित काडीला — हे योगज्ञांनी सांगितलेले सर्वोत्तम उदाहरण आहे.
14.20.24
यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक् पश्यति देहभूत् ।
न तस्येहेश्वरः कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः ॥ १४.२०.२४ ॥
देहधारी जेव्हा स्वतःला नीट युक्त होऊन पाहतो, तेव्हा येथे त्याचा कोणी स्वामी राहत नाही — त्रैलोक्याचा जो प्रभू आहे तोही नाही.
14.20.25
अन्यान्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते ।
विनिर्भिद्य जरां मृत्युं न शोचति न हृष्यति ॥ १४.२०.२५ ॥
तो इच्छेनुसार निरनिराळी शरीरे धारण करतो; जरा आणि मृत्यू भेदून तो शोक करत नाही आणि हर्षही करत नाही.
14.20.26
देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी ।
ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम् ॥ १४.२०.२६ ॥
योगयुक्त आणि संयमी पुरुष देवांचेही देवत्व मिळवतो; अशाश्वत देह सोडून तो अव्यय ब्रह्म प्राप्त करतो.
14.20.27
विनश्यत्सु च लोकेषु न भयं तस्य जायते ।
क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित् ॥ १४.२०.२७ ॥
लोक नष्ट होत असतानाही त्याच्या मनात भय उत्पन्न होत नाही; प्राणी क्लेश भोगत असतानाही तो कशानेही क्लेश पावत नाही.
14.20.28
दुःखशोकमलैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः ।
न विचाल्यति युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः ॥ १४.२०.२८ ॥
आसक्ती आणि स्नेहातून उत्पन्न होणाऱ्या दुःख-शोकरूपी भयंकर मलांनी युक्तात्मा विचलित होत नाही; तो निस्पृह आणि शांत मनाचा असतो.
14.20.29
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते ।
नातः सुखतरं किञ्चिल्लोके क्वचन दृश्यते ॥ १४.२०.२९ ॥
शस्त्रे याला भेदत नाहीत, याला मृत्यूही नसतो; यापेक्षा अधिक सुखकर काही जगात कुठेही दिसत नाही.
14.20.30
सम्यग्युक्त्वा स आत्मानमात्मन्येव प्रतिष्ठिते ।
विनिवृत्तजरादुःखः सुखं स्वपिति चापि सः ॥ १४.२०.३० ॥
स्वतःला उत्तमरीत्या योगात युक्त करून, आत्म्यातच स्थिर होऊन, जरेच्या दुःखापासून मुक्त होऊन तो सुखाने झोपतो.
14.20.31
देहान्यथेष्टमभ्येति हित्वेमां मानुषीं तनुम् ।
निर्वेदस्तु न कर्तव्यो भुञ्जानेन कथञ्चन ॥ १४.२०.३१ ॥
हे मानवी शरीर सोडून तो इच्छेप्रमाणे दुसरे शरीर प्राप्त करतो; परंतु भोग घेणाऱ्याने कोणत्याही प्रकारे विरक्ती सोडू नये.
14.20.32
सम्यग्युक्तो यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति ।
तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः ॥ १४.२०.३२ ॥
योगात नीट स्थिर झालेला पुरुष जेव्हा आत्म्याला आत्म्यातच पाहतो, तेव्हा तो साक्षात इंद्रपदाचीही इच्छा करत नाही.
14.20.33
योगमेकान्तशीलस्तु यथा विन्दति तच्छृणु ।
दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्परे ॥ १४.२०.३३ ॥
एकान्तप्रिय पुरुष योग कसा मिळवतो ते ऐक. पूर्वी पाहिलेल्या दिशेचा विचार करून, कोणत्या दूरच्या स्थानी निवास करावा ते.
14.20.34
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनः स्थाप्यं न बाह्यतः ।
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत।
तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाद्याभ्यन्तरं मनः ॥ १४.२०.३४ ॥
नगराच्या आत त्याने मन स्थिर करावे, बाहेर नव्हे. नगराच्या आत राहून ज्या निवासात राहील, त्याच निवासात बाहेर आणि आत दोन्हीकडे मन धारण करावे.
14.20.35
प्रचिन्त्यावसथे कृत्स्नं यस्मिन्काये स पश्यति ।
तस्मिन्काये मनश्चास्य न च किञ्चन बाह्यतः ॥ १४.२०.३५ ॥
निवासात पूर्णपणे चिंतन करून, ज्या शरीराचे तो दर्शन घेतो, त्याच शरीरात त्याचे मन राहो; बाहेरचे काहीही नको.
14.20.36
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषं निर्जने वने ।
कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत् ॥ १४.२०.३६ ॥
इंद्रियसमूहाचा चांगला निग्रह करून, निर्घोष निर्जन अरण्यात, एकाग्र होऊन आतील संपूर्ण शरीराचे पूर्ण चिंतन करावे.
14.20.37
इन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च ।
हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम् ॥ १४.२०.३७ ॥
टाळू आणि जीभ, गळा आणि मान, तसेच हृदय आणि हृदयबंधन यांचेही त्याने चिंतन करावे.
14.20.38
इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन ।
पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम् ॥ १४.२०.३८ ॥
मी असा उपदेश केल्यावर, हे मधुसूदना, त्या बुद्धिमान शिष्याने पुन्हा हा अत्यंत कठीण सांगितला जाणारा मोक्षधर्म विचारला.
14.20.39
भुक्तं भुक्तमिदं कोष्ठे कथमन्नं विपच्यते ।
कथं रसत्वं व्रजति शोणितत्वं कथं पुनः ॥ १४.२०.३९ ॥
खाल्लेले, पुन्हा खाल्लेले हे अन्न पोटात कसे पचते? ते रसत्वाला कसे प्राप्त होते, आणि पुन्हा शोणितत्वाला कसे?
14.20.40
तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषयेत् ।
कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् ॥ १४.२०.४० ॥
तसेच मांस आणि मेद, स्नायू आणि अस्थी कसे पोषले जातात? देहधारी प्राण्यांची ही सर्व शरीरे कशी?
14.20.41
वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् ।
निरासनं निष्कसनं मलानां च पृथक् पृथक् ॥ १४.२०.४१ ॥
वाढणाऱ्याचे अवयव कसे वाढतात, बल कसे वाढते? मलांचे निरसन आणि प्रत्येकाचे वेगळे निष्कासन कसे होते?
14.20.42
कुतो वाऽयं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः ।
कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्माऽयमात्मनि ॥ १४.२०.४२ ॥
हा कोठून श्वास घेतो आणि सोडतो? पुन्हा कोणत्या स्थानी अधिष्ठित होऊन हा आत्मा स्वतःमध्ये राहतो?
14.20.43
जीवः कथं वहति च चेष्टमानः कलेवरम् ।
किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः ॥ १४.२०.४३ ॥
जीव चेष्टा करीत असताना शरीर कसे वाहतो, आणि कोणत्या वर्णाचे व कशा प्रकारचे मन तो स्थिर करतो?
14.20.44
याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ ।
इति सम्परिपृष्टोऽहं तेन विप्रेणि माधव ॥ १४.२०.४४ ॥
हे भगवन्, हे निष्पाप, यथार्थपणे मला सांगण्यास आपण योग्य आहात. हे माधवा, त्या ब्राह्मणाने मला अशी पूर्ण विचारणा केली.
14.20.45
प्रत्यब्रवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम ।
यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य भाण्डं भाण्डमना भवेत् ॥ १४.२०.४५ ॥
हे महाबाहो, हे शत्रुदमना, जसे ऐकले होते तसेच मी उत्तर दिले. जसे आपल्या कोठारात भांडे ठेवून त्याच भांड्यात मन ठेवणे.
14.20.46
तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनोद्वारैरनिश्चलैः ।
आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत् ॥ १४.२०.४६ ॥
तसेच, आपल्या शरीरात मनाला अचल इंद्रियद्वारांनी स्थिर करून तेथेच आत्म्याचा शोध घ्यावा; प्रमाद पूर्णपणे टाळावा.
14.20.47
एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव ।
आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित् ॥ १४.२०.४७ ॥
अशा प्रकारे सतत प्रयत्नशील, प्रसन्न आत्म्याचा तो लवकरच त्या ब्रह्माला प्राप्त होतो; ते पाहून तो प्रधान तत्त्व जाणणारा होतो.
14.20.48
न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसैव प्रदीपेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १४.२०.४८ ॥
परंतु तो महान आत्मा डोळ्यांनी ग्रहण होत नाही, सर्व इंद्रियांनीही नाही; मनरूपी दिव्यानेच तो स्पष्ट दिसतो.
14.20.49
सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४.२०.४९ ॥
तो सर्वत्र हात, पाय, अंतभाग असलेला आहे; सर्वत्र डोळे, डोकी, तोंडे असलेला आहे; सर्वत्र ऐकणारा आहे; जगात सर्वकाही व्यापून उभा आहे.
14.20.50
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्सम्प्रपश्यति ।
स तमुत्सृज्य देहं स्वं पारयेद्ब्रह्म केवलम् ॥ १४.२०.५० ॥
जीव शरीरातून निघालेल्या आत्म्याला स्पष्ट पाहतो; त्याने आपले ते शरीर सोडून केवळ ब्रह्म प्राप्त करावे.
14.20.51
आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव ।
तदेवमाश्रयं कृत्वा मोक्षं याति ततो मयि ॥ १४.२०.५१ ॥
तो मनाने आत्म्याला पाहतो, जणू हसत; त्यालाच आश्रय करून नंतर माझ्यात मोक्ष पावतो.
14.20.52
इदं सर्वरहस्यं ते मया प्रोक्तं द्विजोत्तम ।
आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम् ॥ १४.२०.५२ ॥
हे द्विजोत्तमा, हे सर्व रहस्य मी तुला सांगितले. आता मी निरोप घेऊन कार्य साधीन; हे विप्रा, सुखाने जा.
14.20.53
इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः ।
अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः ॥ १४.२०.५३ ॥
हे कृष्णा, असे सांगितले गेल्यावर तो महातपस्वी शिष्य, ब्राह्मण, संशय छिन्न झालेला, इच्छेनुसार निघून गेला.
14.20.54
इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजसत्तमः ।
मोक्षधर्माश्रितं सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४.२०.५४ ॥
हे पार्था, असे बोलून तो श्रेष्ठ द्विज मोक्षधर्मावर आधारित वचने मला पूर्णपणे सांगून तेथेच अंतर्धान पावला.
14.20.55
कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुत्मेकाग्रचेतसा ।
तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि ॥ १४.२०.५५ ॥
हे पार्था, तू हे एकाग्र चित्ताने ऐकलेस का? तेव्हाही रथात उभा राहून तू खरोखर हेच ऐकले होतेस.
14.20.56
नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः ।
नरेणाकृतसङ्गेन विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १४.२०.५६ ॥
हे पार्था, हे सहज जाणता येत नाही; मिसळलेल्या मनाच्या माणसाला हे कळत नाही असे माझे मत आहे. आसक्ती नसलेला आणि अंतरात्म्याने शुद्ध असलेला माणूसच हे जाणू शकतो.
14.20.57
सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ ।
कच्चित्त्विदं श्रुतं पार्थ मनुष्येणेह कर्हिचित् ॥ १४.२०.५७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, हे देवांचे अत्यंत गुप्त रहस्य सांगितले गेले आहे. हे पार्था, या जगात कधी कोणा माणसाकडून तू हे ऐकले आहेस का?
14.20.58
न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ ।
नैतदन्येनि विज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना ॥ १४.२०.५८ ॥
हे निष्पापा, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणताही माणूस हे ऐकण्यास पात्र नाही. मिसळलेल्या अंतरात्म्याच्या दुसऱ्या कोणालाही हे कळणार नाही.
14.20.59
क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः ।
न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यैरुपरि वर्तनम् ॥ १४.२०.५९ ॥
हे कौंतेया, देवलोक कर्म करणाऱ्यांनी वेढलेला आहे. मर्त्य माणसांनी देवांच्या वर राहणे देवांना इष्ट नाही.
14.20.60
परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी ॥ १४.२०.६० ॥
हे पार्था, तीच परम गती आहे; तेच सनातन ब्रह्म आहे. तेथे माणूस अमृतत्व प्राप्त करतो, दुःख कायमचे सोडून सदैव सुखी होतो.
14.20.61
इमं धर्मं समास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ १४.२०.६१ ॥
या धर्माचा आश्रय घेऊन पापयोनीत जन्मलेले असले तरी स्त्रिया, वैश्य आणि शूद्रही परम गती प्राप्त करतात.
14.20.62
किं पुनर्ब्रह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः ।
स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणः ॥ १४.२०.६२ ॥
मग, हे पार्था, ब्राह्मण किंवा बहुश्रुत क्षत्रिय, जे नेहमी स्वधर्मात रत आणि ब्रह्मलोकपरायण असतात, त्यांच्याबद्दल तर बोलायलाच नको!
14.20.63
हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने ।
सिद्धिं फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णियः ॥ १४.२०.६३ ॥
हे कारणासह सांगितले आहे, आणि याच्या साधनेचे उपायही आहेत; सिद्धी, फल, मोक्ष आणि दुःखाचा निश्चित अंत.
14.20.64
नातः परं सुखं त्वन्यत्किंचित्स्याद्भरतर्षभ ।
श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव ॥ १४.२०.६४ ॥
यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही सुख नाही, हे भरतश्रेष्ठा; श्रुतवान, श्रद्धावान आणि पराक्रमी असलेल्या हे पाण्डवा.
14.20.65
यः परित्यज्यते मर्त्यो लोकसारमसरवत् ।
एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुते ॥ १४.२०.६५ ॥
जगाचे सार देखील निःसारासारखे जो मर्त्य त्यागतो, तो या उपायांनी लवकरच परम गती प्राप्त करतो.
14.20.66
एतावदेव वक्तव्यं नान्तो भूयोस्ति किञ्चन ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते ॥ १४.२०.६६ ॥
इतकेच सांगायचे आहे, यापेक्षा काही नाही; हे पार्था, सदा युक्त असणाऱ्याला सहा महिन्यांत योग प्रवृत्त होतो.