ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 14.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.20.1
यः स्यादेकान्त आसीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन् ।
पूर्वंपूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत् ॥ १४.२०.१ ॥
ଯିଏ ଏକାନ୍ତରେ ମୌନ ବସି କିଛି ଚିନ୍ତା ନ କରି, ପୂର୍ବ ପୂର୍ବ (କର୍ମ) ତ୍ୟାଗ କରି, କର୍ମାରମ୍ଭରହିତ ହୁଏ।
14.20.2
सर्वमित्रः सर्वसहः शमे रक्तो जितेन्द्रियः ।
व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः ॥ १४.२०.२ ॥
ସର୍ବଭୂତର ମିତ୍ର, ସବୁ ସହନକାରୀ, ଶାନ୍ତିରେ ରତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରହିତ, କାମହନ୍ତା ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
14.20.3
आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः ।
नित्यमेव यथान्यायं यश्चरेन्नियतेन्द्रियः।
अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः ॥ १४.२०.३ ॥
ସବୁ ଭୂତକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖୁଥିବା, ନିୟମିତ ଓ ଶୁଚି, ସଦା ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଚଳୁଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମୀ, ମାନ ଓ ଅଭିମାନରହିତ — ସେ ହିଁ ସର୍ବଥା ମୁକ୍ତ।
14.20.4
जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च ।
लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते ॥ १४.२०.४ ॥
ଜୀବନ ଓ ମରଣ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ସେହିପରି ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ, ପ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ — ଏସବୁରେ ଯିଏ ସମଚିତ୍ତ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
14.20.5
न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किचन ।
निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १४.२०.५ ॥
ଯିଏ କାହାକୁ ସ୍ପୃହା କରେ ନାହିଁ, କିଛିକୁ ଅବଜ୍ଞା କରେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ବୀତରାଗ ଆତ୍ମା — ସେ ସର୍ବଥା ମୁକ୍ତ।
14.20.6
अनमित्रश्च निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित् ।
त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराराङ्क्षी च मुच्यते ॥ १४.२०.६ ॥
ଯାହାର କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ, ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ, ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ଯିଏ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ତ୍ୟାଗ କରିଛି ଏବଂ ନିରାକାଂକ୍ଷୀ — ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
14.20.7
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः ।
क्षीणधातुः प्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते ॥ १४.२०.७ ॥
ଯିଏ ଧାର୍ମିକ ନୁହେଁ ନା ଅଧାର୍ମିକ, ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ନାଶକାରୀ, ଯାହାର ଦେହଧାତୁ କ୍ଷୀଣ, ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ — ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
14.20.8
अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्येज्जगदशाश्वतम् ।
अस्वस्तमवशं नित्यं जन्ममृत्युजरायुतम् ॥ १४.२०.८ ॥
କର୍ମରହିତ ଓ ଇଚ୍ଛାରହିତ ହୋଇ ସେ ଜଗତକୁ ଅଶାଶ୍ୱତ, ଅସ୍ୱସ୍ଥ, ଅବଶ ଏବଂ ସଦା ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜରାଯୁକ୍ତ ଦେଖୁ।
14.20.9
वैराग्यबुद्धिः सततं तावद्दोषव्यपेक्षकः ।
आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव ॥ १४.२०.९ ॥
ବୈରାଗ୍ୟବୁଦ୍ଧି ଥିବା, ସଦା ଦୋଷସବୁ ବିଚାରକାରୀ ସେ ଆତ୍ମବନ୍ଧନରୁ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
14.20.10
अगन्धमरसस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम् ।
अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वाऽऽत्मानं विमुच्यते ॥ १४.२०.१० ॥
ଗନ୍ଧହୀନ, ରସ-ସ୍ପର୍ଶହୀନ, ଶବ୍ଦହୀନ, ପରିଗ୍ରହହୀନ, ରୂପହୀନ, ଅଜ୍ଞେୟ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
14.20.11
पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम् ।
अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १४.२०.११ ॥
ପଞ୍ଚଭୂତଗୁଣରହିତ, ଅମୂର୍ତ, ଅଲିପ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ, କିନ୍ତୁ ଗୁଣଭୋକ୍ତା (ଆତ୍ମା) ଯିଏ ଦେଖେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
14.20.12
विहाय सर्वसङ्कल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान् ।
शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः ॥ १४.२०.१२ ॥
ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ କ୍ରମେ ନିର୍ବାଣ ପାଏ, ଯେପରି ଇନ୍ଧନହୀନ ଅଗ୍ନି ନିଭେ।
14.20.13
सर्वसंस्कारनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
तपसा इन्द्रियग्रामं यश्चरेन्मुक्त एव सः ॥ १४.२०.१३ ॥
ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାରରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ପରିଗ୍ରହରହିତ, ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ଯିଏ ଚଳାଏ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ମୁକ୍ତ।
14.20.14
विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्मि सनातनम् ।
परमाप्नोति संशान्तमचलं नित्यमक्षरम् ॥ १४.२०.१४ ॥
ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାରରୁ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତା'ପରେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପାଏ—ଯାହା ପରମ, ଶାନ୍ତ, ଅଚଳ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅକ୍ଷର।
14.20.15
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः ॥ १४.२०.१५ ॥
ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ର କହିବି; ଯାହା ଜାଣି ଯୋଗୀମାନେ ଏ ଲୋକରେ ଆତ୍ମାକୁ ସିଦ୍ଧ ରୂପେ ଦେଖନ୍ତି।
14.20.16
तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत्तन्निबोध मे ।
यैर्योगैर्भावयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१६ ॥
ତା'ର ଉପଦେଶ ମୁଁ ଯଥାଯଥ କହିବି; ମୋ ଠାରୁ ତାହା ଶୁଣ—ଯେଉଁ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଭାବନା କରି ମଣିଷ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ।
14.20.17
इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् ।
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं मोक्षयोगं समाचरेत् ॥ १४.२०.१७ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଥମେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରି ମୋକ୍ଷଯୋଗ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
14.20.18
तपस्वी नित्यसङ्कल्पो दम्भाहङ्कारवर्जितः ।
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१८ ॥
ତପସ୍ୱୀ, ସଦା ସଂକଳ୍ପରେ ଦୃଢ଼, ଦମ୍ଭ ଓ ଅହଂକାରରହିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିପ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ।
14.20.19
स चेच्छक्रोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि ।
तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १४.२०.१९ ॥
ଯଦି ଏହି ସାଧୁ ନିଜକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଯୋଗ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ଏକାନ୍ତପ୍ରିୟ ସେ ନିଜକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖେ।
14.20.20
संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः ।
यथा य आत्मनाऽऽत्मानं सम्प्रयुक्तः प्रपश्यति ॥ १४.२०.२० ॥
ସଂଯମୀ, ସର୍ବଦା ଯୋଗରେ ଲାଗିଥିବା, ଆତ୍ମବାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ଯେପରି ଯେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଭଲ ଭାବେ ଯୋଡି ଦେଖେ।
14.20.21
यथाहि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति ।
तथारूपमिवात्मानं साधुयुक्तः प्रपश्यति ॥ १४.२०.२१ ॥
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଣିଷ ଦେଖି 'ସେ' ବୋଲି ଦେଖେ, ସେପରି ଭଲ ଭାବେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ନିଜକୁ ସେହି ରୂପରେ ଦେଖେ।
14.20.22
इषीकां च यथा मुञ्जात्कश्चिन्निष्कृष्य दर्शयेत् ।
योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहतः ॥ १४.२०.२२ ॥
ଯେପରି କେହି ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ଭିତରୁ ଏକ ସିଙ୍କ ବାହାର କରି ଦେଖାଏ, ସେପରି ଯୋଗୀ ନିଜକୁ ଦେହରୁ ବାହାର କରି ଦେଖେ।
14.20.23
मुञ्जं शरीरमित्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् ।
एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम् ॥ १४.२०.२३ ॥
ମୁଞ୍ଜ ଘାସକୁ ଶରୀର କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଆଶ୍ରିତ ସିଙ୍କକୁ — ଏହା ଯୋଗଜ୍ଞମାନଙ୍କ କହିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।
14.20.24
यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक् पश्यति देहभूत् ।
न तस्येहेश्वरः कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः ॥ १४.२०.२४ ॥
ଦେହଧାରୀ ଯେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଭଲ ଭାବେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ଏଠାରେ ତାହାର କେହି ପ୍ରଭୁ ରହେ ନାହିଁ — ତ୍ରିଲୋକର ଯେ ପ୍ରଭୁ ସେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
14.20.25
अन्यान्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते ।
विनिर्भिद्य जरां मृत्युं न शोचति न हृष्यति ॥ १४.२०.२५ ॥
ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭେଦ କରି ସେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ କି ହର୍ଷ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
14.20.26
देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी ।
ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम् ॥ १४.२०.२६ ॥
ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ପୁରୁଷ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅଶାଶ୍ୱତ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଅବ୍ୟୟ ବ୍ରହ୍ମ ପାଆନ୍ତି।
14.20.27
विनश्यत्सु च लोकेषु न भयं तस्य जायते ।
क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित् ॥ १४.२०.२७ ॥
ଲୋକମାନେ ବିନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ; ପ୍ରାଣୀମାନେ କ୍ଳେଶ ପାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କୌଣସି କାରଣରୁ କ୍ଳେଶ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
14.20.28
दुःखशोकमलैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः ।
न विचाल्यति युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः ॥ १४.२०.२८ ॥
ଆସକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରୁ ଜାତ ଦୁଃଖ-ଶୋକରୂପ ଘୋର ମଳ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ନିଃସ୍ପୃହ ଓ ଶାନ୍ତମନା।
14.20.29
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते ।
नातः सुखतरं किञ्चिल्लोके क्वचन दृश्यते ॥ १४.२०.२९ ॥
ଶସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏଥିରୁ ଅଧିକ ସୁଖକର କିଛି ଜଗତରେ କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
14.20.30
सम्यग्युक्त्वा स आत्मानमात्मन्येव प्रतिष्ठिते ।
विनिवृत्तजरादुःखः सुखं स्वपिति चापि सः ॥ १४.२०.३० ॥
ନିଜକୁ ଭଲଭାବେ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ କରି, ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ଜରାଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ସୁଖରେ ଶୟନ କରନ୍ତି।
14.20.31
देहान्यथेष्टमभ्येति हित्वेमां मानुषीं तनुम् ।
निर्वेदस्तु न कर्तव्यो भुञ्जानेन कथञ्चन ॥ १४.२०.३१ ॥
ଏହି ମାନବୀୟ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ଶରୀର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଭୋଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ବୈରାଗ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
14.20.32
सम्यग्युक्तो यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति ।
तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः ॥ १४.२०.३२ ॥
ସମ୍ୟକ୍ ଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ।
14.20.33
योगमेकान्तशीलस्तु यथा विन्दति तच्छृणु ।
दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्परे ॥ १४.२०.३३ ॥
ଏକାନ୍ତପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ତାହା ଶୁଣ। ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିବା ଦିଗର ଚିନ୍ତା କରି, କେଉଁ ଦୂର ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।
14.20.34
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनः स्थाप्यं न बाह्यतः ।
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत।
तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाद्याभ्यन्तरं मनः ॥ १४.२०.३४ ॥
ନଗର ଭିତରେ ତାଙ୍କର ମନ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ, ବାହାରେ ନୁହେଁ। ନଗର ଭିତରେ ରହି ଯେଉଁ ଆବାସରେ ବାସ କରେ, ସେହି ଆବାସରେ ବାହାର ଓ ଭିତର ଉଭୟ ଦିଗରେ ମନ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
14.20.35
प्रचिन्त्यावसथे कृत्स्नं यस्मिन्काये स पश्यति ।
तस्मिन्काये मनश्चास्य न च किञ्चन बाह्यतः ॥ १४.२०.३५ ॥
ଆବାସରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତା କରି, ଯେଉଁ ଶରୀରକୁ ସେ ଦେଖେ, ସେହି ଶରୀରରେ ତାଙ୍କର ମନ ରହୁ; ବାହାରର କିଛି ନୁହେଁ।
14.20.36
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषं निर्जने वने ।
कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत् ॥ १४.२०.३६ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମୂହକୁ ଭଲ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଃଶବ୍ଦ ନିର୍ଜନ ବନରେ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଭିତରର ସମଗ୍ର ଶରୀରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
14.20.37
इन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च ।
हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम् ॥ १४.२०.३७ ॥
ତାଳୁ ଓ ଜିଭ, ଗଳା ଓ ବେକ, ସେହିପରି ହୃଦୟ ଏବଂ ହୃଦୟ-ବନ୍ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
14.20.38
इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन ।
पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम् ॥ १४.२०.३८ ॥
ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଉପଦିଷ୍ଟ ହୋଇ, ହେ ମଧୁସୂଦନ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଷ୍ୟ ପୁଣି ଏହି ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲା।
14.20.39
भुक्तं भुक्तमिदं कोष्ठे कथमन्नं विपच्यते ।
कथं रसत्वं व्रजति शोणितत्वं कथं पुनः ॥ १४.२०.३९ ॥
ଖାଇଥିବା, ପୁଣି ଖାଇଥିବା ଏହି ଅନ୍ନ ପେଟରେ କିପରି ହଜମ ହୁଏ? କିପରି ତାହା ରସତ୍ୱ ପାଏ, ଆଉ କିପରି ଶୋଣିତତ୍ୱ?
14.20.40
तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषयेत् ।
कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् ॥ १४.२०.४० ॥
ସେହିପରି ମାଂସ ଓ ମେଦ, ସ୍ନାୟୁ ଓ ହାଡ଼କୁ କିପରି ପୋଷଣ କରେ? ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଏ ସମସ୍ତ ଶରୀର କିପରି?
14.20.41
वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् ।
निरासनं निष्कसनं मलानां च पृथक् पृथक् ॥ १४.२०.४१ ॥
ବଢ଼ୁଥିବା ଲୋକର ଅଙ୍ଗ କିପରି ବଢ଼େ, ଓ ବଳ କିପରି ବଢ଼େ? ମଳର ନିର୍ଗମ ଓ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନିଷ୍କାସନ କିପରି?
14.20.42
कुतो वाऽयं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः ।
कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्माऽयमात्मनि ॥ १४.२०.४२ ॥
ଏହା କେଉଁଠାରୁ ଶ୍ୱାସ ନିଏ ଓ ଛାଡ଼େ? ପୁଣି କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ରହେ?
14.20.43
जीवः कथं वहति च चेष्टमानः कलेवरम् ।
किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः ॥ १४.२०.४३ ॥
ଜୀବ ଚେଷ୍ଟା କରି ଶରୀରକୁ କିପରି ବହନ କରେ, ଏବଂ କେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ କିପରି ପ୍ରକୃତିର ମନକୁ ସେ ସ୍ଥିର କରେ?
14.20.44
याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ ।
इति सम्परिपृष्टोऽहं तेन विप्रेणि माधव ॥ १४.२०.४४ ॥
ହେ ଭଗବନ୍, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଯଥାର୍ଥରେ ମୋତେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ମାଧବ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ଏହିପରି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପଚାରିଲେ।
14.20.45
प्रत्यब्रवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम ।
यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य भाण्डं भाण्डमना भवेत् ॥ १४.२०.४५ ॥
ହେ ମହାବାହୁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ, ଶୁଣିଥିବା ପରି ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେଲି। ନିଜ ଭଣ୍ଡାର ଘରେ ପାତ୍ର ରଖି ସେହି ପାତ୍ରରେ ହିଁ ମନ ଦେବା ପରି।
14.20.46
तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनोद्वारैरनिश्चलैः ।
आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत् ॥ १४.२०.४६ ॥
ସେହିପରି, ନିଜ ଶରୀରରେ ମନକୁ ଅଚଳ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର କରି ସେଠାରେ ହିଁ ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ; ପ୍ରମାଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
14.20.47
एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव ।
आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित् ॥ १४.२०.४७ ॥
ଏହିପରି ନିରନ୍ତର ଉଦ୍ୟମୀ, ପ୍ରସନ୍ନ ଆତ୍ମା ଥିବା ସେ ଅଚିରେ ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଲାଭ କରେ; ତାହାକୁ ଦେଖି ସେ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାତା ହୁଏ।
14.20.48
न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसैव प्रदीपेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १४.२०.४८ ॥
କିନ୍ତୁ ସେହି ମହାନ ଆତ୍ମା ଆଖିରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ, ନା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ; ମନରୂପ ପ୍ରଦୀପ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।
14.20.49
सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४.२०.४९ ॥
ସେ ସର୍ବତ୍ର ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ତ (ଶରୀରର ପ୍ରାନ୍ତ) ବିଶିଷ୍ଟ; ସର୍ବତ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ମସ୍ତକ ଓ ମୁଖ ବିଶିଷ୍ଟ; ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରବଣକାରୀ; ଜଗତରେ ସବୁକିଛିକୁ ଆବୃତ କରି ସ୍ଥିତ।
14.20.50
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्सम्प्रपश्यति ।
स तमुत्सृज्य देहं स्वं पारयेद्ब्रह्म केवलम् ॥ १४.२०.५० ॥
ଜୀବ ଶରୀରରୁ ନିର୍ଗତ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖେ; ସେ ନିଜର ସେହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।
14.20.51
आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव ।
तदेवमाश्रयं कृत्वा मोक्षं याति ततो मयि ॥ १४.२०.५१ ॥
ସେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ହସୁଥିବା ପରି; ସେଇକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପରେ ମୋତେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
14.20.52
इदं सर्वरहस्यं ते मया प्रोक्तं द्विजोत्तम ।
आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम् ॥ १४.२०.५२ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହି ସମସ୍ତ ରହସ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ବିଦାୟ ନେଇ ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବି; ହେ ବିପ୍ର, ସୁଖରେ ଯାଅ।
14.20.53
इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः ।
अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः ॥ १४.२०.५३ ॥
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏହିପରି କୁହାଯାଇ ସେହି ମହାତପସ୍ୱୀ ଶିଷ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂଶୟ ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚାଲିଗଲା।
14.20.54
इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजसत्तमः ।
मोक्षधर्माश्रितं सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४.२०.५४ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହିପରି କହି ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ମୋତେ ମୋକ୍ଷଧର୍ମାଶ୍ରିତ ବାକ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବରେ କହି ସେଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା।
14.20.55
कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुत्मेकाग्रचेतसा ।
तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि ॥ १४.२०.५५ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ କି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଏହା ଶୁଣିଥିଲ? ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ରଥରେ ଠିଆ ହୋଇ ତୁମେ ଏହାକୁ ହିଁ ଶୁଣିଥିଲ।
14.20.56
नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः ।
नरेणाकृतसङ्गेन विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १४.२०.५६ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହା ସହଜରେ ଜଣାଯାଇ ନ ପାରେ; ମିଶ୍ରିତ ଚିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହା ଜାଣି ପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ମୋର ମତ। ଅନାସକ୍ତ ଓ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହା ଜଣାଯାଏ।
14.20.57
सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ ।
कच्चित्त्विदं श्रुतं पार्थ मनुष्येणेह कर्हिचित् ॥ १४.२०.५७ ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅତି ଗୋପନୀୟ ରହସ୍ୟ ଅଟେ। ହେ ପାର୍ଥ, ଏ ଜଗତରେ କେବେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟଠାରୁ ତୁମେ ଏହା ଶୁଣିଛ କି?
14.20.58
न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ ।
नैतदन्येनि विज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना ॥ १४.२०.५८ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଥିବା ଅନ୍ୟ କେହି ଏହା ଜାଣି ପାରିବ ନାହିଁ।
14.20.59
क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः ।
न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यैरुपरि वर्तनम् ॥ १४.२०.५९ ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଦେବଲୋକ କର୍ମକାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଛି। ମର୍ତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ବାସ କରିବା ଦେବତାଙ୍କ ଇଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
14.20.60
परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी ॥ १४.२०.६० ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ତାହା ହିଁ ପରମ ଗତି; ତାହା ହିଁ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ। ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ଦୁଃଖକୁ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରି ସଦା ସୁଖୀ ହୁଏ।
14.20.61
इमं धर्मं समास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ १४.२०.६१ ॥
ଏହି ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପାପଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ତ୍ରୀ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
14.20.62
किं पुनर्ब्रह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः ।
स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणः ॥ १४.२०.६२ ॥
ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ପାର୍ଥ, ବା ବହୁଶ୍ରୁତ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବଦା ସ୍ୱଧର୍ମରେ ରତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକପରାୟଣ, ସେମାନଙ୍କ କଥା ତ କହିବାର କ'ଣ!
14.20.63
हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने ।
सिद्धिं फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णियः ॥ १४.२०.६३ ॥
ଏହା କାରଣ ସହିତ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ସାଧନା ପାଇଁ ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସିଦ୍ଧି, ଫଳ, ମୋକ୍ଷ ଏବଂ ଦୁଃଖର ନିଶ୍ଚିତ ଅନ୍ତ।
14.20.64
नातः परं सुखं त्वन्यत्किंचित्स्याद्भरतर्षभ ।
श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव ॥ १४.२०.६४ ॥
ଏଥିରୁ ଅଧିକ ଆଉ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ପରାକ୍ରମୀ, ହେ ପାଣ୍ଡବ।
14.20.65
यः परित्यज्यते मर्त्यो लोकसारमसरवत् ।
एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुते ॥ १४.२०.६५ ॥
ଯେଉଁ ମର୍ତ୍ୟ ଜଗତର ସାରକୁ ମଧ୍ୟ ଅସାର ପରି ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଏହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ପରମ ଗତି ଲାଭ କରେ।
14.20.66
एतावदेव वक्तव्यं नान्तो भूयोस्ति किञ्चन ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते ॥ १४.२०.६६ ॥
ଏତିକି ହିଁ କହିବା ଉଚିତ, ଏଥିରୁ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ; ହେ ପାର୍ଥ, ସର୍ବଦା ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଛଅ ମାସରେ ଯୋଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।