મહાભારત · અધ્યાય 14.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.22.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निबोध दशहोतृणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२२.१ ॥
અહીં પણ તેઓ આ પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે. દસ હોતાઓનું વિધાન અહીં જેવું છે તે સમજો.
14.22.2
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चरणौ करौ ।
उपस्थं पायुरिति वाग्घोतृणि दश भामिनि ॥ १४.२२.२ ॥
કાન, ત્વચા, બે આંખો, જીભ, નાક, બે પગ, બે હાથ, ઉપસ્થ, ગુદા અને વાણી — હે ભામિની, આ દસ હોતા છે.
14.22.3
शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धो वाक्यं क्रिया गतिः ।
रेतोमूत्रपुरीषाणां त्यागो दश हवींषि च ॥ १४.२२.३ ॥
શબ્દ અને સ્પર્શ, રૂપ અને રસ, ગંધ, વાક્ય, ક્રિયા, ગતિ, રેતસ, મૂત્ર અને મળનો ત્યાગ — આ દસ હવિ છે.
14.22.4
दिशो वायू रविश्चन्द्रः पृथ्व्यग्नी विष्णुरेव च ।
इन्द्रः प्रजापतिर्मित्रमग्नयो दश भामिनि ॥ १४.२२.४ ॥
દિશાઓ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, પૃથ્વી અને અગ્નિ, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, પ્રજાપતિ, મિત્ર અને અગ્નિઓ — હે ભામિની, આ દસ છે.
14.22.5
दशेन्द्रियाणि होतृणि हवींषि दश भामिनि ।
विषया नाम समिधो हूयन्ते तु दशाग्निषु ॥ १४.२२.५ ॥
દસ ઇન્દ્રિયો હોતા છે, દસ હવિ છે — હે ભામિની. વિષયો નામની સમિધાઓ દસ અગ્નિઓમાં હોમાય છે.
14.22.6
चित्तं स्रुवश्च वित्तं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ।
सुविभक्तमिदं पूर्वं जगदासीदिति श्रुतम् ॥ १४.२२.६ ॥
મન સ્રુવ છે, ધન પણ; પવિત્ર અને ઉત્તમ જ્ઞાન પણ. આ જગત પૂર્વે આ રીતે સુવિભક્ત હતું એમ સાંભળ્યું છે.
14.22.7
ततो विविक्ता वित्तासीत्सा वित्तं पर्यवेक्षते ।
सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्ते ज्ञानमवेक्षता।
रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत् ॥ १४.२२.७ ॥
પછી વિવિક્તા (અલગ થયેલી) ઓળખાઈ; તે સંપત્તિનું નિરીક્ષણ કરે છે. અહીં બધું જાણવા યોગ્ય છે—મનમાં જ્ઞાન જોનારા દ્વારા. રેતસ્ શરીરધારીના કાયમાં છે; શરીરધારી જ્ઞાતા છે.
14.22.8
शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादग्निः प्रणीयते ।
मनश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४.२२.८ ॥
શરીરધારી જ ગાર્હપત્ય છે; તેથી અગ્નિ પ્રણીત થાય છે. અને મન આહવનીય છે; તેમાં હવિ નાખવામાં આવે છે.
14.22.9
ततो वाचस्पतिर्जज्ञे तं मनः पर्यवेक्षते ।
रूपं भवति वै वक्त्रं तदनुद्रवते मनः ॥ १४.२२.९ ॥
પછી વાચસ્પતિ જન્મ્યા; મન તેમનું નિરીક્ષણ કરે છે. રૂપ ખરેખર મુખ છે; તેની પાછળ મન દોડે છે.
14.22.10
ब्राह्मण्युवाच ।
कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत्।
मनसा चिन्तितं पूर्वं वाक्यं समभिपद्यते ॥ १४.२२.१० ॥
બ્રાહ્મણી બોલી: પહેલાં વાણી કેમ ઉત્પન્ન થઈ, અને પછી મન કેમ થયું? મનથી પહેલાં વિચારાયેલું જ વાક્ય પૂર્ણ થાય છે.
14.22.11
केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता ।
समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वै तां प्रतिबाधते ॥ १४.२२.११ ॥
કયા વિજ્ઞાન-યોગથી બુદ્ધિ ચિત્તમાં સ્થિર થઈ? ઉપર ઉઠાવાયેલી છતાં તે તેને પ્રાપ્ત ન થઈ; કોણ તેને અવરોધે છે?
14.22.12
तन्मनस्थः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेहन्निवायति ।
तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादपेक्षते ॥ १४.२२.१२ ॥
તે મનમાં સ્થિત સ્વામી થઈને, તેથી આગળ જઈને પાછું આવે છે. તે બુદ્ધિને મનની (અવસ્થા) કહે છે; તેથી મન તેની અપેક્ષા રાખે છે.
14.22.13
प्रश्नं तु वाङ्मनसयोर्यस्मात्त्वमनुपृच्छसि ।
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम् ॥ १४.२२.१३ ॥
તું વાણી અને મન વિશે પૂછે છે, તેથી તે બંનેની સ્પર્ધાનું જ વર્ણન હું તને કહીશ.
14.22.14
उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् ।
आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व च्छिन्धि नौ संशयं विभो ॥ १४.२२.१४ ॥
વાણી અને મન બંને ભૂતાત્મા પાસે જઈને પૂછવા લાગ્યાં— 'અમારામાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે તે કહો, હે વિભુ, અમારો સંશય છેદો.'
14.22.15
मन इत्येवि भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम् ।
अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ ॥ १४.२२.१५ ॥
ત્યારે ભગવાને સરસ્વતીને કહ્યું— 'હું જ તારા માટે કામધુક છું.' પછી વાણીએ તેમને કહ્યું.
14.22.16
स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम ।
स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव ॥ १४.२२.१६ ॥
સ્થાવર અને જંગમ બંને મનને મારાં જાણ; સ્થાવર મારી પાસે રહે છે અને જંગમ તારા ક્ષેત્રમાં.
14.22.17
यस्तु ते विषये गच्छन्मन्त्रो वर्णः स्वरोपि वा ।
तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी ॥ १४.२२.१७ ॥
તારા ક્ષેત્રમાં ગતિ કરતો મંત્ર, વર્ણ કે સ્વર જે હોય તે જંગમ મન કહેવાય છે; તેથી તું વધુ ગૌરવવંતી છે.
14.22.18
तस्माद्भवितुमर्हामि स्वयमभ्येत्य शोभने ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य प्रवक्ष्यामि सरस्वति ॥ १४.२२.१८ ॥
તેથી હું પોતે આવીને રહેવા યોગ્ય છું, હે શોભને. તેથી શ્વાસ મેળવીને હું બોલીશ, હે સરસ્વતી.
14.22.19
प्राणापानावन्तरे यद्वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति ।
प्रीयमाणा महाभागे विना प्राणांश्च मामपि।
प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति ॥ १४.२२.१९ ॥
પ્રાણ અને અપાનની વચ્ચે જે વાણી સદા રહે છે, હે મહાભાગે, પ્રસન્ન થઈને પ્રાણો અને મને પણ છોડીને પ્રજાપતિ પાસે દોડી ગઈ અને બોલી, 'હે ભગવન્, પ્રસન્ન થાઓ.'
14.22.20
ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित् ॥ १४.२२.२० ॥
પછી પ્રાણ ફરી પ્રગટ થયો અને વાણીને ફરી પોષવા લાગ્યો. તેથી ઉચ્છવાસ મેળવીને વાણી ક્યારેય બોલતી નથી.
14.22.21
घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते ।
तयोरपि च घोषिण्या निर्घोर्षैव गरीयसी ॥ १४.२२.२१ ॥
ઘોષિણી, ગર્જના ઉત્પન્ન કરીને, સદા પ્રવર્તે છે. તે બંનેમાં પણ ઘોષિણીની ગર્જના જ શ્રેષ્ઠ છે.
14.22.22
गौरिव प्रस्रवत्यर्थान्रसमुत्तमशालिनी ।
सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी ॥ १४.२२.२२ ॥
ગાયની જેમ તે અર્થોને વહાવે છે, ઉત્તમ રસથી શોભતી. બ્રહ્મવાદિની એવી આ નિરંતર અને શાશ્વત રીતે વહે છે.
14.22.23
दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते ।
एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोर्यतमानयोः ॥ १४.२२.२३ ॥
દિવ્ય અને અદિવ્ય પ્રભાવથી ભારતી, ગાય. હે શુચિસ્મિતે! આ બે સૂક્ષ્મ અને પ્રયત્નશીલ વચ્ચેનો ભેદ જુઓ.
14.22.24
ब्राह्मण्युवाच ।
अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया।
किंन्नु पूर्वं तदा देवी व्याजहार सरस्वती ॥ १४.२२.२४ ॥
બ્રાહ્મણી બોલી: વાક્યો હજુ ઉત્પન્ન થયાં ન હતાં, સર્જનની ઇચ્છાથી પ્રેરાઈને, ત્યારે દેવી સરસ્વતીએ પહેલાં શું કહ્યું?
14.22.25
प्राणेन य सम्भवते शरीरे ।
प्राणादपानं प्रतिपद्यते च।
उदानभूता च विसृज्य देहं ।
व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति ॥ १४.२२.२५ ॥
જે પ્રાણ વડે શરીરમાં ઉત્પન્ન થાય છે, પ્રાણથી અપાનને પામે છે, અને ઉદાન રૂપે દેહ છોડીને વ્યાન વડે સમગ્ર આકાશને આવરી લે છે.
14.22.26
ततः समाने प्रतितिष्ठतीह ।
इत्येव पूर्वं प्रजजल्प वागपि।
तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं ।
तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टाः ॥ १४.२२.२६ ॥
પછી અહીં સમાનમાં સ્થિર થાય છે; આ રીતે પહેલાં વાણી પણ બોલી. તેથી સ્થિર હોવાથી મન વિશિષ્ટ છે, અને તેમ જ ગતિશીલ હોવાથી દેવી (વાણી) વિશિષ્ટ છે.