महाभारत · अध्याय 14.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.22.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निबोध दशहोतृणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२२.१ ॥
येथेही ते या प्राचीन इतिहासाचे उदाहरण देतात. दहा होत्यांचे विधान येथे जसे आहे ते समजून घे.
14.22.2
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चरणौ करौ ।
उपस्थं पायुरिति वाग्घोतृणि दश भामिनि ॥ १४.२२.२ ॥
कान, त्वचा, दोन्ही डोळे, जीभ, नाक, दोन्ही पाय, दोन्ही हात, उपस्थ, गुदद्वार आणि वाणी — हे भामिनी, हे दहा होते आहेत.
14.22.3
शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धो वाक्यं क्रिया गतिः ।
रेतोमूत्रपुरीषाणां त्यागो दश हवींषि च ॥ १४.२२.३ ॥
शब्द आणि स्पर्श, रूप आणि रस, गंध, वाक्य, क्रिया, गती, रेतस, मूत्र व मल त्याग — ही दहा हविर्द्रव्ये आहेत.
14.22.4
दिशो वायू रविश्चन्द्रः पृथ्व्यग्नी विष्णुरेव च ।
इन्द्रः प्रजापतिर्मित्रमग्नयो दश भामिनि ॥ १४.२२.४ ॥
दिशा, वायू, सूर्य, चंद्र, पृथ्वी आणि अग्नी, विष्णू, इंद्र, प्रजापती, मित्र, अग्नी — हे भामिनी, हे दहा आहेत.
14.22.5
दशेन्द्रियाणि होतृणि हवींषि दश भामिनि ।
विषया नाम समिधो हूयन्ते तु दशाग्निषु ॥ १४.२२.५ ॥
दहा इंद्रिये होते, दहा हविर्द्रव्ये — हे भामिनी. विषय नावाच्या समिधा दहा अग्नींमध्ये होमल्या जातात.
14.22.6
चित्तं स्रुवश्च वित्तं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ।
सुविभक्तमिदं पूर्वं जगदासीदिति श्रुतम् ॥ १४.२२.६ ॥
मन हा स्रुव, आणि धनही; पवित्र आणि उत्तम ज्ञानही. हे जग पूर्वी असे सुविभक्त होते असे ऐकले आहे.
14.22.7
ततो विविक्ता वित्तासीत्सा वित्तं पर्यवेक्षते ।
सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्ते ज्ञानमवेक्षता।
रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत् ॥ १४.२२.७ ॥
नंतर विवक्ता (वेगळी) ती ओळखली गेली; ती वित्ताकडे पाहते. येथे सर्व जाणण्यायोग्य आहे—मनात ज्ञान पाहणाऱ्याकडून. रेतस् शरीरधारीच्या कायेत आहे; शरीरधारीच ज्ञाता आहे.
14.22.8
शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादग्निः प्रणीयते ।
मनश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४.२२.८ ॥
शरीरधारीच गार्हपत्य आहे; म्हणूनच अग्नी प्रणीत केला जातो. आणि मन आहवनीय आहे; त्यातच हविष्य टाकले जाते.
14.22.9
ततो वाचस्पतिर्जज्ञे तं मनः पर्यवेक्षते ।
रूपं भवति वै वक्त्रं तदनुद्रवते मनः ॥ १४.२२.९ ॥
नंतर वाचस्पती जन्मला; मन त्याला पाहते. रूप खरोखर मुख आहे; त्याच्या मागे मन धावते.
14.22.10
ब्राह्मण्युवाच ।
कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत्।
मनसा चिन्तितं पूर्वं वाक्यं समभिपद्यते ॥ १४.२२.१० ॥
ब्राह्मणी म्हणाली: आधी वाणी का झाली, आणि नंतर मन का झाले? मनाने आधी चिंतिलेलेच वाक्य पूर्ण होते.
14.22.11
केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता ।
समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वै तां प्रतिबाधते ॥ १४.२२.११ ॥
कोणत्या विज्ञान-योगाने बुद्धी चित्तात स्थिर झाली? वर उचलली गेली तरी तिला ते मिळाले नाही; कोण तिला अडवते?
14.22.12
तन्मनस्थः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेहन्निवायति ।
तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादपेक्षते ॥ १४.२२.१२ ॥
ते मनात स्थित स्वामी होऊन, म्हणून पुढे जाऊन परत येते. त्या बुद्धीला मनाची (अवस्था) म्हणतात; म्हणून मन तिची अपेक्षा करते.
14.22.13
प्रश्नं तु वाङ्मनसयोर्यस्मात्त्वमनुपृच्छसि ।
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम् ॥ १४.२२.१३ ॥
तू वाणी आणि मन यांविषयी विचारत असल्याने, त्या दोघांच्या स्पर्धेचेच वर्णन मी तुला सांगेन.
14.22.14
उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् ।
आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व च्छिन्धि नौ संशयं विभो ॥ १४.२२.१४ ॥
वाणी आणि मन दोघेही भूतात्म्याकडे जाऊन विचारू लागले— 'आमच्यात श्रेष्ठ कोण ते सांगा, हे विभो, आमचा संशय दूर करा.'
14.22.15
मन इत्येवि भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम् ।
अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ ॥ १४.२२.१५ ॥
तेव्हा भगवान सरस्वतीला म्हणाले— 'मीच तुझ्यासाठी कामधुक् आहे.' मग वाणी त्यांना म्हणाली.
14.22.16
स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम ।
स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव ॥ १४.२२.१६ ॥
स्थिर आणि जंगम अशी दोन्ही मने माझीच आहेत असे जाण; स्थिर माझ्याजवळ राहते आणि जंगम तुझ्या क्षेत्रात.
14.22.17
यस्तु ते विषये गच्छन्मन्त्रो वर्णः स्वरोपि वा ।
तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी ॥ १४.२२.१७ ॥
तुझ्या क्षेत्रात संचार करणारा मंत्र, वर्ण किंवा स्वर जो असेल तो जंगम मन म्हणवतो; म्हणून तू अधिक गौरवास पात्र आहेस.
14.22.18
तस्माद्भवितुमर्हामि स्वयमभ्येत्य शोभने ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य प्रवक्ष्यामि सरस्वति ॥ १४.२२.१८ ॥
म्हणून मी स्वतः येऊन राहण्यास योग्य आहे, हे शोभने. म्हणून श्वास मिळवून मी बोलेन, हे सरस्वती.
14.22.19
प्राणापानावन्तरे यद्वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति ।
प्रीयमाणा महाभागे विना प्राणांश्च मामपि।
प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति ॥ १४.२२.१९ ॥
प्राण आणि अपान यांच्यामध्ये जी वाणी सदैव असते, हे महाभागे, प्रसन्न होऊन प्राणांना आणि मलाही सोडून प्रजापतीकडे धावली आणि म्हणाली, 'हे भगवन्, प्रसन्न व्हा.'
14.22.20
ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित् ॥ १४.२२.२० ॥
मग प्राण पुन्हा प्रकट झाला आणि वाणीला पुन्हा पोषण देऊ लागला. म्हणून उच्छ्वास प्राप्त झाल्यावर वाणी कधीही बोलत नाही.
14.22.21
घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते ।
तयोरपि च घोषिण्या निर्घोर्षैव गरीयसी ॥ १४.२२.२१ ॥
घोषिणी, गर्जना उत्पन्न करून, सदैव प्रवृत्त होते. त्या दोघांमध्येही घोषिणीची गर्जनाच श्रेष्ठ आहे.
14.22.22
गौरिव प्रस्रवत्यर्थान्रसमुत्तमशालिनी ।
सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी ॥ १४.२२.२२ ॥
गायीप्रमाणे ती अर्थ वाहवते, उत्तम रसाने शोभणारी. ब्रह्मवादिनी असलेली ही सतत आणि शाश्वतपणे वाहते.
14.22.23
दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते ।
एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोर्यतमानयोः ॥ १४.२२.२३ ॥
दिव्य आणि अदिव्य प्रभावाने भारती, गाय. हे शुचिस्मिते! या दोघा सूक्ष्म आणि प्रयत्न करणाऱ्यांमधील फरक पहा.
14.22.24
ब्राह्मण्युवाच ।
अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया।
किंन्नु पूर्वं तदा देवी व्याजहार सरस्वती ॥ १४.२२.२४ ॥
ब्राह्मणी म्हणाली: वाक्ये अद्याप उत्पन्न झाली नसताना, सृष्टी करण्याच्या इच्छेने प्रेरित होऊन, तेव्हा देवी सरस्वतीने प्रथम काय म्हटले?
14.22.25
प्राणेन य सम्भवते शरीरे ।
प्राणादपानं प्रतिपद्यते च।
उदानभूता च विसृज्य देहं ।
व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति ॥ १४.२२.२५ ॥
जो प्राणाने शरीरात उत्पन्न होतो, प्राणापासून अपानाला प्राप्त होतो, आणि उदानरूप होऊन देह सोडून व्यानाने संपूर्ण आकाश व्यापतो.
14.22.26
ततः समाने प्रतितिष्ठतीह ।
इत्येव पूर्वं प्रजजल्प वागपि।
तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं ।
तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टाः ॥ १४.२२.२६ ॥
नंतर येथे समानात प्रतिष्ठित होते; याप्रमाणेच पूर्वी वाणीनेही बोलले. म्हणून स्थिर असल्यामुळे मन विशिष्ट आहे, आणि तसेच चंचल असल्यामुळे देवी (वाणी) विशिष्ट आहे.