ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 14.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.22.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निबोध दशहोतृणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२२.१ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି। ଦଶ ହୋତାଙ୍କ ବିଧାନ ଏଠାରେ ଯେପରି ଅଛି, ତାହା ବୁଝ।
14.22.2
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चरणौ करौ ।
उपस्थं पायुरिति वाग्घोतृणि दश भामिनि ॥ १४.२२.२ ॥
କାନ, ତ୍ୱଚା, ଦୁଇ ଆଖି, ଜିଭ, ନାକ, ଦୁଇ ପାଦ, ଦୁଇ ହାତ, ଉପସ୍ଥ, ପାୟୁ ଓ ବାଣୀ — ହେ ଭାମିନୀ, ଏମାନେ ଦଶ ହୋତା।
14.22.3
शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धो वाक्यं क्रिया गतिः ।
रेतोमूत्रपुरीषाणां त्यागो दश हवींषि च ॥ १४.२२.३ ॥
ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ, ଗନ୍ଧ, ବାକ୍ୟ, କ୍ରିୟା, ଗତି, ରେତସ୍, ମୂତ୍ର ଓ ମଳ ତ୍ୟାଗ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ହବି।
14.22.4
दिशो वायू रविश्चन्द्रः पृथ्व्यग्नी विष्णुरेव च ।
इन्द्रः प्रजापतिर्मित्रमग्नयो दश भामिनि ॥ १४.२२.४ ॥
ଦିଗ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ମିତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଗଣ — ହେ ଭାମିନୀ, ଏମାନେ ଦଶ।
14.22.5
दशेन्द्रियाणि होतृणि हवींषि दश भामिनि ।
विषया नाम समिधो हूयन्ते तु दशाग्निषु ॥ १४.२२.५ ॥
ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋତା, ଦଶ ହବି — ହେ ଭାମିନୀ। ବିଷୟ ନାମକ ସମିଧା ଦଶ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଯାଏ।
14.22.6
चित्तं स्रुवश्च वित्तं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ।
सुविभक्तमिदं पूर्वं जगदासीदिति श्रुतम् ॥ १४.२२.६ ॥
ମନ ସ୍ରୁବ, ଧନ ମଧ୍ୟ; ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଜଗତ ପୂର୍ବେ ଏପରି ସୁବିଭକ୍ତ ଥିଲା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଇଛି।
14.22.7
ततो विविक्ता वित्तासीत्सा वित्तं पर्यवेक्षते ।
सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्ते ज्ञानमवेक्षता।
रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत् ॥ १४.२२.७ ॥
ତା'ପରେ ବିବିକ୍ତା (ପୃଥକ୍ ହୋଇଥିବା) ଜଣାଗଲା; ସେ ସମ୍ପଦକୁ ଦେଖେ। ଏଠାରେ ସବୁକିଛି ଜ୍ଞେୟ—ମନରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଖୁଥିବା ଦ୍ୱାରା। ରେତସ୍ ଶରୀରଧାରୀର କାୟରେ ଅଛି; ଶରୀରଧାରୀ ହିଁ ଜ୍ଞାତା।
14.22.8
शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादग्निः प्रणीयते ।
मनश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४.२२.८ ॥
ଶରୀରଧାରୀ ହିଁ ଗାର୍ହପତ୍ୟ; ସେଥିପାଇଁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଣୀତ ହୁଏ। ଏବଂ ମନ ଆହବନୀୟ; ତହିଁରେ ହବିଷ୍ୟ ନିକ୍ଷେପ କରାଯାଏ।
14.22.9
ततो वाचस्पतिर्जज्ञे तं मनः पर्यवेक्षते ।
रूपं भवति वै वक्त्रं तदनुद्रवते मनः ॥ १४.२२.९ ॥
ତା'ପରେ ବାଚସ୍ପତି ଜନ୍ମିଲେ; ମନ ତାଙ୍କୁ ଦେଖେ। ରୂପ ନିଶ୍ଚୟ ମୁଖ; ତା'ପଛେ ମନ ଧାଏଁ।
14.22.10
ब्राह्मण्युवाच ।
कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत्।
मनसा चिन्तितं पूर्वं वाक्यं समभिपद्यते ॥ १४.२२.१० ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ବାକ୍ କାହିଁକି ହେଲା, ଓ ପରେ ମନ କାହିଁକି ହେଲା? ମନରେ ପୂର୍ବରୁ ଚିନ୍ତିତ ଯାହା, ତାହା ହିଁ ବାକ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
14.22.11
केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता ।
समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वै तां प्रतिबाधते ॥ १४.२२.११ ॥
କେଉଁ ବିଜ୍ଞାନ-ଯୋଗରେ ବୁଦ୍ଧି ଚିତ୍ତରେ ସ୍ଥିର ହେଲା? ଉପରକୁ ଉଠାଯାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ତାହା ପାଇଲା ନାହିଁ; କିଏ ତାକୁ ଅଟକାଏ?
14.22.12
तन्मनस्थः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेहन्निवायति ।
तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादपेक्षते ॥ १४.२२.१२ ॥
ସେ ମନରେ ସ୍ଥିତ ପ୍ରଭୁ ହୋଇ, ତେଣୁ ଆଗକୁ ଯାଇ ଫେରି ଆସେ। ସେହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ମନର (ଅବସ୍ଥା) କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ମନ ତାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।
14.22.13
प्रश्नं तु वाङ्मनसयोर्यस्मात्त्वमनुपृच्छसि ।
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम् ॥ १४.२२.१३ ॥
ତୁମେ ବାକ୍ ଓ ମନ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ, ତେଣୁ ସେ ଦୁଇଟିର ପ୍ରତିଯୋଗିତାର କଥା ତୁମକୁ କହିବି।
14.22.14
उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् ।
आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व च्छिन्धि नौ संशयं विभो ॥ १४.२२.१४ ॥
ବାକ୍ ଓ ମନ ଉଭୟେ ଭୂତାତ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଚାରିଲେ— 'ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ କହନ୍ତୁ, ହେ ବିଭୋ, ଆମ ସନ୍ଦେହ ଛେଦନ କରନ୍ତୁ।'
14.22.15
मन इत्येवि भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम् ।
अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ ॥ १४.२२.१५ ॥
ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କାମଧୁକ୍।' ତା'ପରେ ବାକ୍ ତାଙ୍କୁ କହିଲା।
14.22.16
स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम ।
स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव ॥ १४.२२.१६ ॥
ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ଉଭୟ ମନକୁ ମୋର ବୋଲି ଜାଣ; ସ୍ଥାବର ମୋ ନିକଟରେ ଓ ଜଙ୍ଗମ ତୁମ ବିଷୟରେ।
14.22.17
यस्तु ते विषये गच्छन्मन्त्रो वर्णः स्वरोपि वा ।
तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी ॥ १४.२२.१७ ॥
ତୁମ ବିଷୟରେ ଗତି କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ର, ବର୍ଣ୍ଣ ବା ସ୍ୱର ଯାହା ହେଉ, ତାହା ଜଙ୍ଗମ ମନ ବୋଲି ନାମିତ; ତେଣୁ ତୁମେ ଅଧିକ ଗୌରବାନ୍ୱିତା।
14.22.18
तस्माद्भवितुमर्हामि स्वयमभ्येत्य शोभने ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य प्रवक्ष्यामि सरस्वति ॥ १४.२२.१८ ॥
ତେଣୁ ମୁଁ ନିଜେ ଆସି ରହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ହେ ଶୋଭନେ। ତେଣୁ ନିଃଶ୍ୱାସ ପାଇ ମୁଁ କହିବି, ହେ ସରସ୍ୱତୀ।
14.22.19
प्राणापानावन्तरे यद्वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति ।
प्रीयमाणा महाभागे विना प्राणांश्च मामपि।
प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति ॥ १४.२२.१९ ॥
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବାଗ୍ ସଦା ରହେ, ହେ ମହାଭାଗେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଇଁଗଲା ଏବଂ କହିଲା, 'ହେ ଭଗବନ୍, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।'
14.22.20
ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित् ॥ १४.२२.२० ॥
ତାପରେ ପ୍ରାଣ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକଟ ହେଲା ଏବଂ ବାଗ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପୋଷଣ କଲା। ସେଥିପାଇଁ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ପାଇ ବାଗ୍ କେବେବି କଥା କହେ ନାହିଁ।
14.22.21
घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते ।
तयोरपि च घोषिण्या निर्घोर्षैव गरीयसी ॥ १४.२२.२१ ॥
ଘୋଷିଣୀ, ଗର୍ଜନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସର୍ବଦା ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ। ସେହି ଦୁଇଟିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଘୋଷିଣୀର ନିର୍ଘୋଷ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
14.22.22
गौरिव प्रस्रवत्यर्थान्रसमुत्तमशालिनी ।
सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी ॥ १४.२२.२२ ॥
ଗାଈ ପରି ସେ ଅର୍ଥମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବାହିତ କରେ, ଉତ୍ତମ ରସରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ। ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଏହି ନିରନ୍ତର ଓ ଶାଶ୍ୱତରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
14.22.23
दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते ।
एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोर्यतमानयोः ॥ १४.२२.२३ ॥
ଦିବ୍ୟ ଓ ଅଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭାବରେ ଭାରତୀ, ଗାଈ। ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ! ଏହି ଦୁଇଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖ।
14.22.24
ब्राह्मण्युवाच ।
अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया।
किंन्नु पूर्वं तदा देवी व्याजहार सरस्वती ॥ १४.२२.२४ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କହିଲେ: ବାକ୍ୟମାନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିବା ବେଳେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେତେବେଳେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରଥମେ କ'ଣ କହିଲେ?
14.22.25
प्राणेन य सम्भवते शरीरे ।
प्राणादपानं प्रतिपद्यते च।
उदानभूता च विसृज्य देहं ।
व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति ॥ १४.२२.२५ ॥
ଯାହା ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପ୍ରାଣରୁ ଅପାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଉଦାନ ରୂପରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରେ।
14.22.26
ततः समाने प्रतितिष्ठतीह ।
इत्येव पूर्वं प्रजजल्प वागपि।
तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं ।
तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टाः ॥ १४.२२.२६ ॥
ତା'ପରେ ଏଠାରେ ସମାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ପୂର୍ବରେ ବାଚ୍ଯ ମଧ୍ୟ କଥା କହିଥିଲା। ତେଣୁ ସ୍ଥିର ହେବାରୁ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ, ଏବଂ ସେହିପରି ଗତିଶୀଳ ହେବାରୁ ଦେବୀ (ବାଣୀ) ବିଶିଷ୍ଟା।