ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.22.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निबोध दशहोतृणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२२.१ ॥
ਇਥੇ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਹੋਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਇਥੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝੋ।
14.22.2
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चरणौ करौ ।
उपस्थं पायुरिति वाग्घोतृणि दश भामिनि ॥ १४.२२.२ ॥
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਨੱਕ, ਦੋ ਪੈਰ, ਦੋ ਹੱਥ, ਉਪਸਥ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਵਾਣੀ — ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਇਹ ਦਸ ਹੋਤਾ ਹਨ।
14.22.3
शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धो वाक्यं क्रिया गतिः ।
रेतोमूत्रपुरीषाणां त्यागो दश हवींषि च ॥ १४.२२.३ ॥
ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ, ਗੰਧ, ਵਾਕ, ਕਿਰਿਆ, ਗਤੀ, ਰੇਤਸ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਮਲ ਦਾ ਤਿਆਗ — ਇਹ ਦਸ ਹਵੀਆਂ ਹਨ।
14.22.4
दिशो वायू रविश्चन्द्रः पृथ्व्यग्नी विष्णुरेव च ।
इन्द्रः प्रजापतिर्मित्रमग्नयो दश भामिनि ॥ १४.२२.४ ॥
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਵਾਯੂ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀਆਂ — ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਇਹ ਦਸ ਹਨ।
14.22.5
दशेन्द्रियाणि होतृणि हवींषि दश भामिनि ।
विषया नाम समिधो हूयन्ते तु दशाग्निषु ॥ १४.२२.५ ॥
ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੋਤਾ ਹਨ, ਦਸ ਹਵੀਆਂ ਹਨ — ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ। ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਮਕ ਸਮਿਧਾਵਾਂ ਦਸ ਅਗਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
14.22.6
चित्तं स्रुवश्च वित्तं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ।
सुविभक्तमिदं पूर्वं जगदासीदिति श्रुतम् ॥ १४.२२.६ ॥
ਮਨ ਸ੍ਰੁਵ ਹੈ, ਧਨ ਵੀ; ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਵੀ। ਇਹ ਜਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਐਸਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
14.22.7
ततो विविक्ता वित्तासीत्सा वित्तं पर्यवेक्षते ।
सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्ते ज्ञानमवेक्षता।
रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत् ॥ १४.२२.७ ॥
ਫਿਰ ਵਿਵਿਕਤਾ (ਵੱਖਰੀ ਹੋਈ) ਜਾਣੀ ਗਈ; ਉਹ ਧਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ। ਰੇਤਸ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਦੇ ਕਾਇਆ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
14.22.8
शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादग्निः प्रणीयते ।
मनश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४.२२.८ ॥
ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੀ ਗਾਰਹਪਤਯ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਣੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਨ ਆਹਵਨੀਯ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
14.22.9
ततो वाचस्पतिर्जज्ञे तं मनः पर्यवेक्षते ।
रूपं भवति वै वक्त्रं तदनुद्रवते मनः ॥ १४.२२.९ ॥
ਫਿਰ ਵਾਚਸਪਤੀ ਜੰਮਿਆ; ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਨ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
14.22.10
ब्राह्मण्युवाच ।
कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत्।
मनसा चिन्तितं पूर्वं वाक्यं समभिपद्यते ॥ १४.२२.१० ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਬੋਲੀ: ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਕ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਮਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਹੀ ਵਾਕ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.22.11
केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता ।
समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वै तां प्रतिबाधते ॥ १४.२२.११ ॥
ਕਿਸ ਵਿਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ? ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਈ; ਕੌਣ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ?
14.22.12
तन्मनस्थः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेहन्निवायति ।
तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादपेक्षते ॥ १४.२२.१२ ॥
ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸੁਆਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ (ਅਵਸਥਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
14.22.13
प्रश्नं तु वाङ्मनसयोर्यस्मात्त्वमनुपृच्छसि ।
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम् ॥ १४.२२.१३ ॥
ਤੂੰ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
14.22.14
उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् ।
आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व च्छिन्धि नौ संशयं विभो ॥ १४.२२.१४ ॥
ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੋਵੇਂ ਭੂਤਾਤਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ— 'ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੌਣ ਹੈ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਸਾਡਾ ਸੰਸਾ ਦੂਰ ਕਰੋ।'
14.22.15
मन इत्येवि भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम् ।
अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ ॥ १४.२२.१५ ॥
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— 'ਮੈਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਮਧੇਨੂ ਹਾਂ।' ਫਿਰ ਵਾਣੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ।
14.22.16
स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम ।
स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव ॥ १४.२२.१६ ॥
ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਦੋਵਾਂ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜਾਣ; ਸਥਾਵਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਤੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ।
14.22.17
यस्तु ते विषये गच्छन्मन्त्रो वर्णः स्वरोपि वा ।
तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी ॥ १४.२२.१७ ॥
ਤੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ, ਵਰਣ ਜਾਂ ਸੁਰ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੰਗਮ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਹੈਂ।
14.22.18
तस्माद्भवितुमर्हामि स्वयमभ्येत्य शोभने ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य प्रवक्ष्यामि सरस्वति ॥ १४.२२.१८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੋਭਨੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਹ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਬੋਲਾਂਗਾ, ਹੇ ਸਰਸਵਤੀ।
14.22.19
प्राणापानावन्तरे यद्वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति ।
प्रीयमाणा महाभागे विना प्राणांश्च मामपि।
प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति ॥ १४.२२.१९ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਵਾਣੀ ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ ਦੌੜੀ ਅਤੇ ਬੋਲੀ, 'ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।'
14.22.20
ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित् ॥ १४.२२.२० ॥
ਤਦ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਛਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਾਣੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ।
14.22.21
घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते ।
तयोरपि च घोषिण्या निर्घोर्षैव गरीयसी ॥ १४.२२.२१ ॥
ਘੋਸ਼ਿਣੀ, ਗਰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਣੀ ਦੀ ਗਰਜ ਹੀ ਵੱਡੀ ਹੈ।
14.22.22
गौरिव प्रस्रवत्यर्थान्रसमुत्तमशालिनी ।
सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी ॥ १४.२२.२२ ॥
ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਰਸ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸਦਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।
14.22.23
दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते ।
एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोर्यतमानयोः ॥ १४.२२.२३ ॥
ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਅਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ, ਗਾਂ। ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ! ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਵੇਖ।
14.22.24
ब्राह्मण्युवाच ।
अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया।
किंन्नु पूर्वं तदा देवी व्याजहार सरस्वती ॥ १४.२२.२४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਾਕ ਅਜੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਦ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਕਿਹਾ?
14.22.25
प्राणेन य सम्भवते शरीरे ।
प्राणादपानं प्रतिपद्यते च।
उदानभूता च विसृज्य देहं ।
व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति ॥ १४.२२.२५ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
14.22.26
ततः समाने प्रतितिष्ठतीह ।
इत्येव पूर्वं प्रजजल्प वागपि।
तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं ।
तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टाः ॥ १४.२२.२६ ॥
ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਕ ਵੀ ਬੋਲੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੇਵੀ (ਵਾਕ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ।