Mahābhārata · Adhyāya 14.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.24.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२४.१ ॥
Here too they recount this ancient tale: O fortunate one, what is the rule of the five hotṛs here?
14.24.2
प्राणापानवुदानश्च समानो व्यान एव च ।
पञ्चहोतॄंस्तथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः ॥ १४.२४.२ ॥
Prāṇa, apāna, udāna, samāna and vyāna — these five hotṛs the wise know as the supreme state.
14.24.3
ब्राह्मण्युवाच ।
स्वभावात्सप्तहोतार इति मे पूर्विका मतिः।
यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तदुच्यताम् ॥ १४.२४.३ ॥
The Brāhmaṇa woman said: By nature my earlier view is that the hotṛs are seven; tell the supreme state of the five hotṛs.
14.24.4
प्राणेन सम्भृतो वायुरपानो जायते ततः ।
अपाने सम्भृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते ॥ १४.२४.४ ॥
From prāṇa arises wind, and from it apāna is born. From the wind produced in apāna, then vyāna proceeds.
14.24.5
व्यानेन सम्भृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते ।
उदाने सम्भृतो वायुः समानो नाम जायते ॥ १४.२४.५ ॥
From the wind produced by vyāna, udāna then proceeds. From the wind produced in udāna arises the one named samāna.
14.24.6
तेऽपृच्छन्त पुरो गत्वा पूर्वजातं पितामहम् ।
यो नः श्रेष्ठस्तमाचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति ॥ १४.२४.६ ॥
They went before the first-born grandfather and asked: Tell us who among us is the best; he shall be the best among us.
14.24.7
ब्रह्मोवाच ।
यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
यस्मिन्प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः ॥ १४.२४.७ ॥
Brahmā said: That in which, when it is withdrawn, all the breaths in the bodies of living beings go to dissolution, and when it is set in motion they move again, that indeed is the best. Go wherever desire leads.
14.24.8
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.८ ॥
Prāṇa said: When I am withdrawn, all the breaths of living beings in their bodies go to dissolution; when I am set in motion, they move again. I am indeed the best. See me withdrawn.
14.24.9
प्रामः प्रालीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह ।
समानश्चाप्युदानश्च वचो ब्रूतां पुनः शुभे ॥ १४.२४.९ ॥
Prāṇa withdrew, and then moved again. Samāna and Udāna also said: O auspicious one, speak again.
14.24.10
न त्वं सर्वमिदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम् ।
न त्वं श्रेष्ठो हि नः प्राण अपानो हि वशे तव।
प्रचचार पुनः प्राणस्ततोऽपानोऽभ्यभाषत ॥ १४.२४.१० ॥
You do not pervade all this and remain here as we do. O Prāṇa, you are not the best among us; Apāna is indeed under your control. Prāṇa moved again, and then Apāna spoke.
14.24.11
उपान उवाच। ॥ १४.२४.११ ॥
Apāna said.
14.24.12
ब्राह्मण उवाच। ॥ १४.२४.१२ ॥
The Brahmin said.
14.24.13
अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१३ ॥
Apāna moved about; then Vyāna spoke to him again: I am the best of all; hear the reason why.
14.24.14
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.१४ ॥
When I am absorbed, all the breaths of living beings in the body go to dissolution; when I am set in motion, they move again. I am indeed the best; see me absorbed.
14.24.15
प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानस्च समानश्च तमब्रुवन् ॥ १४.२४.१५ ॥
Then Vyāna was absorbed, and then he moved about again. Prāṇa, Apāna, Udāna and Samāna spoke to him.
14.24.16
न त्वं श्रेष्ठोसि नो व्यान समानस्तु वशे तव ।
प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनरब्रवीत्।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१६ ॥
Vyāna, you are not the best among us; Samāna is under your control. Vyāna moved about again, and Samāna spoke again: I am the best of all; hear the reason why.
14.24.17
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.१७ ॥
When I am absorbed, all the breaths of living beings in the body go to dissolution; when I am set in motion, they move again. I am indeed the best; see me absorbed.
14.24.18
ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानस्च व्यानश्चैव तमब्रवीत्।
न त्वं समान श्रेष्ठोसि व्यान एव वशे तव ॥ १४.२४.१८ ॥
Then Samāna withdrew, and then again moved about. Prāṇa, Apāna, Udāna and Vyāna said to him: 'You, Samāna, are not the best; Vyāna alone is under your control.'
14.24.19
समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१९ ॥
As Samāna moved about, Udāna said to him: 'I am the best of all; hear the reason by which this is so.'
14.24.20
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.२० ॥
When I am absorbed, all the life-breaths in the bodies of living beings go to dissolution; when I become active, they move about again. I am indeed the best; behold me, absorbed.
14.24.21
ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन्।
उदानि न त्वं श्रेष्ठोसि व्यानि एव वशे तव ॥ १४.२४.२१ ॥
Then Udāna withdrew, and then again moved about. Prāṇa, Apāna, Samāna and Vyāna said to him: 'You, Udāna, are not the best; O Vyāna, everything is under your control.'
14.24.22
ततस्तानब्रवीत्सर्वान्स्मयमानः प्रजापतिः ।
सर्वे श्रेष्ठा न च श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यकाङ्क्षिणः ॥ १४.२४.२२ ॥
Then Prajāpati, smiling, said to them all: 'All are the best, and yet not the best; you all desire one another.'
14.24.23
सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः ।
इति तानब्रवीत्सर्वान्समवेतान्प्रजापतिः ॥ १४.२४.२३ ॥
All are excellent in their own domains, and all have one another's duties. Thus the Lord of creatures spoke to them all, who had gathered there.
14.24.24
एकः स्थिरश्चराश्चान्ये विशेषात्पञ्च वायवः ।
एक एव च सर्वात्मा बहुधाऽप्युपचीयते ॥ १४.२४.२४ ॥
One is still, and the others move, especially the five winds. The one self of all is nevertheless increased in many ways.
14.24.25
परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम् ।
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम् ॥ १४.२४.२५ ॥
Being well-wishers to one another, cherishing one another, may there be well-being and blessing for you. Go forth, and sustain one another.