महाभारत · अध्याय 14.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.24.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२४.१ ॥
येथे लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात: हे सुभगे, येथे पाच होत्यांचे विधान कसे आहे ते.
14.24.2
प्राणापानवुदानश्च समानो व्यान एव च ।
पञ्चहोतॄंस्तथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः ॥ १४.२४.२ ॥
प्राण, अपान, उदान, समान आणि व्यान — या पाच होत्यांना ज्ञानी लोक परम भाव म्हणून जाणतात.
14.24.3
ब्राह्मण्युवाच ।
स्वभावात्सप्तहोतार इति मे पूर्विका मतिः।
यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तदुच्यताम् ॥ १४.२४.३ ॥
ब्राह्मणी म्हणाली: स्वभावतः माझे पूर्वीचे मत होते की होते सात आहेत; पाच होत्यांचा परम भाव काय ते सांगा.
14.24.4
प्राणेन सम्भृतो वायुरपानो जायते ततः ।
अपाने सम्भृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते ॥ १४.२४.४ ॥
प्राणापासून वायू उत्पन्न होतो, मग अपान जन्मतो. अपानात उत्पन्न वायूपासून मग व्यान प्रवृत्त होतो.
14.24.5
व्यानेन सम्भृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते ।
उदाने सम्भृतो वायुः समानो नाम जायते ॥ १४.२४.५ ॥
व्यानापासून उत्पन्न वायूपासून मग उदान प्रवृत्त होतो. उदानात उत्पन्न वायूपासून समान नावाचा जन्म होतो.
14.24.6
तेऽपृच्छन्त पुरो गत्वा पूर्वजातं पितामहम् ।
यो नः श्रेष्ठस्तमाचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति ॥ १४.२४.६ ॥
ते पुढे जाऊन पूर्वजात पितामहांना विचारते झाले: आमच्यामध्ये जो श्रेष्ठ असेल त्याला सांगा; तोच आमच्यात श्रेष्ठ ठरेल.
14.24.7
ब्रह्मोवाच ।
यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
यस्मिन्प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः ॥ १४.२४.७ ॥
ब्रह्मा म्हणाला: ज्यात लीन झाल्यावर प्राणिमात्रांच्या शरीरातील सर्व प्राण प्रलयाला जातात, आणि ज्यात प्रवृत्त झाल्यावर ते पुन्हा संचार करतात, तोच श्रेष्ठ आहे. जिथे इच्छा नेईल तिथे जा.
14.24.8
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.८ ॥
प्राण म्हणाला: मी लीन झालो की शरीरातील सर्व प्राणिमात्रांचे प्राण प्रलयाला जातात; मी प्रवृत्त झालो की ते पुन्हा संचार करतात. मीच श्रेष्ठ आहे. मला लीन होताना पाहा.
14.24.9
प्रामः प्रालीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह ।
समानश्चाप्युदानश्च वचो ब्रूतां पुनः शुभे ॥ १४.२४.९ ॥
प्राण लीन झाला, मग पुन्हा संचरला. समान आणि उदानही म्हणाले: हे शुभे, पुन्हा बोला.
14.24.10
न त्वं सर्वमिदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम् ।
न त्वं श्रेष्ठो हि नः प्राण अपानो हि वशे तव।
प्रचचार पुनः प्राणस्ततोऽपानोऽभ्यभाषत ॥ १४.२४.१० ॥
तू हे सर्व व्यापून आमच्यासारखा येथे राहत नाहीस. हे प्राणा, तू आमच्यात श्रेष्ठ नाहीस; अपान तर तुझ्या वशात आहे. प्राण पुन्हा संचरला, तेव्हा अपान बोलला.
14.24.11
उपान उवाच। ॥ १४.२४.११ ॥
अपान म्हणाला.
14.24.12
ब्राह्मण उवाच। ॥ १४.२४.१२ ॥
ब्राह्मण म्हणाला.
14.24.13
अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१३ ॥
अपान पुढे गेला; मग व्यान त्याला पुन्हा म्हणाला: मी सर्वांत श्रेष्ठ आहे; कोणत्या कारणाने ते ऐका.
14.24.14
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.१४ ॥
मी लीन झाल्यावर देहातील सर्व प्राणिमात्रांचे प्राण लयाला जातात; मी प्रवृत्त झाल्यावर ते पुन्हा चालतात. मीच श्रेष्ठ आहे; मला लीन झालेले पाहा.
14.24.15
प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानस्च समानश्च तमब्रुवन् ॥ १४.२४.१५ ॥
तेव्हा व्यान लीन झाला; मग तो पुन्हा फिरू लागला. प्राण, अपान, उदान आणि समान त्याला म्हणाले.
14.24.16
न त्वं श्रेष्ठोसि नो व्यान समानस्तु वशे तव ।
प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनरब्रवीत्।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१६ ॥
हे व्यान, तू आमच्यात श्रेष्ठ नाहीस; समान तुझ्या ताब्यात आहे. व्यान पुन्हा फिरला; समान पुन्हा म्हणाला: मी सर्वांत श्रेष्ठ आहे; कोणत्या कारणाने ते ऐका.
14.24.17
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.१७ ॥
मी लीन झाल्यावर देहातील सर्व प्राणिमात्रांचे प्राण लयाला जातात; मी प्रवृत्त झाल्यावर ते पुन्हा चालतात. मीच श्रेष्ठ आहे; मला लीन झालेले पाहा.
14.24.18
ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानस्च व्यानश्चैव तमब्रवीत्।
न त्वं समान श्रेष्ठोसि व्यान एव वशे तव ॥ १४.२४.१८ ॥
तेव्हा समान लीन झाला आणि पुन्हा चालू लागला. प्राण, अपान, उदान व व्यान त्याला म्हणाले: हे समान, तू श्रेष्ठ नाहीस; व्यानच तुझ्यावर नियंत्रण ठेवतो.
14.24.19
समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१९ ॥
समान चालू असताना उदान त्याला म्हणाला: मी सर्वांत श्रेष्ठ आहे; त्याचे कारण ऐक.
14.24.20
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.२० ॥
मी लीन झालो की प्राणिमात्रांच्या शरीरातील सर्व प्राण लय पावतात; मी प्रवृत्त झालो की ते पुन्हा चालू लागतात. मीच श्रेष्ठ आहे; पहा, मी लीन झालो आहे.
14.24.21
ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन्।
उदानि न त्वं श्रेष्ठोसि व्यानि एव वशे तव ॥ १४.२४.२१ ॥
तेव्हा उदान लीन झाला आणि पुन्हा चालू लागला. प्राण, अपान, समान व व्यान त्याला म्हणाले: हे उदान, तू श्रेष्ठ नाहीस; हे व्यान, सर्व काही तुझ्या ताब्यात आहे.
14.24.22
ततस्तानब्रवीत्सर्वान्स्मयमानः प्रजापतिः ।
सर्वे श्रेष्ठा न च श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यकाङ्क्षिणः ॥ १४.२४.२२ ॥
तेव्हा प्रजापती हसत त्या सर्वांना म्हणाले: सर्व श्रेष्ठ नाहीत आणि श्रेष्ठ नाहीत असेही नाही; तुम्ही सर्व एकमेकांची इच्छा करता.
14.24.23
सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः ।
इति तानब्रवीत्सर्वान्समवेतान्प्रजापतिः ॥ १४.२४.२३ ॥
सर्वजण आपापल्या क्षेत्रात श्रेष्ठ आहेत; सर्वजण एकमेकांचे धर्म धारण करणारे आहेत. असे प्रजापतीने तेथे जमलेल्या त्या सर्वांना सांगितले.
14.24.24
एकः स्थिरश्चराश्चान्ये विशेषात्पञ्च वायवः ।
एक एव च सर्वात्मा बहुधाऽप्युपचीयते ॥ १४.२४.२४ ॥
एक स्थिर आहे, इतर चालणारे आहेत; विशेषतः पाच वायू. एकच सर्वात्मा आहे; तरीही तो अनेक प्रकारे वाढतो.
14.24.25
परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम् ।
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम् ॥ १४.२४.२५ ॥
एकमेकांचे सुहृद होऊन, एकमेकांचे पालन करीत, तुमचे कल्याण होवो, मंगल होवो; जा, एकमेकांना धारण करा.