ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.24.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२४.१ ॥
ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਸੁਭਗੇ, ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਹੋਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
14.24.2
प्राणापानवुदानश्च समानो व्यान एव च ।
पञ्चहोतॄंस्तथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः ॥ १४.२४.२ ॥
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਹੋਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਪਰਮ ਭਾਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
14.24.3
ब्राह्मण्युवाच ।
स्वभावात्सप्तहोतार इति मे पूर्विका मतिः।
यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तदुच्यताम् ॥ १४.२४.३ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਬੋਲੀ: ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਹੋਤਾ ਸੱਤ ਹਨ; ਪੰਜ ਹੋਤਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਭਾਵ ਦੱਸੋ।
14.24.4
प्राणेन सम्भृतो वायुरपानो जायते ततः ।
अपाने सम्भृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते ॥ १४.२४.४ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਪਾਨ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵਿਆਨ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ।
14.24.5
व्यानेन सम्भृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते ।
उदाने सम्भृतो वायुः समानो नाम जायते ॥ १४.२४.५ ॥
ਵਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਉਦਾਨ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.24.6
तेऽपृच्छन्त पुरो गत्वा पूर्वजातं पितामहम् ।
यो नः श्रेष्ठस्तमाचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति ॥ १४.२४.६ ॥
ਉਹ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰਵਜਾਤ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇਗਾ।
14.24.7
ब्रह्मोवाच ।
यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
यस्मिन्प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः ॥ १४.२४.७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਲੈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਲੈ ਜਾਵੇ ਉੱਥੇ ਜਾਓ।
14.24.8
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.८ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਲੀਨ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਲੈ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖੋ।
14.24.9
प्रामः प्रालीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह ।
समानश्चाप्युदानश्च वचो ब्रूतां पुनः शुभे ॥ १४.२४.९ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਲੀਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਵਿਚਰਿਆ। ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਮੁੜ ਬੋਲੋ।
14.24.10
न त्वं सर्वमिदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम् ।
न त्वं श्रेष्ठो हि नः प्राण अपानो हि वशे तव।
प्रचचार पुनः प्राणस्ततोऽपानोऽभ्यभाषत ॥ १४.२४.१० ॥
ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ; ਅਪਾਨ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਵਿਚਰਿਆ, ਤਦ ਅਪਾਨ ਬੋਲਿਆ।
14.24.11
उपान उवाच। ॥ १४.२४.११ ॥
ਅਪਾਨ ਬੋਲਿਆ।
14.24.12
ब्राह्मण उवाच। ॥ १४.२४.१२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਿਆ।
14.24.13
अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१३ ॥
ਅਪਾਨ ਘੁੰਮਿਆ; ਫਿਰ ਵਿਆਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ; ਕਾਰਨ ਸੁਣੋ।
14.24.14
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.१४ ॥
ਮੇਰੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈਅ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ; ਵੇਖੋ ਮੈਨੂੰ ਲੀਨ ਹੋਇਆ।
14.24.15
प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानस्च समानश्च तमब्रुवन् ॥ १४.२४.१५ ॥
ਤਦ ਵਿਆਨ ਲੀਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਘੁੰਮਿਆ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ।
14.24.16
न त्वं श्रेष्ठोसि नो व्यान समानस्तु वशे तव ।
प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनरब्रवीत्।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१६ ॥
ਹੇ ਵਿਆਨ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ ਹੈਂ; ਸਮਾਨ ਤੇਰੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਫਿਰ ਘੁੰਮਿਆ; ਸਮਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ; ਕਾਰਨ ਸੁਣੋ।
14.24.17
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.१७ ॥
ਮੇਰੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈਅ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ; ਵੇਖੋ ਮੈਨੂੰ ਲੀਨ ਹੋਇਆ।
14.24.18
ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानस्च व्यानश्चैव तमब्रवीत्।
न त्वं समान श्रेष्ठोसि व्यान एव वशे तव ॥ १४.२४.१८ ॥
ਫਿਰ ਸਮਾਨ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੱਲਣ ਲੱਗਾ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਮਾਨ, ਤੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ; ਵਿਆਨ ਹੀ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।
14.24.19
समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥ १४.२४.१९ ॥
ਸਮਾਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਦਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ; ਕਾਰਨ ਸੁਣ।
14.24.20
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति ।
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति ।
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥ १४.२४.२० ॥
ਮੇਰੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ; ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
14.24.21
ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन्।
उदानि न त्वं श्रेष्ठोसि व्यानि एव वशे तव ॥ १४.२४.२१ ॥
ਫਿਰ ਉਦਾਨ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੱਲਣ ਲੱਗਾ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਉਦਾਨ, ਤੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਵਿਆਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।
14.24.22
ततस्तानब्रवीत्सर्वान्स्मयमानः प्रजापतिः ।
सर्वे श्रेष्ठा न च श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यकाङ्क्षिणः ॥ १४.२४.२२ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ।
14.24.23
सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः ।
इति तानब्रवीत्सर्वान्समवेतान्प्रजापतिः ॥ १४.२४.२३ ॥
ਸਾਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
14.24.24
एकः स्थिरश्चराश्चान्ये विशेषात्पञ्च वायवः ।
एक एव च सर्वात्मा बहुधाऽप्युपचीयते ॥ १४.२४.२४ ॥
ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂ। ਇੱਕੋ ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ।
14.24.25
परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम् ।
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम् ॥ १४.२४.२५ ॥
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਜਾਓ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ।