Mahābhārata · Adhyāya 14.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.25.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च ॥ १४.२५.१ ॥
Here too they recount this ancient story: the dialogue of Nārada and the sage Devamata.
14.25.2
जन्तोः संजायमानस्य किंनु पूर्वं प्रवर्तते ।
प्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च ॥ १४.२५.२ ॥
In a living being that is being born, which arises first: prāṇa, apāna, samāna, vyāna, or udāna?
14.25.3
येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं हि विज्ञेयं तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत् ॥ १४.२५.३ ॥
By that which this living being is created, something else goes before it. The pair of breaths is to be known, which extends across, upward and downward.
14.25.4
केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत् ॥ १४.२५.४ ॥
By what is this living being created, and what goes before it? Tell me of the pair of breaths, which extends across, upward and downward.
14.25.5
सङ्कल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायते ।
रसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते ॥ १४.२५.५ ॥
Joy arises from intention, and it arises also from sound. It arises from taste, and it arises also from form.
14.25.6
स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायते ।
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्तते।
प्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते ॥ १४.२५.६ ॥
It arises from touch, and it arises also from smell. When the seed, mingled with blood, is first set in motion, prāṇa arises. When the seed has been transformed by prāṇa, then apāna arises.
14.25.7
शुक्रात्संजायते चापि रसादपि च जायते ।
एतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनमन्तरा ॥ १४.२५.७ ॥
It arises from semen, and it is also born from essence (rasa). This is the form of udāna: joy, between the pair in union.
14.25.8
कामात्संजायते शुक्रं शुक्रात्संजायते रजः ।
समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते ॥ १४.२५.८ ॥
From desire semen arises; from semen arises the menstrual fluid (rajas). Produced by samāna and vyāna, in the common union, semen and blood.
14.25.9
प्राणापानाविदं द्वन्द्वमवाक् चोर्ध्वं च गच्छतः ।
व्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वन्द्वत्वमुच्यते ॥ १४.२५.९ ॥
Prāṇa and apāna form this pair, going upward and downward. Vyāna and samāna are both a pair; they are called the horizontal pair.
14.25.10
अग्निर्वै देवताः सर्वा इति देवस्य शासनात् ।
संजायते हि प्राणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम् ॥ १४.२५.१० ॥
Fire is indeed all the gods—so it is said by the command of the god. In the vital breaths arises knowledge endowed with intellect.
14.25.11
तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुतेजसः ।
सर्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४.२५.११ ॥
Its smoke has the form of darkness; the dust and ash belong to that brilliant one. Wherever the oblation is cast, all of it arises from him.
14.25.12
हविः समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुः ।
प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः ॥ १४.२५.१२ ॥
The oblation is samāna and vyāna—so know those who know the sacrifice. Prāṇa and apāna are the ājya portions; between those two is the oblation-eating fire.
14.25.13
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ।
निर्द्वन्द्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणुः ॥ १४.२५.१३ ॥
Brahmins know this supreme form of udāna. Listen as I tell you what is called 'free from pairs of opposites'.
14.25.14
अहोरात्रमिदं द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१४ ॥
Day and night are this pair of opposites; between the two is the fire of offerings. Brahmins know this supreme form of udāna.
14.25.15
उभे सत्यानृते द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१५ ॥
Truth and falsehood are both a pair of opposites; between the two is the fire of offerings. Brahmins know this supreme form of udāna.
14.25.16
सच्चासच्चैव तद्द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१६ ॥
Being and non-being are that pair of opposites; between the two is the fire of offerings. Brahmins know this supreme form of udāna.
14.25.17
उभे शुभाशुभे द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१७ ॥
Auspicious and inauspicious are both a pair of opposites; between the two is the fire of offerings. Brahmins know this supreme form of udāna.
14.25.18
ऊर्ध्वं समानो व्यानश्च व्यस्यते कर्म तेन तत् ।
द्वितीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते ॥ १४.२५.१८ ॥
Samāna and vyāna, upward, are engaged in action, and by them that action is performed; the second is again determined through samāna.
14.25.19
शान्त्यर्थं वामदेव्यं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम् ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१९ ॥
For the sake of peace is the Vāmadevya, and peace is the eternal Brahman. This is the supreme form of the udāna, as the brahmins know.