महाभारत · अध्याय 14.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.25.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च ॥ १४.२५.१ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — नारद आणि ऋषी देवमत यांचा संवाद.
14.25.2
जन्तोः संजायमानस्य किंनु पूर्वं प्रवर्तते ।
प्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च ॥ १४.२५.२ ॥
जन्म घेणाऱ्या प्राण्यात प्रथम कोणते प्रवर्तते — प्राण, अपान, समान, व्यान की उदान?
14.25.3
येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं हि विज्ञेयं तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत् ॥ १४.२५.३ ॥
ज्याद्वारे हा प्राणी निर्माण होतो, त्याच्या आधी दुसरे काही जाते. प्राणद्वंद्व जाणले पाहिजे — जे तिरपे, वर आणि खाली पसरलेले आहे.
14.25.4
केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत् ॥ १४.२५.४ ॥
कशामुळे हा प्राणी निर्माण होतो, आणि त्याच्या आधी कोणते जाते? प्राणद्वंद्व मला सांगा — जे तिरपे, वर आणि खाली पसरलेले आहे.
14.25.5
सङ्कल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायते ।
रसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते ॥ १४.२५.५ ॥
संकल्पातून हर्ष उत्पन्न होतो; शब्दातूनही उत्पन्न होतो. रसातून उत्पन्न होतो, रूपातूनही उत्पन्न होतो.
14.25.6
स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायते ।
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्तते।
प्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते ॥ १४.२५.६ ॥
स्पर्शातूनही उत्पन्न होतो, गंधातूनही उत्पन्न होतो. शुक्र रक्ताशी मिसळल्यावर प्रथम प्राण प्रवर्तते. प्राणाने शुक्र विकृत झाल्यावर मग अपान प्रवर्तते.
14.25.7
शुक्रात्संजायते चापि रसादपि च जायते ।
एतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनमन्तरा ॥ १४.२५.७ ॥
शुक्रापासून उत्पन्न होते आणि रसापासूनही जन्मते. हेच उदानाचे रूप आहे—मिथुनामधील हर्ष.
14.25.8
कामात्संजायते शुक्रं शुक्रात्संजायते रजः ।
समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते ॥ १४.२५.८ ॥
कामापासून शुक्र उत्पन्न होते; शुक्रापासून रज उत्पन्न होते. समान व व्यानाने जन्मलेले, सामान्य शुक्र-शोणित.
14.25.9
प्राणापानाविदं द्वन्द्वमवाक् चोर्ध्वं च गच्छतः ।
व्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वन्द्वत्वमुच्यते ॥ १४.२५.९ ॥
प्राण-अपान हा द्वंद्व आहे; ते खाली व वर जातात. व्यान व समान हे दोघेही; त्यांना तिर्यक् द्वंद्व म्हटले जाते.
14.25.10
अग्निर्वै देवताः सर्वा इति देवस्य शासनात् ।
संजायते हि प्राणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम् ॥ १४.२५.१० ॥
अग्नीच सर्व देवता आहे—असे देवाच्या आज्ञेने सांगितले आहे. प्राणांमध्ये बुद्धीने युक्त ज्ञान उत्पन्न होते.
14.25.11
तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुतेजसः ।
सर्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४.२५.११ ॥
त्याचा धूर तमरूप आहे; त्या सुतेजाचे रज व भस्म. जिथे हवी टाकली जाते, तिथे त्याचे सर्व काही उत्पन्न होते.
14.25.12
हविः समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुः ।
प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः ॥ १४.२५.१२ ॥
हवी म्हणजे समान व व्यान—असे यज्ञ जाणणारे जाणतात. प्राण व अपान हे आज्यभाग; त्यांच्या मध्ये हुताशन आहे.
14.25.13
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ।
निर्द्वन्द्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणुः ॥ १४.२५.१३ ॥
उदानाचे हे परम रूप ब्राह्मण जाणतात. 'निर्द्वंद्व' जे आहे, ते मी सांगत असताना ऐक.
14.25.14
अहोरात्रमिदं द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१४ ॥
दिवस आणि रात्र हे द्वंद्व आहे; त्या दोहोंच्या मध्ये हुताशन (अग्नी) आहे. उदानाचे हे परम रूप ब्राह्मण जाणतात.
14.25.15
उभे सत्यानृते द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१५ ॥
सत्य आणि असत्य ही दोन्ही द्वंद्वे आहेत; त्या दोहोंच्या मध्ये हुताशन (अग्नी) आहे. उदानाचे हे परम रूप ब्राह्मण जाणतात.
14.25.16
सच्चासच्चैव तद्द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१६ ॥
सत् आणि असत् हेच ते द्वंद्व आहे; त्या दोहोंच्या मध्ये हुताशन (अग्नी) आहे. उदानाचे हे परम रूप ब्राह्मण जाणतात.
14.25.17
उभे शुभाशुभे द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१७ ॥
शुभ आणि अशुभ ही दोन्ही द्वंद्वे आहेत; त्या दोहोंच्या मध्ये हुताशन (अग्नी) आहे. उदानाचे हे परम रूप ब्राह्मण जाणतात.
14.25.18
ऊर्ध्वं समानो व्यानश्च व्यस्यते कर्म तेन तत् ।
द्वितीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते ॥ १४.२५.१८ ॥
समान आणि व्यान वरच्या दिशेने कार्यात गुंततात; त्यामुळे ते (कर्म) घडते. दुसरे समानाने पुन्हा निश्चित होते.
14.25.19
शान्त्यर्थं वामदेव्यं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम् ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१९ ॥
शांतीसाठी वामदेव्य, आणि शाश्वत ब्रह्म असलेली शांती — उदानाचे हे परम रूप ब्राह्मण जाणतात.