মহাভারত · অধ্যায় 14.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.25.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च ॥ १४.२५.१ ॥
এখানেও মানুষ এই প্রাচীন ইতিহাসটি বলে — নারদ ও ঋষি দেবমতের সংলাপ।
14.25.2
जन्तोः संजायमानस्य किंनु पूर्वं प्रवर्तते ।
प्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च ॥ १४.२५.२ ॥
জন্মগ্রহণকারী প্রাণীর মধ্যে প্রথমে কোনটি প্রবর্তিত হয় — প্রাণ, অপান, সমান, ব্যান না উদান?
14.25.3
येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं हि विज्ञेयं तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत् ॥ १४.२५.३ ॥
যার দ্বারা এই প্রাণী সৃষ্ট হয়, তার পূর্বে অন্য কিছু এগিয়ে যায়। প্রাণ-দ্বন্দ্ব জানতে হবে — যা তির্যক, উর্ধ্ব ও অধঃে বিস্তৃত।
14.25.4
केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत् ॥ १४.२५.४ ॥
কার দ্বারা এই প্রাণী সৃষ্ট হয়, এবং তার পূর্বে কোনটি যায়? প্রাণ-দ্বন্দ্ব আমাকে বলুন — যা তির্যক, উর্ধ্ব ও অধঃে বিস্তৃত।
14.25.5
सङ्कल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायते ।
रसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते ॥ १४.२५.५ ॥
সংকল্প থেকে হর্ষ জন্মায়; শব্দ থেকেও জন্মায়। রস থেকে জন্মায়, রূপ থেকেও জন্মায়।
14.25.6
स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायते ।
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्तते।
प्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते ॥ १४.२५.६ ॥
স্পর্শ থেকেও জন্মায়, গন্ধ থেকেও জন্মায়। শুক্র রক্তের সঙ্গে মিশলে প্রথমে প্রাণ প্রবর্তিত হয়। প্রাণ দ্বারা শুক্র বিকৃত হলে তারপর অপান প্রবর্তিত হয়।
14.25.7
शुक्रात्संजायते चापि रसादपि च जायते ।
एतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनमन्तरा ॥ १४.२५.७ ॥
শুক্র থেকেও উৎপন্ন হয়, রস থেকেও জন্মায়। এটিই উদানের রূপ—মিথুনের মাঝে হর্ষ।
14.25.8
कामात्संजायते शुक्रं शुक्रात्संजायते रजः ।
समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते ॥ १४.२५.८ ॥
কাম থেকে শুক্র উৎপন্ন হয়, শুক্র থেকে রজ উৎপন্ন হয়। সমান ও ব্যান দ্বারা জাত, সাধারণ শুক্র ও শোণিত।
14.25.9
प्राणापानाविदं द्वन्द्वमवाक् चोर्ध्वं च गच्छतः ।
व्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वन्द्वत्वमुच्यते ॥ १४.२५.९ ॥
প্রাণ-অপান এই দ্বন্দ্ব; তারা নিচে ও উপরে গমন করে। ব্যান ও সমান উভয়ই; তাদের তির্যক দ্বন্দ্বত্ব বলা হয়।
14.25.10
अग्निर्वै देवताः सर्वा इति देवस्य शासनात् ।
संजायते हि प्राणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम् ॥ १४.२५.१० ॥
অগ্নিই সকল দেবতা—এরূপ দেবের আজ্ঞায় বলা হয়েছে। প্রাণসমূহে বুদ্ধিযুক্ত জ্ঞান উৎপন্ন হয়।
14.25.11
तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुतेजसः ।
सर्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४.२५.११ ॥
তার ধূম তমোরূপ; সেই সুতেজের রজ ও ভস্ম। যেখানে হবি নিক্ষিপ্ত হয়, সেখানে তাঁরই সবকিছু উৎপন্ন হয়।
14.25.12
हविः समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुः ।
प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः ॥ १४.२५.१२ ॥
হবি হল সমান ও ব্যান—যজ্ঞজ্ঞরা এরূপ জানেন। প্রাণ ও অপান আজ্যভাগ; তাদের মধ্যে হুতাশন অবস্থান করেন।
14.25.13
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ।
निर्द्वन्द्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणुः ॥ १४.२५.१३ ॥
উদানের এই পরম রূপ ব্রাহ্মণেরা জানেন। 'নির্দ্বন্দ্ব' যা, আমি বলছি, শোনো।
14.25.14
अहोरात्रमिदं द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१४ ॥
দিন ও রাত এই দ্বন্দ্ব; তাদের মাঝে হুতাশন (অগ্নি) রয়েছেন। উদানের এই পরম রূপ ব্রাহ্মণেরা জানেন।
14.25.15
उभे सत्यानृते द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१५ ॥
সত্য ও মিথ্যা উভয়ই দ্বন্দ্ব; তাদের মাঝে হুতাশন (অগ্নি) রয়েছেন। উদানের এই পরম রূপ ব্রাহ্মণেরা জানেন।
14.25.16
सच्चासच्चैव तद्द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१६ ॥
সৎ ও অসৎ সেই দ্বন্দ্ব; তাদের মাঝে হুতাশন (অগ্নি) রয়েছেন। উদানের এই পরম রূপ ব্রাহ্মণেরা জানেন।
14.25.17
उभे शुभाशुभे द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१७ ॥
শুভ ও অশুভ উভয়ই দ্বন্দ্ব; তাদের মাঝে হুতাশন (অগ্নি) রয়েছেন। উদানের এই পরম রূপ ব্রাহ্মণেরা জানেন।
14.25.18
ऊर्ध्वं समानो व्यानश्च व्यस्यते कर्म तेन तत् ।
द्वितीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते ॥ १४.२५.१८ ॥
সমান ও ব্যান উর্ধ্বে কর্মে নিযুক্ত হয়; তার দ্বারা তা ঘটে। দ্বিতীয়টি সমানের দ্বারা পুনরায় নির্ধারিত হয়।
14.25.19
शान्त्यर्थं वामदेव्यं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम् ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१९ ॥
শান্তির জন্য বামদেব্য, এবং শাশ্বত ব্রহ্ম শান্তি — উদানের এই পরম রূপকে ব্রাহ্মণরা জানেন।