મહાભારત · અધ્યાય 14.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.25.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च ॥ १४.२५.१ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — નારદ અને ઋષિ દેવમતનો સંવાદ.
14.25.2
जन्तोः संजायमानस्य किंनु पूर्वं प्रवर्तते ।
प्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च ॥ १४.२५.२ ॥
જન્મ લેતા જીવમાં પહેલાં કયો પ્રવર્તે છે — પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન કે ઉદાન?
14.25.3
येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं हि विज्ञेयं तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत् ॥ १४.२५.३ ॥
જેનાથી આ જીવ સર્જાય છે, તેનાથી ભિન્ન બીજું તેની પહેલાં જાય છે. પ્રાણદ્વંદ્વ જાણવું જોઈએ — જે તિર્યક, ઊર્ધ્વ અને અધઃ ફેલાય છે.
14.25.4
केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत् ॥ १४.२५.४ ॥
કોનાથી આ જીવ સર્જાય છે, અને તેની પહેલાં કોણ જાય છે? પ્રાણદ્વંદ્વ મને કહો — જે તિર્યક, ઊર્ધ્વ અને અધઃ ફેલાય છે.
14.25.5
सङ्कल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायते ।
रसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते ॥ १४.२५.५ ॥
સંકલ્પથી હર્ષ ઉત્પન્ન થાય છે; શબ્દથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે. રસથી ઉત્પન્ન થાય છે, રૂપથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
14.25.6
स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायते ।
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्तते।
प्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते ॥ १४.२५.६ ॥
સ્પર્શથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે, ગંધથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે. શુક્ર લોહી સાથે ભળે ત્યારે પહેલાં પ્રાણ પ્રવર્તે છે. પ્રાણ વડે શુક્ર વિકૃત થાય ત્યારે પછી અપાન પ્રવર્તે છે.
14.25.7
शुक्रात्संजायते चापि रसादपि च जायते ।
एतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनमन्तरा ॥ १४.२५.७ ॥
શુક્રમાંથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે અને રસમાંથી પણ જન્મે છે. આ ઉદાનનું રૂપ છે—મિથુન વચ્ચેનો હર્ષ.
14.25.8
कामात्संजायते शुक्रं शुक्रात्संजायते रजः ।
समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते ॥ १४.२५.८ ॥
કામથી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે; શુક્રથી રજ ઉત્પન્ન થાય છે. સમાન અને વ્યાનથી જન્મેલા, સામાન્ય શુક્ર-શોણિત.
14.25.9
प्राणापानाविदं द्वन्द्वमवाक् चोर्ध्वं च गच्छतः ।
व्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वन्द्वत्वमुच्यते ॥ १४.२५.९ ॥
પ્રાણ-અપાન આ દ્વંદ્વ છે; તેઓ નીચે અને ઉપર જાય છે. વ્યાન અને સમાન બંને; તેમને તિર્યક દ્વંદ્વ કહેવાય છે.
14.25.10
अग्निर्वै देवताः सर्वा इति देवस्य शासनात् ।
संजायते हि प्राणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम् ॥ १४.२५.१० ॥
અગ્નિ જ સર્વ દેવતા છે—એમ દેવના આદેશથી કહેવાયું છે. પ્રાણોમાં બુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.
14.25.11
तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुतेजसः ।
सर्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः ॥ १४.२५.११ ॥
તેનો ધુમાડો તમોરૂપ છે; તે સુતેજનું રજ અને ભસ્મ. જ્યાં હવિ નાખવામાં આવે છે ત્યાં તેનું બધું ઉત્પન્ન થાય છે.
14.25.12
हविः समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुः ।
प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः ॥ १४.२५.१२ ॥
હવિ સમાન અને વ્યાન છે—એમ યજ્ઞજ્ઞો જાણે છે. પ્રાણ અને અપાન આજ્યભાગ છે; તેમની વચ્ચે હુતાશન છે.
14.25.13
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ।
निर्द्वन्द्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणुः ॥ १४.२५.१३ ॥
ઉદાનનું આ પરમ રૂપ બ્રાહ્મણો જાણે છે. 'નિર્દ્વંદ્વ' જે છે તે હું કહું છું, સાંભળ.
14.25.14
अहोरात्रमिदं द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१४ ॥
દિવસ અને રાત આ દ્વંદ્વ છે; તે બંનેની વચ્ચે હુતાશન (અગ્નિ) છે. ઉદાનનું આ પરમ રૂપ બ્રાહ્મણો જાણે છે.
14.25.15
उभे सत्यानृते द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१५ ॥
સત્ય અને અસત્ય બંને દ્વંદ્વ છે; તે બંનેની વચ્ચે હુતાશન (અગ્નિ) છે. ઉદાનનું આ પરમ રૂપ બ્રાહ્મણો જાણે છે.
14.25.16
सच्चासच्चैव तद्द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१६ ॥
સત્ અને અસત્ એ દ્વંદ્વ છે; તે બંનેની વચ્ચે હુતાશન (અગ્નિ) છે. ઉદાનનું આ પરમ રૂપ બ્રાહ્મણો જાણે છે.
14.25.17
उभे शुभाशुभे द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१७ ॥
શુભ અને અશુભ બંને દ્વંદ્વ છે; તે બંનેની વચ્ચે હુતાશન (અગ્નિ) છે. ઉદાનનું આ પરમ રૂપ બ્રાહ્મણો જાણે છે.
14.25.18
ऊर्ध्वं समानो व्यानश्च व्यस्यते कर्म तेन तत् ।
द्वितीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते ॥ १४.२५.१८ ॥
સમાન અને વ્યાન ઉપરની દિશામાં કાર્યમાં જોડાય છે; તેના દ્વારા તે થાય છે. બીજું સમાન દ્વારા ફરી નિશ્ચિત થાય છે.
14.25.19
शान्त्यर्थं वामदेव्यं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम् ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥ १४.२५.१९ ॥
શાંતિ માટે વામદેવ્ય, અને શાશ્વત બ્રહ્મ એવી શાંતિ — ઉદાનનું આ પરમ સ્વરૂપ બ્રાહ્મણો જાણે છે.