महाभारत · अध्याय 14.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.26.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
चातुर्होत्रविधानस्य विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२६.१ ॥
यहाँ लोग इस प्राचीन इतिहास को भी सुनाते हैं, चार होताओं के विधान का जैसा विधान यहाँ है।
14.26.2
तस्य सर्वस्य विधिवद्विधानमुपदेक्ष्यते ।
शृणु मे गदतो भद्रे रहस्यमिदमुद्भुतम् ॥ १४.२६.२ ॥
उस सबका विधान विधिपूर्वक मैं तुम्हें बताऊँगा। हे भद्रे, मेरे कहते हुए सुनो, यह अद्भुत रहस्य है।
14.26.3
करणं कर्म कर्ता च मोक्ष इत्येव भामिनि ।
चत्वार एते होतारो यैरिदं जगदावृतम् ॥ १४.२६.३ ॥
करण, कर्म, कर्ता और मोक्ष — हे भामिनी, यही चार होता हैं, जिनसे यह जगत व्याप्त है।
14.26.4
होतॄणां साधनं चैव शृणु सर्वमशेषतः ।
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम्।
मनो बुद्धिश्च सप्तैते ज्ञेयाः कारणहेतवः ॥ १४.२६.४ ॥
होताओं के साधन भी सुनो, सब कुछ पूर्णतः। घ्राण, जिह्वा, चक्षु, त्वचा, और पाँचवाँ श्रोत्र, मन और बुद्धि — ये सात कारण-हेतु जानने चाहिए।
14.26.5
गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पञ्चमः ।
मन्तव्यमवबोद्धव्यं सप्तैते कर्महेतवः ॥ १४.२६.५ ॥
गंध, रस, रूप, शब्द और पाँचवाँ स्पर्श — मनन करने योग्य और बोधगम्य, ये सात कर्म के हेतु हैं।
14.26.6
घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः ।
मन्ता बोद्धा च सप्तैते विज्ञेयाः कर्तृहेतवः ॥ १४.२६.६ ॥
सूँघने वाला, खाने वाला, देखने वाला, छूने वाला, और पाँचवाँ सुनने वाला — मनन करने वाला और जानने वाला, ये सात कर्ता के हेतु जानने चाहिए।
14.26.7
स्वगुणान्भक्षयन्त्येते गुणवन्तः शुभाशुभान् ।
असन्तो निर्गुणाश्चैते सप्तैते मोक्षहेतवः ॥ १४.२६.७ ॥
ये अपने गुणों को भक्षण करते हैं, गुणवान होकर शुभ और अशुभ को; और असत् तथा निर्गुण भी ये हैं। ये सातों मोक्ष के हेतु हैं।
14.26.8
विदुषां बुध्यमानानां स्वंस्वं स्थानं यथाविधि ।
गुणास्ते देवता भूत्वा सततं भुञ्जते हविः ॥ १४.२६.८ ॥
विद्वानों और समझने वालों के, अपने-अपने स्थान पर विधि के अनुसार, वे गुण देवता होकर सदा हविष्य का भोग करते हैं।
14.26.9
अदन्हवींषि चान्नानि ममत्वेन विहन्यते ।
आत्मार्थे पाचयन्नन्नं ममत्वेनोपहन्यते ॥ १४.२६.९ ॥
जो हविष्य और अन्न नहीं खाता, वह ममत्व से नष्ट होता है; और जो अपने लिए अन्न पकाता है, वह ममत्व से पीड़ित होता है।
14.26.10
अभक्ष्यभक्षणं चैव मद्यपानं च हन्ति तम् ।
स चान्नं हन्ति तं चान्नं स हत्वा हन्यते पुनः ॥ १४.२६.१० ॥
अभक्ष्य का भक्षण और मद्यपान भी उसे मारता है; वह अन्न को मारता है और वह अन्न उसे मारता है। मारकर वह फिर मारा जाता है।
14.26.11
हन्ता ह्यन्नमिदं विद्वान्पुनर्जनयतीश्वरः ।
न चान्नाज्जायते तस्मिन्सूक्ष्मो नाम व्यतिक्रमः ॥ १४.२६.११ ॥
अन्न को मारने वाला यह विद्वान ईश्वर फिर उत्पन्न करता है; और अन्न से उसमें कोई उत्पन्न नहीं होता, वह सूक्ष्म नाम का उल्लंघन है।
14.26.12
मनसा मन्यते यच्च यच्च वाचा निगद्यते ।
श्रोत्रेण श्रूयते यच्च चक्षुषा यच्च दृश्यते ॥ १४.२६.१२ ॥
जो मन से माना जाता है, और जो वाणी से कहा जाता है; जो कान से सुना जाता है, और जो आँख से देखा जाता है।
14.26.13
स्पर्शेन स्पृश्यते यच्च घ्राणेन घ्रायते च यत् ।
मनस्येतानि संयम्य हवींष्येतानि सर्वशः ॥ १४.२६.१३ ॥
जो स्पर्श से छुआ जाता है और जो घ्राण से सूँघा जाता है, इन सबको मन में संयमित करके ये सब आहुतियाँ बना दो।
14.26.14
गुणवत्पावको मह्यं दीप्यतेऽन्तःशरीरगः ।
योगयज्ञः प्रवृत्तो मे ज्ञानं ब्रह्ममयो हविः। ॥ १४.२६.१४ ॥
मेरे भीतर शरीर में स्थित गुणों से युक्त अग्नि प्रज्वलित है; मेरा योगयज्ञ आरम्भ हो चुका है, और ज्ञान ब्रह्ममय हविष्य है।
14.26.15
प्राणस्तोत्रोऽपानशस्त्रः सर्वत्यागसुदक्षिणः ।
कर्ताऽनुमन्ता ब्रह्मात्मा होताऽध्वर्युः कृतस्तुतिः
ऋतं प्रशास्ता तच्छस्त्रमपवर्गोऽस्य दक्षिणा ॥ १४.२६.१५ ॥
प्राण स्तोत्र है, अपान शस्त्र है, सब कुछ का त्याग उत्तम दक्षिणा है; कर्ता और अनुमन्ता, ब्रह्मस्वरूप आत्मा, होता और अध्वर्यु है, जिसकी स्तुति की गई है; सत्य प्रशास्ता है, वह शस्त्र है, और मोक्ष इसकी दक्षिणा है।
14.26.16
ऋचश्चाप्यत्र शंसन्ति नारायणविदो जनाः ।
नारायणाय देवाययदविन्दन्पशून्पुरा ॥ १४.२६.१६ ॥
यहाँ नारायण को जानने वाले लोग भी ऋचाएँ गाते हैं, जो नारायण देव के लिए हैं, जिनके द्वारा पूर्व में लोगों ने पशु प्राप्त किए।
14.26.17
तत्र सामानि गायन्ति तत्र चाहुर्निदर्शनम् ।
देवं नारायणं भीरु सर्वात्मानं निबोध तम् ॥ १४.२६.१७ ॥
वहाँ साम गाए जाते हैं, और वहीं वे एक उदाहरण भी देते हैं। हे भीरु, देव नारायण को, जो सबकी आत्मा हैं, उन्हें जानो।