મહાભારત · અધ્યાય 14.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.29.1
गन्धान्न जिघ्रामि रासान्न वेद्मि ।
रूपं न पश्यामि न च स्पृशामि।
न चापि शब्दान्विविधाञ्शृणोमि ।
न चापि सङ्कल्पमुपैमि कञ्चित् ॥ १४.२९.१ ॥
હું ગંધ સૂંઘતો નથી, રસ જાણતો નથી. રૂપ જોતો નથી, સ્પર્શ કરતો નથી. વિવિધ શબ્દો સાંભળતો નથી, અને કોઈ સંકલ્પને પ્રાપ્ત થતો નથી.
14.29.2
अर्थानिष्टान्कामयते स्वभावः ।
सर्वान्द्वेष्यान्प्रद्विषते स्वभावः।
कामद्वेषानुद्भवतः स्वभावा-
त्प्राणापानौ जन्तुदेहान्निवेश्य ॥ १४.२९.२ ॥
સ્વભાવ અનિષ્ટ પદાર્થોની પણ ઇચ્છા કરે છે. સ્વભાવ બધી દ્વેષ્ય વસ્તુઓનો દ્વેષ કરે છે. કામ અને દ્વેષથી ઉદ્ભવતા સ્વભાવથી, પ્રાણ અને અપાનને જીવના દેહમાં સ્થાપીને.
14.29.3
तेभ्यश्चान्यांस्तेषु नित्यांश्च भावा-
न्भूतात्मानं अक्षयेऽहं शरीरे।
तस्मिंस्तिष्ठन्नास्मि सक्तः कथंचि-
त्कामक्रोधाभ्यां जरया मृत्युना च ॥ १४.२९.३ ॥
તેમનાથી અને અન્યોથી, તેમનામાં રહેલા નિત્ય ભાવોથી પણ, હું ભૂતાત્મા આ અક્ષય દેહમાં રહીને પણ કોઈ પણ રીતે આસક્ત નથી; કામ, ક્રોધ, જરા અને મૃત્યુથી પણ નહીં.
14.29.4
अकामयानस्य च सर्वकामा-
नविद्विषाणस्य च सर्वदोषान्।
न मे स्वभावेषु भवन्ति लेपा-
स्तोयस्य बिन्दोरिव पुष्करेषु ॥ १४.२९.४ ॥
જે ઇચ્છા કરતો નથી, જેણે બધી કામનાઓ છોડી દીધી છે, જે દ્વેષ કરતો નથી, જેણે બધા દોષો ઓળંગી લીધા છે, તેના માટે, મારા સ્વભાવોમાં લેપ ઉત્પન્ન થતા નથી; કમળના પાંદડા પર પાણીના બિંદુની જેમ.
14.29.5
नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या ।
निरीक्ष्यमाणस्य बहून्स्वभावान्।
न सज्जते कर्मसु भोगजालं ।
दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम् ॥ १४.२९.५ ॥
આ નિત્ય પુરુષને નિત્ય વસ્તુઓ જ થાય છે. અનેક સ્વભાવોને જોનાર કર્મોમાં આસક્ત થતો નથી; ભોગજાળ તેને ચોંટતું નથી, આકાશમાં સૂર્યકિરણજાળની જેમ.
14.29.6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अध्वर्युयतिसंवादं तं निबोध यशस्विनि ॥ १४.२९.६ ॥
અહીં પણ આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહેવાય છે — અધ્વર્યુ અને યતિનો સંવાદ. હે યશસ્વિની, તે સાંભળ.
14.29.7
प्रोक्ष्यमाणं पशुं दृष्ट्वा यज्ञकर्मण्यथाब्रवीत् ।
यतिरध्वर्युमासीनो हिंसोयमिति कुत्सयन् ॥ १४.२९.७ ॥
યજ્ઞકર્મમાં પશુને પ્રોક્ષિત થતું જોઈ બેઠેલા યતિએ અધ્વર્યુને કહ્યું — આ હિંસા છે, એમ નિંદા કરતાં.
14.29.8
तमध्वर्युः प्रत्युवाच नायं छागो विनश्यति ।
श्रेयसा योक्ष्यते जन्तुर्यज्ञाच्छ्रुतिरियं तथा ॥ १४.२९.८ ॥
તેને અધ્વર્યુએ ઉત્તર આપ્યો — આ બકરો નાશ પામતો નથી; આ જીવ યજ્ઞ દ્વારા શ્રેયસ સાથે જોડાશે. શ્રુતિ પણ એમ જ કહે છે.
14.29.9
यो ह्यस्य पार्थिवो भागः पृथिवीं स गमिष्यति ।
यदस्य वारिजं किञ्चिदपस्तत्सम्प्रवेक्ष्यति ॥ १४.२९.९ ॥
એનો જે પાર્થિવ ભાગ છે તે પૃથ્વીમાં જશે; એનો જલજ જે કંઈ છે તે જળમાં પ્રવેશશે.
14.29.10
सूर्यं चक्षुर्दिशः श्रोत्रे प्राणोऽस्य दिवमेव च ।
आगमे वर्तमानस्य नमे दोषोस्ति कश्चन ॥ १४.२९.१० ॥
એની આંખ સૂર્યમાં, કાન દિશાઓમાં, અને પ્રાણ આકાશમાં જ જશે. આવવા-જવામાં રહેલા આ (યજ્ઞ) માં મને કોઈ દોષ દેખાતો નથી.
14.29.11
प्राणैर्वियोगे च्छागस्य यदि श्रेयः प्रपश्यसि ।
छागार्थे वर्तते यज्ञो भवतः किं प्रयोजनम् ॥ १४.२९.११ ॥
બકરાના પ્રાણના વિયોગમાં જો તને કલ્યાણ દેખાય, તો બકરા માટે જ યજ્ઞ ચાલે છે — તારે તેમાં શું પ્રયોજન?
14.29.12
अनु त्वां मन्यते माता अनु त्वां मन्यते पिता ।
मन्त्रविज्ञानमुन्नीय परिवर्ते विशेषतः ॥ १४.२९.१२ ॥
માતા તારી પાછળ ચાલીને સંમતિ આપે છે; પિતા પણ તારી પાછળ ચાલીને સંમતિ આપે છે; મંત્રવિજ્ઞાનને ઉપર ઉઠાવીને, ખાસ કરીને આ પરિવર્તનમાં.
14.29.13
एवमेवानुमन्येरंस्तान्भवान्द्रष्टुमर्हति ।
तेषामनुमतिं श्रुत्वा शक्या कर्तुं विचारणा ॥ १४.२९.१३ ॥
આ જ રીતે તેઓ સંમતિ આપશે; તારે તેમને જોવા જોઈએ. તેમની સંમતિ સાંભળીને જ વિચાર કરવો શક્ય છે.
14.29.14
प्राणा अप्यस्य च्छागस्य प्रापितास्ते स्वयोनिषु ।
शरीरं केवलं शिष्टं निश्चेष्टमिति मे मतिः ॥ १४.२९.१४ ॥
આ બકરાના પ્રાણ પણ પોતપોતાના સ્રોતમાં પહોંચાડાયા છે; માત્ર નિશ્ચેષ્ટ શરીર બાકી છે — એ મારો મત છે.
14.29.15
इन्धनस्य तु तुल्येन शरीरेणि विचेतसा ।
हिंसा हि यष्टुकामानामिन्धनं पशुसंज्ञितम् ॥ १४.२९.१५ ॥
બળતણ સમાન, વિચારહીન શરીર વડે (યજ્ઞ થાય છે). યજ્ઞ કરવા ઇચ્છનારાઓ માટે હિંસા જ બળતણ છે; તેને જ પશુ કહેવામાં આવે છે.
14.29.16
अहिंसा सर्वधर्माणामिति वृद्धानुशासनम् ।
यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कार्यमिति विद्महे ॥ १४.२९.१६ ॥
અહિંસા સર્વ ધર્મોમાં (શ્રેષ્ઠ) છે — આ વૃદ્ધોનો ઉપદેશ છે. જે કર્મ અહિંસક હોય તે જ કરવું જોઈએ એમ અમે જાણીએ છીએ.
14.29.17
अहिंसेति प्रतिज्ञेयं यदि वक्ष्याम्यतः परम् ।
शक्यं बहुविधं वक्तुं भवता कार्यदूषणम् ॥ १४.२९.१७ ॥
અહિંસા એ જ આ પ્રતિજ્ઞા છે. આના પછી જો હું કહું, તો આપ યજ્ઞકર્મનો દોષ અનેક રીતે કહી શકો.
14.29.18
अहिंसा सर्वभूतानां नित्यमस्मासु रोचते ।
प्रत्यक्षतः साधयामो न परोक्षमुपास्महे ॥ १४.२९.१८ ॥
સર્વ જીવો પ્રત્યે અહિંસા અમને સદા પ્રિય છે. અમે પ્રત્યક્ષ સાધીએ છીએ; પરોક્ષની ઉપાસના કરતા નથી.
14.29.19
भूमेर्गन्धगुणान्भुङ्क्ष्व पिबस्यापोमयान्रसान् ।
ज्योतिषां पश्यते रूपं स्पृशस्यनिलजान्गुणान् ॥ १४.२९.१९ ॥
પૃથ્વીના ગંધગુણો તું ભોગવે છે; જળનિર્મિત રસો તું પીએ છે. પ્રકાશનું રૂપ તું જુએ છે; વાયુથી જન્મેલા ગુણોને તું સ્પર્શે છે.
14.29.20
शृणोष्याकाशजाञ्शब्दान्मनसा मन्यसे मतिम् ।
सर्वाण्येतानि भूतानि प्राणा इति च मन्यसे ॥ १४.२९.२० ॥
આકાશથી જન્મેલા શબ્દો તું સાંભળે છે; મનથી અભિપ્રાય તું વિચારે છે. આ સર્વ ભૂતો પ્રાણ છે એમ તું માને છે.
14.29.21
प्राणादाने निवृत्तोसि हिंसायां वर्तते भवान् ।
नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा त्वं मन्यसे द्विज ॥ १४.२९.२१ ॥
પ્રાણ લેવાથી તું નિવૃત્ત છે; પણ તું હિંસામાં પ્રવૃત્ત છે. હિંસા વિના કોઈ ક્રિયા નથી — હે દ્વિજ, શું તું એમ માનતો નથી?
14.29.22
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
अक्षरं तत्र सद्भावः स्वभावः क्षर उच्यते ॥ १४.२९.२२ ॥
અક્ષર અને ક્ષર — આ જ આત્માની દ્વિવિધ અવસ્થા છે. તેમાં અક્ષર તે સદ્ભાવ છે; ક્ષરને સ્વભાવ કહેવાય છે.
14.29.23
प्राणो जिह्वा मनः सत्त्वं सद्भावो रजसा सह ।
भावैरेतैर्विमुक्तस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः ॥ १४.२९.२३ ॥
પ્રાણ, જીભ, મન, સત્ત્વ, સદ્ભાવ અને રજોગુણ સાથે; આ ભાવોથી મુક્ત, દ્વંદ્વાતીત અને ફળની આશા વિનાના પુરુષ માટે.
14.29.24
समस्य सर्वभूतेषु निर्ममस्य जितात्मनः ।
समन्तात्परिमुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ १४.२९.२४ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમદર્શી, મમતારહિત, આત્મજયી અને સર્વ બાજુએ સંપૂર્ણ મુક્ત પુરુષને ક્યાંય ભય નથી હોતો.
14.29.25
सद्भिरेवेह संवादः कार्यो मतिमतांवर ।
भवतो हि मतं श्रुत्वा प्रतिभाति मतिर्मम ॥ १४.२९.२५ ॥
હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં સત્પુરુષો સાથે જ સંવાદ કરવો જોઈએ; તમારો મત સાંભળીને મારી બુદ્ધિ પ્રકાશિત થાય છે.
14.29.26
भगवन्भगवद्बुद्ध्या प्रतिबुद्धो ब्रवीम्यहम् ।
व्रतं मन्त्रकृतं कर्तुर्नापराधोस्ति मे द्विज ॥ १४.२९.२६ ॥
ભગવન્, ભગવાનની બુદ્ધિથી જાગૃત થઈને હું કહું છું; હે દ્વિજ, મંત્રથી કરેલું વ્રત કરનારનો મારી પાસે કોઈ અપરાધ નથી.
14.29.27
उपपत्त्या यतिस्तूष्णीं वर्तमानस्ततः परम् ।
अध्वर्युरपि निर्मोहः प्रचचार महामखे ॥ १४.२९.२७ ॥
યુક્તિથી યતિ મૌન રહ્યા; ત્યારપછી અધ્વર્યુ પણ મોહરહિત થઈને તે મહાયજ્ઞમાં વિચરવા લાગ્યા.
14.29.28
एवमेतादृशं मोक्षं सुसूक्ष्मं ब्राह्मणा विदुः ।
विदित्वा चानुतिष्ठन्ति क्षेत्रज्ञेनार्थदर्शिना ॥ १४.२९.२८ ॥
આવા અતિસૂક્ષ્મ મોક્ષને બ્રાહ્મણો જાણે છે; જાણીને, અર્થદર્શી ક્ષેત્રજ્ઞના માર્ગે તેઓ તેનું આચરણ કરે છે.