महाभारत · अध्याय 14.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.29.1
गन्धान्न जिघ्रामि रासान्न वेद्मि ।
रूपं न पश्यामि न च स्पृशामि।
न चापि शब्दान्विविधाञ्शृणोमि ।
न चापि सङ्कल्पमुपैमि कञ्चित् ॥ १४.२९.१ ॥
मी गंध हुंगत नाही, रस जाणत नाही. रूप पाहत नाही, स्पर्शही करत नाही. विविध शब्दही ऐकत नाही, आणि कोणत्याही संकल्पाप्रत पोहोचत नाही.
14.29.2
अर्थानिष्टान्कामयते स्वभावः ।
सर्वान्द्वेष्यान्प्रद्विषते स्वभावः।
कामद्वेषानुद्भवतः स्वभावा-
त्प्राणापानौ जन्तुदेहान्निवेश्य ॥ १४.२९.२ ॥
स्वभाव अनिष्ट पदार्थांचीही इच्छा करतो. स्वभाव सर्व द्वेष्य गोष्टींचा द्वेष करतो. काम-द्वेषातून उद्भवणाऱ्या स्वभावामुळे, प्राण आणि अपान प्राण्याच्या देहात स्थापन करून.
14.29.3
तेभ्यश्चान्यांस्तेषु नित्यांश्च भावा-
न्भूतात्मानं अक्षयेऽहं शरीरे।
तस्मिंस्तिष्ठन्नास्मि सक्तः कथंचि-
त्कामक्रोधाभ्यां जरया मृत्युना च ॥ १४.२९.३ ॥
त्यांपासून आणि इतरांपासून, त्यांतील नित्य भावांपासूनही, मी भूतात्मा या अक्षय देहात राहूनही कोणत्याही प्रकारे आसक्त नाही; काम, क्रोध, जरा आणि मृत्यू यांनीही नाही.
14.29.4
अकामयानस्य च सर्वकामा-
नविद्विषाणस्य च सर्वदोषान्।
न मे स्वभावेषु भवन्ति लेपा-
स्तोयस्य बिन्दोरिव पुष्करेषु ॥ १४.२९.४ ॥
जो कामना करत नाही, ज्याला सर्व कामनांचा त्याग आहे, जो द्वेष करत नाही, ज्याने सर्व दोष ओलांडले आहेत, त्याच्या माझ्या स्वभावांमध्ये लेप उत्पन्न होत नाहीत; कमळाच्या पानांवरील पाण्याच्या थेंबासारखे.
14.29.5
नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या ।
निरीक्ष्यमाणस्य बहून्स्वभावान्।
न सज्जते कर्मसु भोगजालं ।
दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम् ॥ १४.२९.५ ॥
या नित्य पुरुषाला नित्यच (वस्तू) प्राप्त होतात. अनेक स्वभाव पाहणारा तो कर्मांत आसक्त होत नाही; भोगांचे जाळे त्याला चिकटत नाही, आकाशात सूर्यकिरणांचे जाळे जसे कुठेही अडकत नाही.
14.29.6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अध्वर्युयतिसंवादं तं निबोध यशस्विनि ॥ १४.२९.६ ॥
येथेही हा प्राचीन इतिहास सांगितला जातो — अध्वर्यु आणि यती यांचा संवाद. हे यशस्विनी, ते ऐक.
14.29.7
प्रोक्ष्यमाणं पशुं दृष्ट्वा यज्ञकर्मण्यथाब्रवीत् ।
यतिरध्वर्युमासीनो हिंसोयमिति कुत्सयन् ॥ १४.२९.७ ॥
यज्ञकर्मात पशूला प्रोक्षले जात असलेले पाहून बसलेला यती अध्वर्यूला म्हणाला — ही हिंसा आहे, अशी निंदा करत.
14.29.8
तमध्वर्युः प्रत्युवाच नायं छागो विनश्यति ।
श्रेयसा योक्ष्यते जन्तुर्यज्ञाच्छ्रुतिरियं तथा ॥ १४.२९.८ ॥
त्याला अध्वर्यूने उत्तर दिले — हा बोकड नष्ट होत नाही; हा जीव यज्ञाद्वारे श्रेयाशी जोडला जाईल. श्रुतीही असेच सांगते.
14.29.9
यो ह्यस्य पार्थिवो भागः पृथिवीं स गमिष्यति ।
यदस्य वारिजं किञ्चिदपस्तत्सम्प्रवेक्ष्यति ॥ १४.२९.९ ॥
याचा जो पार्थिव भाग आहे तो पृथ्वीत जाईल; याचा जलज जो काही भाग आहे तो पाण्यात प्रवेश करेल.
14.29.10
सूर्यं चक्षुर्दिशः श्रोत्रे प्राणोऽस्य दिवमेव च ।
आगमे वर्तमानस्य नमे दोषोस्ति कश्चन ॥ १४.२९.१० ॥
याचे डोळे सूर्यात, कान दिशांत, आणि प्राण आकाशातच जातील. येण्याजाण्यात असलेल्या या (यज्ञात) मला कोणताही दोष दिसत नाही.
14.29.11
प्राणैर्वियोगे च्छागस्य यदि श्रेयः प्रपश्यसि ।
छागार्थे वर्तते यज्ञो भवतः किं प्रयोजनम् ॥ १४.२९.११ ॥
शेळीच्या प्राणांच्या वियोगात जर तुला कल्याण दिसत असेल, तर शेळीसाठीच यज्ञ चालू आहे — यात तुला काय प्रयोजन?
14.29.12
अनु त्वां मन्यते माता अनु त्वां मन्यते पिता ।
मन्त्रविज्ञानमुन्नीय परिवर्ते विशेषतः ॥ १४.२९.१२ ॥
आई तुझ्या मागोमाग संमती देते; वडीलही तुझ्या मागोमाग संमती देतात; मंत्रविज्ञान उंचावून, विशेषतः या परिवर्तनात.
14.29.13
एवमेवानुमन्येरंस्तान्भवान्द्रष्टुमर्हति ।
तेषामनुमतिं श्रुत्वा शक्या कर्तुं विचारणा ॥ १४.२९.१३ ॥
अशाच प्रकारे ते संमती देतील; त्यांना तू भेटावे. त्यांची संमती ऐकूनच विचार करणे शक्य आहे.
14.29.14
प्राणा अप्यस्य च्छागस्य प्रापितास्ते स्वयोनिषु ।
शरीरं केवलं शिष्टं निश्चेष्टमिति मे मतिः ॥ १४.२९.१४ ॥
या शेळीचे प्राणही आपापल्या उगमस्थानी पोहोचवले गेले आहेत; केवळ निश्चेष्ट शरीर उरले आहे — हे माझे मत आहे.
14.29.15
इन्धनस्य तु तुल्येन शरीरेणि विचेतसा ।
हिंसा हि यष्टुकामानामिन्धनं पशुसंज्ञितम् ॥ १४.२९.१५ ॥
इंधनासमान, विचारशून्य शरीराने (यज्ञ केला जातो). यज्ञ करू इच्छिणाऱ्यांसाठी हिंसा हेच इंधन आहे; त्यालाच पशू म्हटले जाते.
14.29.16
अहिंसा सर्वधर्माणामिति वृद्धानुशासनम् ।
यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कार्यमिति विद्महे ॥ १४.२९.१६ ॥
अहिंसा सर्व धर्मांत (श्रेष्ठ) — हा वृद्धांचा उपदेश आहे. जे कर्म अहिंसक असेल, तेच करावे असे आम्ही जाणतो.
14.29.17
अहिंसेति प्रतिज्ञेयं यदि वक्ष्याम्यतः परम् ।
शक्यं बहुविधं वक्तुं भवता कार्यदूषणम् ॥ १४.२९.१७ ॥
अहिंसा ही ही प्रतिज्ञा आहे. यानंतर मी बोललो तर, आपण यज्ञकर्मातील दोष अनेक प्रकारे सांगू शकाल.
14.29.18
अहिंसा सर्वभूतानां नित्यमस्मासु रोचते ।
प्रत्यक्षतः साधयामो न परोक्षमुपास्महे ॥ १४.२९.१८ ॥
सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसा आम्हाला नेहमी प्रिय आहे. आम्ही प्रत्यक्षात साधतो; परोक्षाची उपासना करत नाही.
14.29.19
भूमेर्गन्धगुणान्भुङ्क्ष्व पिबस्यापोमयान्रसान् ।
ज्योतिषां पश्यते रूपं स्पृशस्यनिलजान्गुणान् ॥ १४.२९.१९ ॥
पृथ्वीचे गंधगुण तू भोगतोस; पाण्यापासून बनलेले रस तू पितोस. प्रकाशांचे रूप तू पाहतोस; वायूपासून उत्पन्न झालेले गुण तू स्पर्शतोस.
14.29.20
शृणोष्याकाशजाञ्शब्दान्मनसा मन्यसे मतिम् ।
सर्वाण्येतानि भूतानि प्राणा इति च मन्यसे ॥ १४.२९.२० ॥
आकाशातून उत्पन्न झालेले शब्द तू ऐकतोस; मनाने मत धरतोस. ही सर्व भूते म्हणजे प्राण, असे तू मानतोस.
14.29.21
प्राणादाने निवृत्तोसि हिंसायां वर्तते भवान् ।
नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा त्वं मन्यसे द्विज ॥ १४.२९.२१ ॥
प्राण घेण्यापासून तू निवृत्त आहेस; पण तू हिंसेत गुंतलेला आहेस. हिंसेशिवाय कोणतीही कृती नाही — हे द्विजा, तुला असे वाटत नाही का?
14.29.22
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
अक्षरं तत्र सद्भावः स्वभावः क्षर उच्यते ॥ १४.२९.२२ ॥
अक्षर आणि क्षर — हीच आत्म्याची द्विविध अवस्था आहे. त्यामध्ये अक्षर म्हणजे सद्भाव; क्षर याला स्वभाव म्हटले जाते.
14.29.23
प्राणो जिह्वा मनः सत्त्वं सद्भावो रजसा सह ।
भावैरेतैर्विमुक्तस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः ॥ १४.२९.२३ ॥
प्राण, जिव्हा, मन, सत्त्व, सद्भाव आणि रजोगुणासह; या भावांपासून मुक्त, द्वंद्वातीत आणि फलाशारहित पुरुषासाठी.
14.29.24
समस्य सर्वभूतेषु निर्ममस्य जितात्मनः ।
समन्तात्परिमुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ १४.२९.२४ ॥
सर्व भूतांप्रति समदर्शी, ममतारहित, आत्मजयी आणि सर्व बाजूंनी पूर्णपणे मुक्त पुरुषाला कोठेही भय नसते.
14.29.25
सद्भिरेवेह संवादः कार्यो मतिमतांवर ।
भवतो हि मतं श्रुत्वा प्रतिभाति मतिर्मम ॥ १४.२९.२५ ॥
हे बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठा, येथे सज्जनांशीच संवाद करावा; तुमचे मत ऐकून माझी बुद्धी प्रकाशित होत आहे.
14.29.26
भगवन्भगवद्बुद्ध्या प्रतिबुद्धो ब्रवीम्यहम् ।
व्रतं मन्त्रकृतं कर्तुर्नापराधोस्ति मे द्विज ॥ १४.२९.२६ ॥
भगवन्, भगवंतांच्या बुद्धीने जागृत होऊन मी बोलतो; हे द्विजा, मंत्रांनी केलेले व्रत करणाऱ्या माझ्याकडून कोणताही अपराध नाही.
14.29.27
उपपत्त्या यतिस्तूष्णीं वर्तमानस्ततः परम् ।
अध्वर्युरपि निर्मोहः प्रचचार महामखे ॥ १४.२९.२७ ॥
युक्तीने यती मौन राहिला; नंतर अध्वर्यूही मोहरहित होऊन त्या महायज्ञात वावरू लागला.
14.29.28
एवमेतादृशं मोक्षं सुसूक्ष्मं ब्राह्मणा विदुः ।
विदित्वा चानुतिष्ठन्ति क्षेत्रज्ञेनार्थदर्शिना ॥ १४.२९.२८ ॥
अशा अत्यंत सूक्ष्म मोक्षाला ब्राह्मण जाणतात; जाणून, अर्थदर्शी क्षेत्रज्ञाच्या मार्गाने ते त्याचे आचरण करतात.