महाभारत · अध्याय 14.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.3.1
युधिष्ठिर तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः ।
न हि कश्चित्स्वयं मर्त्यः स्ववशः कुरुते क्रियाम् ॥ १४.३.१ ॥
हे युधिष्ठिर, मेरा मत है कि तुम्हारी प्रज्ञा पूर्णतः सही नहीं है। कोई भी मरणशील मनुष्य स्वयं अपने वश में होकर कर्म नहीं करता।
14.3.2
ईश्वरेण च युक्तोऽयं साध्वसाधु च मानवः ।
करोत्यसुकरं कर्म तत्रका परिदेवना ॥ १४.३.२ ॥
ईश्वर से प्रेरित होकर यह मनुष्य अच्छे और बुरे, दोनों प्रकार के कठिन कर्म करता है। फिर इसमें शोक करने की क्या बात है?
14.3.3
आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणमन्ततः ।
शृणु तत्र यथा पापमपकृत्येत भारत ॥ १४.३.३ ॥
और तुम स्वयं को अंततः पापकर्मी मानते हो। हे भरतवंशी, सुनो कि उस पाप का प्रायश्चित्त कैसे हो सकता है।
14.3.4
तपोभिः क्रतुभिश्चैव दानेन च युधिष्ठिर ।
तरन्ति नित्यं पुरुषा ये स्म पापानि कुर्वते ॥ १४.३.४ ॥
हे युधिष्ठिर, तप, यज्ञ और दान से ही मनुष्य सदा पापों से पार हो जाते हैं, जो पाप कर चुके होते हैं।
14.3.5
यज्ञेन तपसा चैव दानेन च नराधिप ।
पूयन्ते नरशार्दूल नरा दुष्कृतकारिणः ॥ १४.३.५ ॥
हे नरेश्वर, हे नरश्रेष्ठ, यज्ञ, तप और दान से ही पापकर्म करने वाले मनुष्य पवित्र हो जाते हैं।
14.3.6
असुराश्च सुराश्चैव पुण्यहेतोर्मखक्रियाम् ।
प्रवर्तन्ते महात्मानस्तस्माद्यज्ञः परायणम् ॥ १४.३.६ ॥
असुर और देवता भी पुण्य के लिए यज्ञ-कर्म करते हैं, महात्मा लोग भी। इसलिए यज्ञ ही परम आश्रय है।
14.3.7
यज्ञैरेव महात्मानो बभूवुरधिकाः सुराः ।
ततो देवाः क्रियावन्तो दानवानभ्यधर्षयन् ॥ १४.३.७ ॥
यज्ञों से ही महात्मा देवता अधिक शक्तिशाली हो गए। तब कर्मकाण्ड में लगे देवताओं ने दानवों को परास्त कर दिया।
14.3.8
राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत ।
नरमेधं च नृपते त्वमाहर युधिष्ठिर ॥ १४.३.८ ॥
हे भरतवंशी, राजसूय और अश्वमेध, सर्वमेध और हे राजन्, नरमेध भी — हे युधिष्ठिर, तुम इन्हें सम्पन्न करो।
14.3.9
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
बहुकामान्नवित्तेन रामो दाशरथिर्यथा ॥ १४.३.९ ॥
अश्वमेध यज्ञ से विधिपूर्वक, दक्षिणा सहित यजन करो, जैसे दशरथपुत्र राम ने अनेक इच्छित अन्न और धन के साथ किया था।
14.3.10
यथा च भरतो राजा दौष्यन्तिः पृथिवीपतिः ।
शाकुन्तलो महावीर्यस्तव पूर्वपितामहः ॥ १४.३.१० ॥
और जैसे राजा भरत, दुष्यन्त के पुत्र, पृथ्वीपति, शकुन्तला के महापराक्रमी पुत्र, तुम्हारे पूर्व पितामह ने किया था।
14.3.11
असंशयं वाजिमेधः पारयेत्पृथिवीमपि ।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं त्वं श्रोतुमिहार्हसि ॥ १४.३.११ ॥
निस्संदेह अश्वमेध यज्ञ पृथ्वी को भी पार करा देगा, परंतु मेरा कोई अभिप्राय है — उसे आप यहाँ सुनने योग्य हैं।
14.3.12
इमं ज्ञातिवधं कृत्वा सुमहान्तं द्विजोत्तम ।
अहमाराधयिष्यामि कथं शोकपरायणः।
दानमल्पं न शक्नोमि दातुं वित्तं च नास्ति मे ॥ १४.३.१२ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ, इस महान ज्ञाति-वध को करके, शोक में डूबा हुआ मैं कैसे आराधना करूँ? मैं थोड़ा सा दान भी नहीं दे सकता, और मेरे पास धन भी नहीं है।
14.3.13
न तु बालानिमान्दीनानुत्सहे वसु याचितुम् ।
तथैवाद्रविणान्कृच्छ्रे वर्तमानान्नृपात्मजान् ॥ १४.३.१३ ॥
मैं इन दीन बालकों से और इसी प्रकार संकट में जीने वाले राजकुमारों से धन माँगने का साहस नहीं कर सकता।
14.3.14
स्वयं विनाश्य पृथिवीं यज्ञार्थं द्विजसत्तम ।
करमाहारयिष्यामि कथं शोकपरायणः ॥ १४.३.१४ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ, स्वयं पृथ्वी को नष्ट करके यज्ञ के लिए मैं कर कैसे वसूल करूँ? मैं तो शोक में डूबा हुआ हूँ।
14.3.15
दुर्योधनापराधेनि वसुधायां नराधिपाः ।
प्रनष्टा योजयित्वाऽस्मानकीर्त्या मुनिसत्तम ॥ १४.३.१५ ॥
दुर्योधन के अपराध से पृथ्वी के राजा नष्ट हो गए, और हमें भी अपयश में डालकर, हे मुनिश्रेष्ठ।
14.3.16
दुर्योधनेन पृथिवी क्षपिता जयकारणात् ।
कोशश्चापि विशीर्णोसौ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥ १४.३.१६ ॥
विजय के लिए दुर्योधन ने पृथ्वी को उजाड़ दिया, और उस दुर्बुद्धि धृतराष्ट्र-पुत्र का कोश भी बिखर गया।
14.3.17
पृथिवी दक्षिणा चात्र वाजिमेधे महाक्रतौ ।
विद्वद्भिः परिदृष्टोऽयं शिष्टो विधिविपर्ययः ॥ १४.३.१७ ॥
महायज्ञ अश्वमेध में पृथ्वी ही दक्षिणा है, ऐसा विद्वानों ने देखा है; यह तो शास्त्र-विधि का उलटफेर है।
14.3.18
न च प्रतिनिधिं कर्तुं चिकीर्षामि तपोधन ।
अत्र मे भगवन्सम्यक्साचिव्यं कर्तुमर्हसि ॥ १४.३.१८ ॥
हे तपोधन, मैं कोई प्रतिनिधि बनाना नहीं चाहता। इस विषय में, हे भगवन्, आप मुझे भलीभाँति परामर्श देने योग्य हैं।
14.3.19
एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
मुहूर्तमनुसञ्चिन्त्य धर्मराजानमब्रवीत् ॥ १४.३.१९ ॥
पार्थ के ऐसा कहने पर कृष्णद्वैपायन ने तब क्षण भर विचार करके धर्मराज युधिष्ठिर से कहा।
14.3.20
कोशश्चापि विशीर्णोऽयं परिपूर्णो भविष्यति ।
विद्यते द्रविणं पार्थ गिरौ हिमवति स्थितम् ॥ १४.३.२० ॥
यह खज़ाना, जो खाली हो गया है, फिर से भर जाएगा। हे पार्थ, हिमालय पर्वत पर धन विद्यमान है।
14.3.21
उत्सृष्टं ब्राह्मणैर्यज्ञे मरुत्तस्य महीपते ।
तदानयस्व कौन्तेय पर्याप्तं तद्भविष्यति ॥ १४.३.२१ ॥
मरुत्त राजा के यज्ञ में ब्राह्मणों द्वारा छोड़ा गया वह धन, हे कौन्तेय, उसे ले आओ; वह पर्याप्त होगा।
14.3.22
कथं यज्ञे मरुत्तस्य द्रविणं तत्समाचितम् ।
कस्मिंश्च काले स नृपो बभूव ददतांवर ॥ १४.३.२२ ॥
मरुत्त के यज्ञ में वह धन कैसे इकट्ठा हुआ? और वह राजा किस समय हुए थे, हे दाताओं में श्रेष्ठ?
14.3.23
यदि शुश्रूषसे पार्थ शृणु कारंधमं नृपम् ।
यस्मिन्काले महावीर्यः स राजाऽऽसीन्महाधनः ॥ १४.३.२३ ॥
हे पार्थ, यदि तुम सुनना चाहते हो तो कारन्धम राजा के विषय में सुनो, जिस समय वह महापराक्रमी और महाधनी राजा था।