महाभारत · अध्याय 14.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.3.1
युधिष्ठिर तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः ।
न हि कश्चित्स्वयं मर्त्यः स्ववशः कुरुते क्रियाम् ॥ १४.३.१ ॥
हे युधिष्ठिरा, तुझी प्रज्ञा पूर्णपणे योग्य नाही असे माझे मत आहे. कोणीही मर्त्य मनुष्य स्वतःच्या वशाने कर्म करत नाही.
14.3.2
ईश्वरेण च युक्तोऽयं साध्वसाधु च मानवः ।
करोत्यसुकरं कर्म तत्रका परिदेवना ॥ १४.३.२ ॥
ईश्वराने प्रेरित झालेला हा मनुष्य चांगली व वाईट, दोन्ही कठीण कर्मे करतो. त्यात शोक कशाचा?
14.3.3
आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणमन्ततः ।
शृणु तत्र यथा पापमपकृत्येत भारत ॥ १४.३.३ ॥
तू स्वतःला शेवटी पापकर्म करणारा मानतोस. हे भरता, ते पाप कसे नष्ट होते ते ऐक.
14.3.4
तपोभिः क्रतुभिश्चैव दानेन च युधिष्ठिर ।
तरन्ति नित्यं पुरुषा ये स्म पापानि कुर्वते ॥ १४.३.४ ॥
हे युधिष्ठिरा, तप, यज्ञ आणि दान यांच्या योगाने पाप करणारे मनुष्य नेहमी ते पार करतात.
14.3.5
यज्ञेन तपसा चैव दानेन च नराधिप ।
पूयन्ते नरशार्दूल नरा दुष्कृतकारिणः ॥ १४.३.५ ॥
हे नराधिपा, हे नरश्रेष्ठा, यज्ञ, तप आणि दान यांनी दुष्कर्म करणारे मनुष्य शुद्ध होतात.
14.3.6
असुराश्च सुराश्चैव पुण्यहेतोर्मखक्रियाम् ।
प्रवर्तन्ते महात्मानस्तस्माद्यज्ञः परायणम् ॥ १४.३.६ ॥
असुर आणि देव पुण्यासाठी यज्ञकर्म करतात, महात्मेही करतात. म्हणून यज्ञ हाच परम आश्रय आहे.
14.3.7
यज्ञैरेव महात्मानो बभूवुरधिकाः सुराः ।
ततो देवाः क्रियावन्तो दानवानभ्यधर्षयन् ॥ १४.३.७ ॥
यज्ञांनीच महात्मे देव अधिक झाले. मग यज्ञकर्मात रत असलेल्या देवांनी दानवांचा पराभव केला.
14.3.8
राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत ।
नरमेधं च नृपते त्वमाहर युधिष्ठिर ॥ १४.३.८ ॥
हे भरता, राजसूय आणि अश्वमेध, सर्वमेध आणि हे राजा युधिष्ठिरा, नरमेधही — तू ते आचर.
14.3.9
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
बहुकामान्नवित्तेन रामो दाशरथिर्यथा ॥ १४.३.९ ॥
विधिपूर्वक दक्षिणांसह अश्वमेध यज्ञ कर — दशरथपुत्र रामाने अनेक इच्छित अन्न आणि धनासह केला तसा.
14.3.10
यथा च भरतो राजा दौष्यन्तिः पृथिवीपतिः ।
शाकुन्तलो महावीर्यस्तव पूर्वपितामहः ॥ १४.३.१० ॥
दुष्यंताचा पुत्र, पृथ्वीपती, शकुंतलेचा महापराक्रमी राजा भरत — तुझा पूर्व पितामह — जसा केला तसा.
14.3.11
असंशयं वाजिमेधः पारयेत्पृथिवीमपि ।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं त्वं श्रोतुमिहार्हसि ॥ १४.३.११ ॥
निःसंशय अश्वमेध पृथ्वीलाही पार नेईल. पण माझा एक अभिप्राय आहे — तो तुम्ही येथे ऐकावा.
14.3.12
इमं ज्ञातिवधं कृत्वा सुमहान्तं द्विजोत्तम ।
अहमाराधयिष्यामि कथं शोकपरायणः।
दानमल्पं न शक्नोमि दातुं वित्तं च नास्ति मे ॥ १४.३.१२ ॥
हे द्विजोत्तमा, इतका मोठा ज्ञातिवध करून शोकात बुडालेला मी कसा आराधना करू? मला थोडेसेही दान देता येत नाही, आणि माझ्याकडे धनही नाही.
14.3.13
न तु बालानिमान्दीनानुत्सहे वसु याचितुम् ।
तथैवाद्रविणान्कृच्छ्रे वर्तमानान्नृपात्मजान् ॥ १४.३.१३ ॥
या दीन बालकांकडे आणि संकटात जगणाऱ्या राजपुत्रांकडे धन मागण्याचे धैर्य माझ्यात नाही.
14.3.14
स्वयं विनाश्य पृथिवीं यज्ञार्थं द्विजसत्तम ।
करमाहारयिष्यामि कथं शोकपरायणः ॥ १४.३.१४ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, स्वतः पृथ्वीचा नाश करून यज्ञासाठी कर कसा गोळा करू? मी शोकात बुडालो आहे.
14.3.15
दुर्योधनापराधेनि वसुधायां नराधिपाः ।
प्रनष्टा योजयित्वाऽस्मानकीर्त्या मुनिसत्तम ॥ १४.३.१५ ॥
दुर्योधनाच्या अपराधामुळे पृथ्वीवरील राजे नष्ट झाले; आम्हालाही अपकीर्तीत ओढले, हे मुनिश्रेष्ठा.
14.3.16
दुर्योधनेन पृथिवी क्षपिता जयकारणात् ।
कोशश्चापि विशीर्णोसौ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥ १४.३.१६ ॥
विजयासाठी दुर्योधनाने पृथ्वीचा नाश केला; त्या दुर्बुद्धी धृतराष्ट्रपुत्राचा कोशही विखुरला गेला.
14.3.17
पृथिवी दक्षिणा चात्र वाजिमेधे महाक्रतौ ।
विद्वद्भिः परिदृष्टोऽयं शिष्टो विधिविपर्ययः ॥ १४.३.१७ ॥
महायज्ञ अश्वमेधात पृथ्वीच दक्षिणा आहे, असे विद्वानांनी पाहिले आहे; हा शास्त्रविधीचा विपर्यास आहे.
14.3.18
न च प्रतिनिधिं कर्तुं चिकीर्षामि तपोधन ।
अत्र मे भगवन्सम्यक्साचिव्यं कर्तुमर्हसि ॥ १४.३.१८ ॥
हे तपोधना, मी प्रतिनिधी नेमण्याची इच्छा करत नाही. या बाबतीत, हे भगवन्, मला योग्य सल्ला देणे आपल्याला योग्य आहे.
14.3.19
एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
मुहूर्तमनुसञ्चिन्त्य धर्मराजानमब्रवीत् ॥ १४.३.१९ ॥
पार्थाने असे सांगितल्यावर कृष्णद्वैपायन क्षणभर विचार करून धर्मराज युधिष्ठिराला म्हणाले.
14.3.20
कोशश्चापि विशीर्णोऽयं परिपूर्णो भविष्यति ।
विद्यते द्रविणं पार्थ गिरौ हिमवति स्थितम् ॥ १४.३.२० ॥
हा खजिना रिकामा झाला असला तरी पुन्हा भरून जाईल. हे पार्था, हिमालय पर्वतावर संपत्ती आहे.
14.3.21
उत्सृष्टं ब्राह्मणैर्यज्ञे मरुत्तस्य महीपते ।
तदानयस्व कौन्तेय पर्याप्तं तद्भविष्यति ॥ १४.३.२१ ॥
मरुत्त राजाच्या यज्ञात ब्राह्मणांनी सोडलेले ते धन, हे कौन्तेया, आण; ते पुरेसे होईल.
14.3.22
कथं यज्ञे मरुत्तस्य द्रविणं तत्समाचितम् ।
कस्मिंश्च काले स नृपो बभूव ददतांवर ॥ १४.३.२२ ॥
मरुत्ताच्या यज्ञात ते धन कसे जमा झाले? तो राजा कोणत्या काळात होता, हे दात्यांत श्रेष्ठा?
14.3.23
यदि शुश्रूषसे पार्थ शृणु कारंधमं नृपम् ।
यस्मिन्काले महावीर्यः स राजाऽऽसीन्महाधनः ॥ १४.३.२३ ॥
हे पार्था, जर तुला ऐकायचे असेल तर कारंधम राजाविषयी ऐक; ज्या काळात तो महापराक्रमी आणि महाधनी राजा होता.