महाभारत · अध्याय 14.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.33.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्राह्मणस्य च संवादं जनकस्य च भामिनि ॥ १४.३३.१ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उद्धृत करतात — एक ब्राह्मण आणि जनक यांचा संवाद, हे भामिनी.
14.33.2
ब्राह्मणं जनको राजा सन्नं कस्मिंश्चिदागसि ।
विषये मे न वस्तव्यमिति शिष्ट्यर्थमब्रवीत् ॥ १४.३३.२ ॥
कोणत्यातरी अपराधामुळे खिन्न झालेल्या ब्राह्मणाला शिक्षेसाठी राजा जनक म्हणाला — "माझ्या राज्यात तू राहू नये."
14.33.3
इत्युक्तः प्रत्युवाचाथ ब्राह्मणो राजसत्तमम् ।
आचक्ष्व विषयं राजन्यावांस्तव वशे स्थितः ॥ १४.३३.३ ॥
असे सांगितल्यावर ब्राह्मण राजश्रेष्ठाला उत्तर देऊ लागला — "हे राजा, तुझ्या अधिकारात मी ज्या देशात आहे तो कोणता ते सांग."
14.33.4
सोऽन्यस्य विषये राज्ञो वस्तुमिच्छाम्यहं विभो ।
वचस्ते कर्तुमिच्छामि यथाशास्त्रं महीपते ॥ १४.३३.४ ॥
"हे प्रभो, मला दुसऱ्या राजाच्या राज्यात राहण्याची इच्छा आहे. हे महीपते, तुझे वचन शास्त्रानुसार पाळण्याची माझी इच्छा आहे."
14.33.5
इत्युक्तस्तु तदा राजा ब्राह्मणेन यशस्विना ।
मुहुरुष्णं विनिःस्वस्य न किञ्चित्प्रत्यभाषत ॥ १४.३३.५ ॥
यशस्वी ब्राह्मणाने असे म्हटल्यावर राजा वारंवार उष्ण उसासे टाकत राहिला आणि काहीही उत्तर देऊ शकला नाही.
14.33.6
तमासीनं ध्यायमानं राजानममितौजसम् ।
कश्मलं सहसाऽगच्छद्भानुमन्तमिव ग्रहः ॥ १४.३३.६ ॥
बसून विचार करणाऱ्या त्या अमित तेजस्वी राजाला अचानक व्याकुळता आली, जसे तेजस्वी सूर्याला ग्रहण लागते.
14.33.7
समाश्वास्य ततो राजा विगते कश्यमे तदा ।
ततो मूहूर्तादिव तं ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४.३३.७ ॥
नंतर राजाने स्वतःला सावरले, मूर्च्छा गेल्यावर, जणू एका मुहूर्तानंतर त्या ब्राह्मणाला हे शब्द म्हटले.
14.33.8
पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति ।
विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन्पृथिवीमहम् ॥ १४.३३.८ ॥
वडील आणि आजोबांकडून मिळालेल्या राज्यात, जनपद वश असूनही, पृथ्वीचा शोध घेत असता मला माझे अधिकारक्षेत्र सापडत नाही.
14.33.9
नाध्यगच्छं यदा पृथ्व्यां मिथिला मार्गिता मया ।
नाध्यगच्छं यदा तस्यां स्वप्रजा मार्गिता मया ॥ १४.३३.९ ॥
पृथ्वीवर शोध घेतला तेव्हा मला मिथिला सापडली नाही; त्यात माझी स्वतःची प्रजा शोधली तरीही सापडली नाही.
14.33.10
नाध्यगच्छं यदा तस्यां तदा मे कश्मलोऽभवत् ।
ततो मे कश्मलस्यान्ते मतिः पुनरुपस्थिता ॥ १४.३३.१० ॥
त्यातही सापडले नाही तेव्हा मला मूर्च्छा आली; नंतर त्या मूर्च्छेच्या शेवटी माझी बुद्धी पुन्हा आली.
14.33.11
तदा न विषयं मन्ये सर्वो वा विषयो मम ।
आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ॥ १४.३३.११ ॥
तेव्हा मी माझे अधिकारक्षेत्र मानत नाही; किंवा माझा सर्व जनपदही माझा नाही. हा आत्माही माझा नाही; किंवा सारी पृथ्वीही माझी नाही.
14.33.12
यथा मम तथाऽन्येषामिति मन्ये द्विजोत्तम ।
उष्यतां यावदुत्साहो भुज्यतां यावदिष्यते ॥ १४.३३.१२ ॥
माझ्यासाठी जसे, तसेच इतरांसाठीही, असे मी मानतो, हे द्विजोत्तमा. उत्साह असेपर्यंत राहावे; इच्छा असेपर्यंत उपभोगावे.
14.33.13
पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति ।
ब्रूहि कां मतिमास्थाय ममत्वं वर्जितं त्वया ॥ १४.३३.१३ ॥
पिता व पितामह यांच्याकडून मिळालेल्या राज्यात, वश झालेल्या जनपदात असताना, कोणती बुद्धी आश्रयून तू 'माझे' ही ममता सोडलीस ते सांग.
14.33.14
कां वै बुद्धिं समाश्रित्य सर्वो वै विषयस्तव ।
नावैषि विषयं येन सर्वो वा विषयस्तव ॥ १४.३३.१४ ॥
कोणती बुद्धी आश्रयून तुझा सर्व विषय आहे, आणि तरीही कोणत्या कारणाने सर्व विषय तुझा आहे हे तू जाणत नाहीस?
14.33.15
अन्तवन्त इहारम्भा विदिताः सर्वकर्मसु ।
नाध्यगच्छमहं तस्मान्ममेदमिति यद्भवेत् ॥ १४.३३.१५ ॥
येथे सर्व कर्मांतील आरंभ अंतयुक्त आहेत असे ज्ञात आहे; म्हणून 'हे माझे आहे' असे म्हणता येईल असे मला काही सापडले नाही.
14.33.16
कस्येदमिति कस्य स्वमिति वेदवचस्तथा ।
नाध्यगच्छमहं बुद्ध्या ममेदमिति यद्भवेत् ॥ १४.३३.१६ ॥
'हे कोणाचे', 'कोणाची मालमत्ता' — वेदवचनही तसेच आहे. बुद्धीने मला 'हे माझे आहे' असे म्हणता येईल असे काही सापडले नाही.
14.33.17
एतां बुद्धिं समाश्रित्य ममत्वं वर्जितं मया ।
शृणु बुद्धिं च यां ज्ञात्वा सर्वत्र विषयो मम ॥ १४.३३.१७ ॥
या बुद्धीचा आश्रय घेऊन मी 'माझे' ही ममता सोडली आहे. आता जी बुद्धी जाणून सर्वत्र माझा विषय असतो, ती बुद्धी ऐक.
14.33.18
नाहमात्मार्थमिच्छामि गन्धान्घ्राणगतानपि ।
तस्मान्मे निर्जिता भूमिर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४.३३.१८ ॥
मी स्वतःसाठी नाकापर्यंत पोहोचणारे सुगंधही इच्छित नाही; म्हणून माझ्याकडून जिंकलेली भूमी सदैव माझ्या वशात राहते.
14.33.19
नाहमात्मार्थमिच्छामि रसानास्येऽपि वर्ततः ।
आपो मे निर्जितास्तस्माद्वशे तिष्ठन्ति नित्यदा ॥ १४.३३.१९ ॥
मी स्वतःसाठी तोंडातील रसांचीही इच्छा करीत नाही. म्हणून मी जल जिंकले आहे; ते नेहमी माझ्या वशात राहते.
14.33.20
नाहमात्मार्थमिच्छामि रूपं ज्योतिश्च चक्षुषः ।
तस्मान्मे निर्जितं ज्योतिर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४.३३.२० ॥
मी स्वतःसाठी डोळ्यांचे रूप आणि प्रकाश यांचीही इच्छा करीत नाही. म्हणून मी तेज जिंकले आहे; ते नेहमी माझ्या वशात राहते.
14.33.21
नाहमात्मार्थमिच्छामि स्पर्शांस्त्वचि गताश्च ये ।
तस्मान्मे निर्जितो वायुर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४.३३.२१ ॥
मी स्वतःसाठी त्वचेतील स्पर्शांचीही इच्छा करीत नाही. म्हणून मी वायू जिंकला आहे; तो नेहमी माझ्या वशात राहतो.
14.33.22
नाहमात्मार्थमिच्छामि शब्दाञ्श्रोत्रगतानपि ।
आकाशं मे जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४.३३.२२ ॥
मी स्वतःसाठी कानांत असलेल्या शब्दांचीही इच्छा करीत नाही. म्हणून मी आकाश जिंकले आहे; ते नेहमी माझ्या वशात राहते.
14.33.23
नाहमात्मार्थमिच्छामि मनो नित्यं मनोन्तरे ।
मनो मे निर्जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥ १४.३३.२३ ॥
मी स्वतःसाठी नेहमी मनातील मनाचीही इच्छा करीत नाही. म्हणून मी मन जिंकले आहे; ते नेहमी माझ्या वशात राहते.
14.33.24
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च भूतेभ्योऽतिथिभिः सह ।
इत्यर्थं सर्व एवेति समारम्भा भवन्ति वै ॥ १४.३३.२४ ॥
देवांसाठी, पितरांसाठी, प्राण्यांसाठी आणि अतिथींसह—याच हेतूने सर्व कर्मांचा आरंभ होतो.
14.33.25
ततः प्रहस्य जनकं ब्राह्मणः पुनरब्रवीत् ।
त्वज्जिज्ञासार्थमद्येह विद्धि मां धर्ममागतम् ॥ १४.३३.२५ ॥
तेव्हा तो ब्राह्मण हसून जनकाला पुन्हा म्हणाला — आज येथे तुमची चौकशी करण्यासाठी मी धर्माने आलो आहे, हे जाणा.
14.33.26
त्वमस्य ब्रह्मिनाभस्य दुर्वारस्यानिवर्तिनः ।
सत्वनेमिनिरुद्धस्य चक्रस्यैकः प्रवर्तकः ॥ १४.३३.२६ ॥
ब्रह्म-नाभी असलेल्या, दुर्निवार, न परतणाऱ्या, सत्त्व-वलयाने बद्ध अशा या चक्राचे एकटेच प्रवर्तक तुम्ही आहात.