મહાભારત · અધ્યાય 14.35

14.35.1

नेदमल्पात्मना शक्यं वेदितुं वाऽकृतात्मना ।
बहु चाल्पं च संक्षिप्तं विस्तृतं च मतं मम ॥ १४.३५.१ ॥

અલ્પ આત્માવાળા કે અનિયંત્રિત આત્માવાળા માટે આ જાણવું શક્ય નથી. મારા મતે આ ઘણું પણ છે અને થોડું પણ, સંક્ષિપ્ત પણ છે અને વિસ્તૃત પણ.

उपायं तं मम ब्रूहि येनैषा लभ्यते मतिः ।
तन्मन्ये कारणं कर्म यत एषा प्रवर्तते ॥ १४.३५.२ ॥

આ બુદ્ધિ જેનાથી પ્રાપ્ત થાય તે ઉપાય મને કહો. મારા માનવા પ્રમાણે તેનું કારણ કર્મ છે, જેમાંથી આ પ્રવર્તે છે.

अरणीं ब्राह्मणीं विद्धि गुरुरस्योत्तरारणिः ।
तपःश्रुतेभिमथिनी ज्ञानाग्निर्जायते ततः ॥ १४.३५.३ ॥

બ્રાહ્મણી અરણીને જાણ; તેની ઉત્તર-અરણી ગુરુ છે. તપ અને શ્રુતના મંથનથી તેમાંથી જ્ઞાનાગ્નિ જન્મે છે.

यदिदं ब्रह्मणो लिङ्गं क्षेत्रज्ञ इति संज्ञितम् ।
ग्रहीतुं येन यच्छक्यं लक्षणं तस्य तद्वद ॥ १४.३५.४ ॥

બ્રહ્મનું જે લિંગ 'ક્ષેત્રજ્ઞ' કહેવાય છે, તેને જે ઉપાયથી ગ્રહણ કરવું શક્ય છે, તેનું લક્ષણ મને કહો.

अलिङ्गो निर्गुणश्चैव कारणं नास्य विग्रहे ।
उपायमेव वक्ष्यामि येन गृह्येत भावना ॥ १४.३५.५ ॥

તે લિંગરહિત અને ગુણરહિત છે; શરીરમાં તેનું કોઈ કારણ નથી. જે ઉપાયથી ભાવના ગ્રહણ થાય, તે જ ઉપાય હું કહીશ.

सम्यगप्युपदिष्टस्य ह्यमृतस्येव तृप्यसे ।
कर्मबुद्धिरबुद्धित्वाज्ज्ञानलिङ्गान्निपातितः। ॥ १४.३५.६ ॥

સારી રીતે ઉપદેશ પામ્યા છતાં તું અમૃત પામ્યા જેવો તૃપ્ત થાય છે; પરંતુ અબુદ્ધિને કારણે કર્મબુદ્ધિવાળો થઈને જ્ઞાનના લક્ષણથી પડી ગયો છે.

इदं कार्यमिदं नेति न मोक्षेषूपदिश्यते ।
पश्यतः शृण्वतो बुद्धिरात्मनैवोपजायते ॥ १४.३५.७ ॥

આ કરવા યોગ્ય છે, આ નથી, એવો મોક્ષના વિષયોમાં ઉપદેશ અપાતો નથી. જોનાર અને સાંભળનારની બુદ્ધિ પોતાના આત્મામાંથી જ ઉદ્ભવે છે.

यावन्त इह शक्येरंस्तावतोंऽसान्प्रकल्पयेत् ।
अव्यक्तान्व्यक्तरूपांश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४.३५.८ ॥

અહીં શક્ય હોય તેટલા અંશોની કલ્પના કરવી — અવ્યક્ત અને વ્યક્તરૂપ, સેંકડો અને હજારો.

सर्वानुमानयुक्तांश्च सर्वान्प्रत्यक्षहेतुकान् ।
यतः परं न विद्येत ततोऽभ्यासे भविष्यति ॥ १४.३५.९ ॥

અનુમાનથી યુક્ત સર્વ અને પ્રત્યક્ષ-હેતુક સર્વ — જેની પર કંઈ ન મળે ત્યાં સુધી; પછી તે અભ્યાસમાં થશે.

ततस्तु तस्या ब्राह्मण्या मतिः क्षेत्रज्ञसंशये ।
क्षेत्रज्ञानेन परतः क्षेत्रज्ञोऽन्यः प्रवर्तते ॥ १४.३५.१० ॥

ત્યારે તે બ્રાહ્મણીની મતિ ક્ષેત્રજ્ઞના સંશયમાં પડી. ક્ષેત્રજ્ઞથી પર, બીજો ક્ષેત્રજ્ઞ પ્રવર્તે છે.

क्व नु सा ब्राह्मणि कृष्ण क्व चासौ ब्राह्मणर्षभः ।
याभ्यां सिद्धिरियं प्राप्ता तावुभौ वद मेऽच्युत ॥ १४.३५.११ ॥

તે બ્રાહ્મણી ક્યાં છે, હે કૃષ્ણ, અને તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ ક્યાં છે, જે બંને દ્વારા આ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ? હે અચ્યુત, તે બંનેને મને કહો.

मनो मे ब्राह्मणं विद्धि बुद्धिं मे विद्धि ब्राह्मणीम् ।
क्षेत्रज्ञ इति यश्चोक्तः सोऽहमेव धनंजय ॥ १४.३५.१२ ॥

મારા મનને બ્રાહ્મણ જાણ, મારી બુદ્ધિને બ્રાહ્મણી જાણ. 'ક્ષેત્રજ્ઞ' કહેવાયેલો તે હું જ છું, હે ધનંજય.