మహాభారతం · అధ్యాయం 14.35

14.35.1

नेदमल्पात्मना शक्यं वेदितुं वाऽकृतात्मना ।
बहु चाल्पं च संक्षिप्तं विस्तृतं च मतं मम ॥ १४.३५.१ ॥

అల్ప ఆత్మ కలవారికి గానీ, అదుపు చేయని ఆత్మ కలవారికి గానీ దీన్ని తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు. నా అభిప్రాయంలో ఇది అధికమూ అల్పమూ, సంక్షిప్తమూ విస్తృతమూ.

उपायं तं मम ब्रूहि येनैषा लभ्यते मतिः ।
तन्मन्ये कारणं कर्म यत एषा प्रवर्तते ॥ १४.३५.२ ॥

ఈ బుద్ధి దేనివల్ల లభిస్తుందో ఆ ఉపాయాన్ని నాకు చెప్పండి. దీని కారణం కర్మ అని నేను భావిస్తున్నాను, దాని నుండే ఇది ప్రవర్తిస్తుంది.

अरणीं ब्राह्मणीं विद्धि गुरुरस्योत्तरारणिः ।
तपःश्रुतेभिमथिनी ज्ञानाग्निर्जायते ततः ॥ १४.३५.३ ॥

బ్రాహ్మణి అరణిని తెలుసుకో; దీని ఉత్తర అరణి గురువు. తపస్సు, శ్రుతి అనే మథనంతో దాని నుండి జ్ఞానాగ్ని పుడుతుంది.

यदिदं ब्रह्मणो लिङ्गं क्षेत्रज्ञ इति संज्ञितम् ।
ग्रहीतुं येन यच्छक्यं लक्षणं तस्य तद्वद ॥ १४.३५.४ ॥

బ్రహ్మానికి లింగమై 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని పిలువబడేది ఏదో, దాన్ని ఏ ఉపాయంతో గ్రహించగలమో ఆ లక్షణాన్ని నాకు చెప్పండి.

अलिङ्गो निर्गुणश्चैव कारणं नास्य विग्रहे ।
उपायमेव वक्ष्यामि येन गृह्येत भावना ॥ १४.३५.५ ॥

అతడు లక్షణరహితుడు, గుణరహితుడు; శరీరంలో అతనికి కారణం లేదు. ఏ ఉపాయం వల్ల భావన గ్రహించబడుతుందో ఆ ఉపాయాన్నే నేను చెబుతాను.

सम्यगप्युपदिष्टस्य ह्यमृतस्येव तृप्यसे ।
कर्मबुद्धिरबुद्धित्वाज्ज्ञानलिङ्गान्निपातितः। ॥ १४.३५.६ ॥

బాగా ఉపదేశం పొందినా నీవు అమృతం పొందినట్లు తృప్తి చెందుతున్నావు; అయితే అవివేకం వల్ల కర్మబుద్ధి కలవాడవై జ్ఞాన లక్షణం నుండి పడిపోయావు.

इदं कार्यमिदं नेति न मोक्षेषूपदिश्यते ।
पश्यतः शृण्वतो बुद्धिरात्मनैवोपजायते ॥ १४.३५.७ ॥

ఇది చేయదగినది, ఇది కాదు అని మోక్షవిషయాలలో ఉపదేశించబడదు. చూచువాడికి, వినువాడికి బుద్ధి తనంతట తానే ఆత్మ నుండి ఉదయిస్తుంది.

यावन्त इह शक्येरंस्तावतोंऽसान्प्रकल्पयेत् ।
अव्यक्तान्व्यक्तरूपांश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४.३५.८ ॥

ఇక్కడ సాధ్యమైనన్ని అంశాలను ఊహించాలి — అవ్యక్తమైనవీ వ్యక్తరూపమైనవీ, వందలు వేలుగా.

सर्वानुमानयुक्तांश्च सर्वान्प्रत्यक्षहेतुकान् ।
यतः परं न विद्येत ततोऽभ्यासे भविष्यति ॥ १४.३५.९ ॥

అనుమానంతో కూడినవన్నీ, ప్రత్యక్షాన్ని హేతువుగా కలిగినవన్నీ — వాటికి మించినది ఏదీ లేకుండా; తర్వాత అది అభ్యాసంలో కలుగుతుంది.

ततस्तु तस्या ब्राह्मण्या मतिः क्षेत्रज्ञसंशये ।
क्षेत्रज्ञानेन परतः क्षेत्रज्ञोऽन्यः प्रवर्तते ॥ १४.३५.१० ॥

అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణి బుద్ధి క్షేత్రజ్ఞునిపై సంశయంలో పడింది. క్షేత్రజ్ఞునికి అవతల, మరొక క్షేత్రజ్ఞుడు ప్రవర్తిస్తాడు.

क्व नु सा ब्राह्मणि कृष्ण क्व चासौ ब्राह्मणर्षभः ।
याभ्यां सिद्धिरियं प्राप्ता तावुभौ वद मेऽच्युत ॥ १४.३५.११ ॥

ఆ బ్రాహ్మణి ఎక్కడ, కృష్ణా, ఆ బ్రాహ్మణోత్తముడు ఎక్కడ, ఈ సిద్ధి ఎవరిద్వారా పొందబడిందో? అచ్యుతా, ఆ ఇద్దరినీ నాకు చెప్పు.

मनो मे ब्राह्मणं विद्धि बुद्धिं मे विद्धि ब्राह्मणीम् ।
क्षेत्रज्ञ इति यश्चोक्तः सोऽहमेव धनंजय ॥ १४.३५.१२ ॥

నా మనస్సును బ్రాహ్మణుడిగా తెలుసుకో; నా బుద్ధిని బ్రాహ్మణిగా తెలుసుకో. క్షేత్రజ్ఞుడని చెప్పబడినవాడు నేనే, ధనంజయా.