ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.35

14.35.1

नेदमल्पात्मना शक्यं वेदितुं वाऽकृतात्मना ।
बहु चाल्पं च संक्षिप्तं विस्तृतं च मतं मम ॥ १४.३५.१ ॥

ਛੋਟੇ ਆਤਮੇ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਬੇਕਾਬੂ ਆਤਮੇ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ, ਸੰਖੇਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੀ।

उपायं तं मम ब्रूहि येनैषा लभ्यते मतिः ।
तन्मन्ये कारणं कर्म यत एषा प्रवर्तते ॥ १४.३५.२ ॥

ਉਹ ਉਪਾਅ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਵਰਤਦੀ ਹੈ।

अरणीं ब्राह्मणीं विद्धि गुरुरस्योत्तरारणिः ।
तपःश्रुतेभिमथिनी ज्ञानाग्निर्जायते ततः ॥ १४.३५.३ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਰਣੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਅਰਣੀ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਰੁਤੀ ਦੇ ਮੰਥਨ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ-ਅਗਨੀ ਜਨਮਦੀ ਹੈ।

यदिदं ब्रह्मणो लिङ्गं क्षेत्रज्ञ इति संज्ञितम् ।
ग्रहीतुं येन यच्छक्यं लक्षणं तस्य तद्वद ॥ १४.३५.४ ॥

ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੋ ਲਿੰਗ 'ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ' ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

अलिङ्गो निर्गुणश्चैव कारणं नास्य विग्रहे ।
उपायमेव वक्ष्यामि येन गृह्येत भावना ॥ १४.३५.५ ॥

ਉਹ ਲਿੰਗਰਹਿਤ ਅਤੇ ਗੁਣਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋ ਸਕੇ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਉਪਾਅ ਦੱਸਾਂਗਾ।

सम्यगप्युपदिष्टस्य ह्यमृतस्येव तृप्यसे ।
कर्मबुद्धिरबुद्धित्वाज्ज्ञानलिङ्गान्निपातितः। ॥ १४.३५.६ ॥

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਅਣਸਮਝੀ ਕਾਰਨ ਕਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈਂ।

इदं कार्यमिदं नेति न मोक्षेषूपदिश्यते ।
पश्यतः शृण्वतो बुद्धिरात्मनैवोपजायते ॥ १४.३५.७ ॥

ਇਹ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

यावन्त इह शक्येरंस्तावतोंऽसान्प्रकल्पयेत् ।
अव्यक्तान्व्यक्तरूपांश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४.३५.८ ॥

ਇੱਥੇ ਜਿੰਨੇ ਸੰਭਵ ਹੋਣ, ਓਨੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ — ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।

सर्वानुमानयुक्तांश्च सर्वान्प्रत्यक्षहेतुकान् ।
यतः परं न विद्येत ततोऽभ्यासे भविष्यति ॥ १४.३५.९ ॥

ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਹੇਤੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲੇ; ਤਦ ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ।

ततस्तु तस्या ब्राह्मण्या मतिः क्षेत्रज्ञसंशये ।
क्षेत्रज्ञानेन परतः क्षेत्रज्ञोऽन्यः प्रवर्तते ॥ १४.३५.१० ॥

ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੀ ਮਤਿ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਸੰਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ। ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ।

क्व नु सा ब्राह्मणि कृष्ण क्व चासौ ब्राह्मणर्षभः ।
याभ्यां सिद्धिरियं प्राप्ता तावुभौ वद मेऽच्युत ॥ १४.३५.११ ॥

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ? ਹੇ ਅਚਿਊਤ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

मनो मे ब्राह्मणं विद्धि बुद्धिं मे विद्धि ब्राह्मणीम् ।
क्षेत्रज्ञ इति यश्चोक्तः सोऽहमेव धनंजय ॥ १४.३५.१२ ॥

ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣ, ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਜਾਣ। ਜਿਸਨੂੰ 'ਖੇਤਰਜ੍ਞ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਧਨੰਜਯ।