ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 14.35

14.35.1

नेदमल्पात्मना शक्यं वेदितुं वाऽकृतात्मना ।
बहु चाल्पं च संक्षिप्तं विस्तृतं च मतं मम ॥ १४.३५.१ ॥

ଅଳ୍ପ ଆତ୍ମା ଥିବା ବା ଅସଂଯତ ଆତ୍ମା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ। ମୋ ମତରେ ଏହା ବହୁ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ମଧ୍ୟ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ମଧ୍ୟ।

उपायं तं मम ब्रूहि येनैषा लभ्यते मतिः ।
तन्मन्ये कारणं कर्म यत एषा प्रवर्तते ॥ १४.३५.२ ॥

ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ, ସେହି ଉପାୟ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ମୋ ମତରେ ଏହାର କାରଣ କର୍ମ, ଯାହାଠାରୁ ଏହା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

अरणीं ब्राह्मणीं विद्धि गुरुरस्योत्तरारणिः ।
तपःश्रुतेभिमथिनी ज्ञानाग्निर्जायते ततः ॥ १४.३५.३ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଅରଣୀକୁ ଜାଣ; ତାହାର ଉତ୍ତର-ଅରଣୀ ଗୁରୁ। ତପ ଓ ଶ୍ରୁତି ମନ୍ଥନ ଦ୍ୱାରା ତାହାଠାରୁ ଜ୍ଞାନାଗ୍ନି ଜନ୍ମେ।

यदिदं ब्रह्मणो लिङ्गं क्षेत्रज्ञ इति संज्ञितम् ।
ग्रहीतुं येन यच्छक्यं लक्षणं तस्य तद्वद ॥ १४.३५.४ ॥

ବ୍ରହ୍ମର ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ନାମରେ କଥିତ, ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସମ୍ଭବ, ସେହାର ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।

अलिङ्गो निर्गुणश्चैव कारणं नास्य विग्रहे ।
उपायमेव वक्ष्यामि येन गृह्येत भावना ॥ १४.३५.५ ॥

ସେ ଲିଙ୍ଗରହିତ ଓ ଗୁଣରହିତ; ଶରୀରରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଭାବନା ଗ୍ରହଣ ହୋଇପାରେ, ମୁଁ ସେହି ଉପାୟ କହିବି।

सम्यगप्युपदिष्टस्य ह्यमृतस्येव तृप्यसे ।
कर्मबुद्धिरबुद्धित्वाज्ज्ञानलिङ्गान्निपातितः। ॥ १४.३५.६ ॥

ଭଲ ଭାବେ ଉପଦେଶ ପାଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅମୃତ ପାଇଲା ପରି ତୃପ୍ତ ହୁଅ; କିନ୍ତୁ ଅବୁଦ୍ଧିହେତୁ କର୍ମବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନଲକ୍ଷଣରୁ ପତିତ ହୋଇଛ।

इदं कार्यमिदं नेति न मोक्षेषूपदिश्यते ।
पश्यतः शृण्वतो बुद्धिरात्मनैवोपजायते ॥ १४.३५.७ ॥

ଏହା କରଣୀୟ, ଏହା ନୁହେଁ — ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ଏପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ। ଦେଖୁଥିବା ଓ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକର ବୁଦ୍ଧି ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

यावन्त इह शक्येरंस्तावतोंऽसान्प्रकल्पयेत् ।
अव्यक्तान्व्यक्तरूपांश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १४.३५.८ ॥

ଏଠାରେ ଯେତିକି ସମ୍ଭବ, ସେତିକି ଅଂଶ କଳ୍ପନା କରିବ — ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତରୂପ, ଶହ ଶହ ଓ ହଜାର ହଜାର।

सर्वानुमानयुक्तांश्च सर्वान्प्रत्यक्षहेतुकान् ।
यतः परं न विद्येत ततोऽभ्यासे भविष्यति ॥ १४.३५.९ ॥

ଅନୁମାନଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷକୁ ହେତୁ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ — ଯାହାର ପରେ ଆଉ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ; ତେବେ ତାହା ଅଭ୍ୟାସରେ ହେବ।

ततस्तु तस्या ब्राह्मण्या मतिः क्षेत्रज्ञसंशये ।
क्षेत्रज्ञानेन परतः क्षेत्रज्ञोऽन्यः प्रवर्तते ॥ १४.३५.१० ॥

ତେବେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ମତି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଂଶୟରେ ପଡ଼ିଲା। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

क्व नु सा ब्राह्मणि कृष्ण क्व चासौ ब्राह्मणर्षभः ।
याभ्यां सिद्धिरियं प्राप्ता तावुभौ वद मेऽच्युत ॥ १४.३५.११ ॥

ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କେଉଁଠି, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଆଉ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଉଁଠି, ଯେଉଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା? ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମୋତେ କୁହ।

मनो मे ब्राह्मणं विद्धि बुद्धिं मे विद्धि ब्राह्मणीम् ।
क्षेत्रज्ञ इति यश्चोक्तः सोऽहमेव धनंजय ॥ १४.३५.१२ ॥

ମୋ ମନକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଣ, ମୋ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଜାଣ। ଯାହାକୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' କୁହାଯାଇଛି, ସେ ମୁଁ ହିଁ, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ।