મહાભારત · અધ્યાય 14.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.36.1
ब्रह्म यत्परमं ज्ञेयं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
भतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः ॥ १४.३६.१ ॥
જે પરમ બ્રહ્મ જાણવા યોગ્ય છે, તે મને સમજાવવું આપને યોગ્ય છે. આપની કૃપાથી મારી સૂક્ષ્મ બુદ્ધિ તેમાં રમે છે.
14.36.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १४.३६.२ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—મોક્ષ સાથે જોડાયેલો શિષ્ય અને ગુરુનો સંવાદ.
14.36.3
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यं संशितव्रतम् ।
शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किंस्विच्छ्रेयः परंतप ॥ १४.३६.३ ॥
એક બુદ્ધિમાન શિષ્યે, કઠોર વ્રતધારી બ્રાહ્મણ આચાર્ય પાસે બેસીને પૂછ્યું: 'હે શત્રુતાપન, પરમ કલ્યાણ શું છે?'
14.36.4
भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपराणः ।
याचे त्वां शिरसा विप्र यद्ब्रूयां ब्रूहि तन्मम ॥ १४.३६.४ ॥
'હે ભગવન્, હું આપના શરણે આવ્યો છું, પરમ કલ્યાણ જ મારું લક્ષ્ય છે. હે વિપ્ર, મસ્તક નમાવીને હું આપની યાચના કરું છું—મારા માટે જે યોગ્ય હોય તે કહો.'
14.36.5
तमेवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच ह ।
कथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज ॥ १४.३६.५ ॥
હે પાર્થ, આ રીતે બોલનારા તે શિષ્યને ગુરુએ કહ્યું: 'કહે; જ્યાં તારો સંશય છે, હે દ્વિજ, તે હું સમજાવીશ.'
14.36.6
इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः ।
प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते ॥ १४.३६.६ ॥
ગુરુએ આમ કહેતાં, ગુરુભક્ત તે શિષ્ય હાથ જોડીને વિનયથી પૂછવા લાગ્યો. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, સાંભળ, હે મહામતિ.
14.36.7
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम् ।
कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १४.३६.७ ॥
હું ક્યાંથી છું અને તમે ક્યાંથી છો? તે પરમ સત્ય કહો. સ્થાવર અને જંગમ ભૂતો ક્યાંથી ઉત્પન્ન થયાં?
14.36.8
केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुश्च किं परम् ।
किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिरीरिताः ॥ १४.३६.८ ॥
ભૂતો શાથી જીવે છે? તેમનું પરમ આયુષ્ય શું? સત્ય શું, તપ શું, હે વિપ્ર? સજ્જનો દ્વારા કહેવાયેલા ગુણો કયા?
14.36.9
के पन्थानः शिवाश्च स्युः किं सुखं कि च दुष्कृतम् ।
एतान्मे भगवन्प्रश्नान्याथातथ्येन सुव्रत ॥ १४.३६.९ ॥
કયા માર્ગો શુભ છે? સુખ શું અને દુષ્કૃત શું? હે ભગવન્, હે સુવ્રત, આ પ્રશ્નોનો મને યથાર્થ ઉત્તર આપો.
14.36.10
वक्तुमर्हसि विप्रर्षे यथावदिह तत्त्वतः ।
त्वदन्यः कश्च न प्रश्नानेतान्वक्तुमिहार्हति ॥ १४.३६.१० ॥
હે વિપ્રર્ષિ, અહીં આ પ્રશ્નોનો યથાવત્ તત્ત્વથી ઉત્તર આપવા આપ જ યોગ્ય છો. આપ વિના અહીં બીજું કોઈ આના ઉત્તર આપવા સમર્થ નથી.
14.36.11
ब्रूहि धर्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं मम ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो भवाँल्लोकषु गीयते ॥ १४.३६.११ ॥
હે ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, મારી પરમ જિજ્ઞાસા કહો. મોક્ષધર્મ અને તેના અર્થમાં કુશળ આપ લોકોમાં વખણાઓ છો.
14.36.12
सर्वसंशयसंच्छेत्ता त्वदन्यो न च विद्यते ।
संसारभीरवश्चैव मोक्षकामास्तथा वयम् ॥ १४.३६.१२ ॥
બધા સંશયોને છેદનાર આપ વિના બીજું કોઈ નથી. અમે સંસારથી ભયભીત અને મોક્ષની કામના કરનારા છીએ.
14.36.13
तस्मै सम्प्रतिपन्नाय यथावत्परिपृच्छते ।
शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने ॥ १४.३६.१३ ॥
યથાવિધિ પ્રશ્ન પૂછનાર, શરણે આવેલા, ગુણસંપન્ન, શાંત અને ગુરુને અનુસરનાર શિષ્ય માટે.
14.36.14
छायाभूताय दान्ताय यतते ब्रह्माचारिणे ।
तान्प्रश्नानब्रवीत्पार्थ मेधावी स धृतव्रतः।
गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक्सर्वानरिंदम ॥ १४.३६.१४ ॥
પડછાયાની જેમ સાથે રહેનાર, સંયમી, બ્રહ્મચર્યમાં પ્રયત્નશીલ શિષ્યને એ બુદ્ધિમાન અને વ્રતનિષ્ઠ ગુરુએ એ પ્રશ્નોના સંપૂર્ણ ઉત્તર આપ્યા. હે પાર્થ, કુરુકુળશ્રેષ્ઠ, શત્રુદમન.
14.36.15
ब्रह्मणोक्तमिदं धर्ममृषिप्रवरसेवितम् ।
वेदविद्यासमावाप्तं तत्त्वभूतार्थभावनम् ॥ १४.३६.१५ ॥
બ્રહ્માએ કહેલો આ ધર્મ, શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ સેવેલો, વેદવિદ્યાથી પ્રાપ્ત થનારો, તત્ત્વભૂત અર્થનું ચિંતન કરાવનારો.
14.36.16
ज्ञानं त्वेव परं विद्यः संन्यासं तप उत्तमम् ।
यस्तु वेद निराबाधं ज्ञानतत्त्वं विनिश्चयात्।
सर्वबूतस्थमात्मानं स सर्वगतिरिष्यते ॥ १४.३६.१६ ॥
જ્ઞાનને જ પરમ જાણો, અને સંન્યાસ એ ઉત્તમ તપ છે. જે નિશ્ચયપૂર્વક અબાધિત જ્ઞાનતત્ત્વને જાણે છે અને સર્વ ભૂતોમાં રહેલા આત્માને ઓળખે છે, તે સર્વગતિ કહેવાય છે.
14.36.17
ये विद्वान्सहसंवासं विवासं चैव पश्यति ।
तथैवैकत्वनानात्वे स दुःखात्परिमुच्यते ॥ १४.३६.१७ ॥
જે વિદ્વાન સાથે રહેવું અને અલગ રહેવું, તેમ જ એકત્વ અને નાનાત્વને જુએ છે, તે દુઃખથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે.
14.36.18
यो न कामयते किञ्चिन्न किञ्चिदभिमन्यते ।
इह लोकस्थ एवैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.३६.१८ ॥
જે કંઈ પણ ઇચ્છતો નથી અને કંઈ પણ પોતાનું માનતો નથી, તે જ આ લોકમાં રહીને બ્રહ્મભાવ પામવાને યોગ્ય બને છે.
14.36.19
प्रधानगुणतत्त्वज्ञः सर्वभूतविधानवित् ।
निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १४.३६.१९ ॥
પ્રધાન ગુણોનું તત્ત્વ જાણનાર, સર્વ ભૂતોનું વિધાન જાણનાર, મમતા અને અહંકારરહિત પુરુષ મુક્ત થાય છે; એમાં સંશય નથી.
14.36.20
अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् ।
महाहङ्कारविटप इन्द्रियाङ्कुरकोटरः ॥ १४.३६.२० ॥
અવ્યક્ત બીજમાંથી ઉત્પન્ન, બુદ્ધિરૂપ સ્કંધવાળું મહત્ તત્ત્વ; મહાઅહંકાર તેની ડાળીઓ, ઇન્દ્રિયો તેના અંકુર અને પોલાણ.
14.36.21
महाभूतविशेषश्च विशेषप्रतिशाखवान् ।
सदापर्णः सदापुष्पः शुभाशुभफलोदयः ॥ १४.३६.२१ ॥
મહાભૂતોના વિશેષ ભેદો તેની ઉપશાખાઓ છે; તે સદા પર્ણ-પુષ્પવાળું છે અને શુભાશુભ ફળ આપનારું છે.
14.36.22
आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मबीजः सनातनः ।
एतज्ज्ञात्वा च तत्त्वानि ज्ञानेन परमासिना।
छित्त्वा चामरतां प्राप्य जहाति मृत्युजन्मनी ॥ १४.३६.२२ ॥
આ સર્વ ભૂતોનું જીવનાધાર, બ્રહ્મનું બીજ અને સનાતન છે. આ તત્ત્વો જાણીને, જ્ઞાનરૂપી પરમ તલવારથી છેદીને, અમરતા પામી તે જન્મ-મૃત્યુ છોડે છે.
14.36.23
भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम् ।
सिद्धसङ्घपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम् ॥ १४.३६.२३ ॥
ભૂત, ભવ્ય, ભવિષ્ય વગેરે અને ધર્મ-કામ-અર્થનો નિશ્ચય, સિદ્ધસમૂહે જાણેલું, પ્રાચીન કલ્પનું સનાતન (જ્ઞાન).
14.36.24
प्रवक्ष्येऽहं महाप्राज्ञ पदमुत्तममद्य ते ।
बुद्ध्वा यदिहं संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः ॥ १४.३६.२४ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, હવે હું તને તે ઉત્તમ પદ કહીશ; જેને જાણીને અહીં મનીષીઓ સિદ્ધ થાય છે.
14.36.25
उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम् ।
प्रजापतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा ॥ १४.३६.२५ ॥
પૂર્વકાળમાં ઋષિઓ એકબીજાને જાણવાની ઇચ્છાથી પાસે આવ્યા — પ્રજાપતિ, ભરદ્વાજ, ગૌતમ અને ભાર્ગવ પણ.
14.36.26
वसिष्ठः कश्यपश्चैव विश्वामित्रोऽत्रिरेव च ।
मार्गान्सर्वान्परिक्रम्य परिश्रान्तः स्वकर्मभिः ॥ १४.३६.२६ ॥
વશિષ્ઠ, કશ્યપ, વિશ્વામિત્ર અને અત્રિ પણ — બધા માર્ગો પાર કરીને પોતાના કર્મોથી થાકેલા.
14.36.27
ऋषिमाङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः ।
ददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम् ॥ १४.३६.२७ ॥
વૃદ્ધ આંગિરસ ઋષિને આગળ રાખીને તે દ્વિજોએ બ્રહ્મભવનમાં નિષ્કલંક બ્રહ્માને જોયા.
14.36.28
तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः ।
पप्रच्छुर्विनयोपेता नैःश्रेयसमिदं परम् ॥ १४.३६.२८ ॥
સુખપૂર્વક બેઠેલા તે મહાત્માને પ્રણામ કરીને વિનયી મહર્ષિઓએ આ પરમ કલ્યાણ વિશે પૂછ્યું.
14.36.29
कथं कर्म कृतं साधु कथं मुच्येत किल्बिषात् ।
के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतं ॥ १४.३६.२९ ॥
કર્મ કેવી રીતે સારી રીતે કરવું, પાપમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થવું? અમારા માટે કયા માર્ગ કલ્યાણકારી છે, શું સત્ય છે અને શું દુષ્કૃત્ય છે?
14.36.30
कौ चोभौ कर्मणां मार्गौ प्राप्नुयुर्दक्षिणोत्तरौ ।
निरयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १४.३६.३० ॥
કર્મના તે બે માર્ગ કયા — દક્ષિણ અને ઉત્તર — જે નરક અને મોક્ષ, જીવોની ઉત્પત્તિ અને લય પ્રાપ્ત કરાવે છે?
14.36.31
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठैर्यदाह प्रपितामहः ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम् ॥ १४.३६.३१ ॥
મુનિશ્રેષ્ઠો આમ કહેતા પ્રપિતામહે જે કહ્યું, તે હે શિષ્ય, શાસ્ત્રાનુસાર હું તને કહીશ; સાંભળ.
14.36.32
सत्याद्भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च ।
तपसा तानि जीवन्ति जीवितं तद्धि सुव्रतम्।
स्वां योनिं पुनरागम्य वर्तते स्वेन कर्मणा ॥ १४.३६.३२ ॥
સત્યથી જ સ્થાવર અને જંગમ સર્વ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થયાં. તપથી તેઓ જીવે છે; તે જીવન જ સુવ્રત છે. પોતાની યોનિમાં ફરી આવીને તેઓ પોતાના કર્મથી ટકે છે.
14.36.33
सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम् ॥ १४.३६.३३ ॥
સત્ય ખરેખર ગુણયુક્ત, નિયત અને પાંચ લક્ષણોવાળું છે.
14.36.34
ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः ।
सत्याद्भूतानि जातानि सत्यं भूतमयं जगत् ॥ १४.३६.३४ ॥
બ્રહ્મ સત્ય છે, તપ સત્ય છે, સત્ય જ પ્રજાપતિ છે. સત્યથી ભૂતો જન્મ્યાં; સત્ય જ ભૂતમય જગત છે.
14.36.35
तस्मात्सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाः ।
अतीक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः ॥ १४.३६.३५ ॥
તેથી સત્યના આશ્રિત, સદા યોગપરાયણ, ક્રોધ-સંતાપથી પર, નિયમિત વિપ્રો ધર્મના સેતુ છે.
14.36.36
अन्योन्यनियतान्वैद्यान्धर्मसेतुप्रवर्तकान् ।
तानहं सम्प्रवक्ष्यामि शाश्वताँल्लोकभावनान् ॥ १४.३६.३६ ॥
પરસ્પર નિયત, વેદજ્ઞ, ધર્મસેતુના પ્રવર્તક, લોકોનું પોષણ કરનારા તે શાશ્વતોની વાત હું તને કહીશ.
14.36.37
चातुर्विद्यं तथा वर्णांश्चातुराश्रमिकान्पृथक् ।
धर्ममेकं चतुष्पादं नित्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १४.३६.३७ ॥
ચાર વેદ, ચાર વર્ણ અને ચાર આશ્રમના લોકો અલગ હોવા છતાં ધર્મ એક છે, ચાર પાદવાળો અને નિત્ય છે, એમ જ્ઞાનીઓ કહે છે.
14.36.38
पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः ।
नियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः ॥ १४.३६.३८ ॥
હે દ્વિજો, પૂર્વે જ્ઞાનીઓએ નિશ્ચિતપણે અનુસરેલો, કલ્યાણકારી અને શુભ, બ્રહ્મભાવની પ્રાપ્તિનો માર્ગ હું તમને કહીશ.
14.36.39
गदन्तस्तु ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परैः ।
निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम् ॥ १४.३६.३९ ॥
હવે અહીં હું કહું છું તે, બીજાઓ માટે દુર્બોધ માર્ગ સાંભળો, હે મહાભાગ્યશાળીઓ; પરમ પદને સંપૂર્ણપણે સમજો.
14.36.40
ब्रह्मचर्यमिहैवाहुराश्रमं प्रथमं पदम् ।
गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद्वानप्रस्थमतः परम्।
ततः परं तु विज्ञेयमध्यात्मं परमं पदम् ॥ १४.३६.४० ॥
અહીં બ્રહ્મચર્યને પ્રથમ આશ્રમ અને પ્રથમ પદ કહેવામાં આવે છે; ગૃહસ્થાશ્રમ બીજો; પછી વાનપ્રસ્થ; અને તે પછી પરમ પદ એવું અધ્યાત્મ જાણવું જોઈએ.
14.36.41
ज्योतिराकाशमादित्यो वायुरिन्द्रः प्रजापतिः ।
नोपैति यावदध्यात्मं तावदेतान्न पश्यति ॥ १४.३६.४१ ॥
પ્રકાશ, આકાશ, આદિત્ય, વાયુ, ઇન્દ્ર, પ્રજાપતિ — જ્યાં સુધી મનુષ્ય અધ્યાત્મ સુધી ન પહોંચે ત્યાં સુધી તે આમને જોતો નથી.
14.36.42
तस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात्तं निबोधत ।
फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वने ॥ १४.३६.४२ ॥
તેનો ઉપાય હું કહીશ; પહેલાં તે સમજો—વનમાં વસતા, ફળ, મૂળ અને વાયુનો આહાર કરતા મુનિઓનો માર્ગ.
14.36.43
वानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणामुपदिश्यते ।
सर्वेषामेव वर्णानां गृहस्थोऽयं विशिष्यते ॥ १४.३६.४३ ॥
દ્વિજાતિઓ માટે ત્રણ આશ્રમોમાં વાનપ્રસ્થનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે; પરંતુ બધા વર્ણો માટે આ ગૃહસ્થાશ્રમ જ શ્રેષ્ઠ છે.
14.36.44
श्रद्धालक्षणमित्येकं धर्मं धीराः प्रचक्षते ।
नैष्ठिकोऽथ यतिर्वाऽपि विरक्तो ब्रह्मदर्शनः ॥ १४.३६.४४ ॥
ધીર પુરુષો શ્રદ્ધાથી ઓળખાતા એક જ ધર્મનું કથન કરે છે; નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી, યતિ, અથવા બ્રહ્મદર્શી વિરક્ત તેનું સ્વરૂપ છે.
14.36.45
इत्येवं देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः ।
सद्भिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मसेतवः ॥ १४.३६.४५ ॥
આ રીતે તમને દેવયાન માર્ગો કહેવામાં આવ્યા; સજ્જનો અને ધીર પુરુષો કર્મો દ્વારા આ ધર્મસેતુઓ પર ચાલે છે.
14.36.46
एतेषां पृथगध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतः ।
कालात्पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ ॥ १४.३६.४६ ॥
આમાંના દરેકનું અલગ અલગ પાલન કરનાર દૃઢવ્રતી કાળ દ્વારા પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને લય સદા જુએ છે.
14.36.47
अतस्तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना ।
विषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः ॥ १४.३६.४७ ॥
તેથી કારણ સહિત તત્ત્વોને યથાર્થપણે હું કહીશ; બધાં વિષયોમાં સ્થિત રહીને ભાગોમાં વિદ્યમાન છે.
14.36.48
महानात्मा तथाऽव्यक्तमहंकारस्तथैव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च ॥ १४.३६.४८ ॥
મહાન આત્મા, અવ્યક્ત, અહંકાર, તેમજ દસ ઇન્દ્રિયો અને એક મન, અને પાંચ મહાભૂતો.
14.36.49
विशेषाः पञ्चभूतानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
चतुर्विंशतिरेषा वस्तत्वानां परिकीर्तिता ॥ १४.३६.४९ ॥
પાંચ મહાભૂતોના વિશેષ ગુણો—આ જ વૈદિક શ્રુતિ છે. વસ્તુતત્ત્વો ચોવીસ કહેવાયાં છે.
14.36.50
तत्वानामथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ।
स धीरः सर्वभूतेषु न मोऽहमधिगच्छति ॥ १४.३६.५० ॥
જે તત્ત્વોનો અને સર્વનો ઉદ્ભવ તથા લય જાણે છે, તે ધીર છે; સર્વ ભૂતોમાં તેને મોહ પ્રાપ્ત થતો નથી.
14.36.51
तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं ।
गुणांश्च सर्वानखिलाश्च देवताः।
विधूतपाप्मा प्रविमुच्य बन्धनं ।
स सर्वलोकानमलान्समश्नुते ॥ १४.३६.५१ ॥
જે તત્ત્વો, સર્વ ગુણો અને સમસ્ત દેવતાઓને યથાર્થ રીતે પ્રગટ કરે છે, પાપ ખંખેરીને બંધન સંપૂર્ણ છોડે છે, તે નિર્મળ સર્વ લોકો પામે છે.