महाभारत · अध्याय 14.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.36.1
ब्रह्म यत्परमं ज्ञेयं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
भतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः ॥ १४.३६.१ ॥
जे परम ब्रह्म जाणण्यायोग्य आहे, ते मला समजावून सांगणे आपल्याला योग्य आहे. आपल्या कृपेने माझी सूक्ष्म बुद्धी त्यात रमते.
14.36.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १४.३६.२ ॥
या विषयातही लोक हा पुरातन इतिहास सांगतात—मोक्षाशी संबंधित शिष्य आणि गुरू यांचा संवाद.
14.36.3
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यं संशितव्रतम् ।
शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किंस्विच्छ्रेयः परंतप ॥ १४.३६.३ ॥
एका बुद्धिमान शिष्याने, कठोर व्रतधारी ब्राह्मण आचार्यांजवळ बसलेले असताना विचारले: 'हे शत्रुतापना, परम कल्याण काय आहे?'
14.36.4
भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपराणः ।
याचे त्वां शिरसा विप्र यद्ब्रूयां ब्रूहि तन्मम ॥ १४.३६.४ ॥
'हे भगवन्, मी आपल्या शरणी आलो आहे, परम कल्याण हेच माझे ध्येय आहे. हे विप्रा, मस्तक नमवून मी आपल्याला याचना करतो—माझ्यासाठी जे योग्य ते सांगा.'
14.36.5
तमेवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच ह ।
कथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज ॥ १४.३६.५ ॥
हे पार्था, असे बोलणाऱ्या त्या शिष्याला गुरू म्हणाले: 'सांग; जिथे तुला संशय आहे, हे द्विजा, ते मी स्पष्ट करीन.'
14.36.6
इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः ।
प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते ॥ १४.३६.६ ॥
गुरूंनी असे सांगितल्यावर, गुरुभक्त तो शिष्य हात जोडून विनयाने विचारू लागला. हे कुरुश्रेष्ठा, ऐका, हे महामते.
14.36.7
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम् ।
कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १४.३६.७ ॥
मी कुठून आलो आणि तुम्ही कुठून आलात? ते परम सत्य सांगा. स्थावर आणि जंगम प्राणी कुठून उत्पन्न झाले?
14.36.8
केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुश्च किं परम् ।
किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिरीरिताः ॥ १४.३६.८ ॥
प्राणी कशाने जगतात? त्यांचे परम आयुष्य काय? सत्य काय, तप काय, हे विप्रा? सज्जनांनी सांगितलेले गुण कोणते?
14.36.9
के पन्थानः शिवाश्च स्युः किं सुखं कि च दुष्कृतम् ।
एतान्मे भगवन्प्रश्नान्याथातथ्येन सुव्रत ॥ १४.३६.९ ॥
कोणते मार्ग शुभ आहेत? सुख काय आणि दुष्कृत काय? हे भगवन्, हे सुव्रता, हे प्रश्न मला यथार्थपणे सांगा.
14.36.10
वक्तुमर्हसि विप्रर्षे यथावदिह तत्त्वतः ।
त्वदन्यः कश्च न प्रश्नानेतान्वक्तुमिहार्हति ॥ १४.३६.१० ॥
हे विप्रर्षी, येथे या प्रश्नांची यथावत् तत्त्वतः उत्तरे देण्यास आपणच योग्य आहात. आपल्याखेरीज येथे कोणीही हे प्रश्न सांगण्यास योग्य नाही.
14.36.11
ब्रूहि धर्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं मम ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो भवाँल्लोकषु गीयते ॥ १४.३६.११ ॥
हे धर्मज्ञश्रेष्ठा, माझे परम कुतूहल सांगा. मोक्षधर्म आणि त्याच्या अर्थात कुशल असलेले आपण जगात गौरवले जाता.
14.36.12
सर्वसंशयसंच्छेत्ता त्वदन्यो न च विद्यते ।
संसारभीरवश्चैव मोक्षकामास्तथा वयम् ॥ १४.३६.१२ ॥
सर्व संशय छेदणारे आपल्याखेरीज दुसरे कोणी नाही. आम्ही संसाराला भिणारे आणि मोक्षाची कामना करणारे आहोत.
14.36.13
तस्मै सम्प्रतिपन्नाय यथावत्परिपृच्छते ।
शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने ॥ १४.३६.१३ ॥
यथाविधी प्रश्न विचारणाऱ्या, शरण आलेल्या, गुणसंपन्न, शांत आणि गुरूंशी एकनिष्ठ शिष्यासाठी.
14.36.14
छायाभूताय दान्ताय यतते ब्रह्माचारिणे ।
तान्प्रश्नानब्रवीत्पार्थ मेधावी स धृतव्रतः।
गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक्सर्वानरिंदम ॥ १४.३६.१४ ॥
छायेप्रमाणे सोबत राहणाऱ्या, संयमी, ब्रह्मचर्यात प्रयत्नशील शिष्याला त्या बुद्धिमान आणि व्रतनिष्ठ गुरूंनी ते सर्व प्रश्न नीट समजावून सांगितले. हे पार्थ, कुरुकुलश्रेष्ठा, शत्रुदमना.
14.36.15
ब्रह्मणोक्तमिदं धर्ममृषिप्रवरसेवितम् ।
वेदविद्यासमावाप्तं तत्त्वभूतार्थभावनम् ॥ १४.३६.१५ ॥
ब्रह्मदेवांनी सांगितलेला हा धर्म, श्रेष्ठ ऋषींनी आचरलेला, वेदविद्येने प्राप्त होणारा, तत्त्वभूत अर्थाचे चिंतन घडवणारा.
14.36.16
ज्ञानं त्वेव परं विद्यः संन्यासं तप उत्तमम् ।
यस्तु वेद निराबाधं ज्ञानतत्त्वं विनिश्चयात्।
सर्वबूतस्थमात्मानं स सर्वगतिरिष्यते ॥ १४.३६.१६ ॥
ज्ञानालाच परम जाणा, आणि संन्यास हाच उत्तम तप. जो निश्चयाने निराबाध ज्ञानतत्त्व जाणतो आणि सर्व भूतांत स्थित आत्म्याला ओळखतो, तो सर्वगती मानला जातो.
14.36.17
ये विद्वान्सहसंवासं विवासं चैव पश्यति ।
तथैवैकत्वनानात्वे स दुःखात्परिमुच्यते ॥ १४.३६.१७ ॥
जो विद्वान एकत्र राहणे आणि वेगळे राहणे, तसेच एकत्व आणि नानात्व पाहतो, तो दुःखातून पूर्णपणे मुक्त होतो.
14.36.18
यो न कामयते किञ्चिन्न किञ्चिदभिमन्यते ।
इह लोकस्थ एवैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.३६.१८ ॥
जो कशाचीही इच्छा करत नाही आणि कशालाही आपले मानत नाही, तोच या लोकात राहूनही ब्रह्मभाव प्राप्त करण्यास योग्य होतो.
14.36.19
प्रधानगुणतत्त्वज्ञः सर्वभूतविधानवित् ।
निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १४.३६.१९ ॥
प्रधान गुणांचे तत्त्व जाणणारा, सर्व भूतांचे विधान जाणणारा, ममता व अहंकारविरहित पुरुष मुक्त होतो; यात संशय नाही.
14.36.20
अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् ।
महाहङ्कारविटप इन्द्रियाङ्कुरकोटरः ॥ १४.३६.२० ॥
अव्यक्त बीजापासून उत्पन्न झालेले, बुद्धिरूप स्कंध असलेले महत्तत्त्व; महाअहंकार त्याच्या फांद्या, इंद्रिये त्याचे अंकुर व कोटरे.
14.36.21
महाभूतविशेषश्च विशेषप्रतिशाखवान् ।
सदापर्णः सदापुष्पः शुभाशुभफलोदयः ॥ १४.३६.२१ ॥
महाभूतांचे विशेष भेद त्याच्या उपशाखा आहेत; ते सदा पर्णयुक्त व सदा पुष्पयुक्त असून शुभ-अशुभ फळे देणारे आहे.
14.36.22
आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मबीजः सनातनः ।
एतज्ज्ञात्वा च तत्त्वानि ज्ञानेन परमासिना।
छित्त्वा चामरतां प्राप्य जहाति मृत्युजन्मनी ॥ १४.३६.२२ ॥
हे सर्व भूतांचे आधारजीवन, ब्रह्माचे बीज आणि सनातन आहे. ही तत्त्वे जाणून, ज्ञानरूप परम तलवारीने छेदून, अमरत्व मिळवून तो जन्म-मृत्यू सोडतो.
14.36.23
भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम् ।
सिद्धसङ्घपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम् ॥ १४.३६.२३ ॥
भूत, भव्य, भविष्य इत्यादी आणि धर्म-काम-अर्थाचा निश्चय, सिद्धसमूहाने जाणलेले, प्राचीन कल्पातील सनातन (ज्ञान).
14.36.24
प्रवक्ष्येऽहं महाप्राज्ञ पदमुत्तममद्य ते ।
बुद्ध्वा यदिहं संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः ॥ १४.३६.२४ ॥
हे महाप्राज्ञा, आता मी तुला ते उत्तम पद सांगतो; ते जाणून येथे मनीषी सिद्ध होतात.
14.36.25
उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम् ।
प्रजापतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा ॥ १४.३६.२५ ॥
पूर्वी ऋषी एकमेकांना जाणण्याच्या इच्छेने जवळ आले — प्रजापती, भरद्वाज, गौतम आणि भार्गवही.
14.36.26
वसिष्ठः कश्यपश्चैव विश्वामित्रोऽत्रिरेव च ।
मार्गान्सर्वान्परिक्रम्य परिश्रान्तः स्वकर्मभिः ॥ १४.३६.२६ ॥
वसिष्ठ, कश्यप, विश्वामित्र आणि अत्रीही — सर्व मार्ग ओलांडून आपल्या कर्मांनी थकलेले.
14.36.27
ऋषिमाङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः ।
ददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम् ॥ १४.३६.२७ ॥
वृद्ध आंगिरस ऋषींना पुढे करून त्या द्विजांनी ब्रह्मभवनात निष्कलंक ब्रह्मदेवाला पाहिले.
14.36.28
तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः ।
पप्रच्छुर्विनयोपेता नैःश्रेयसमिदं परम् ॥ १४.३६.२८ ॥
सुखाने बसलेल्या त्या महात्म्याला नमस्कार करून विनयशील महर्षींनी या परम कल्याणाविषयी विचारले.
14.36.29
कथं कर्म कृतं साधु कथं मुच्येत किल्बिषात् ।
के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतं ॥ १४.३६.२९ ॥
कर्म कसे चांगले करावे, पापातून कशी मुक्ती मिळावी? आमच्यासाठी कोणते मार्ग कल्याणकारी, काय सत्य आणि काय दुष्कृत?
14.36.30
कौ चोभौ कर्मणां मार्गौ प्राप्नुयुर्दक्षिणोत्तरौ ।
निरयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १४.३६.३० ॥
कर्मांचे ते दोन मार्ग कोणते — दक्षिण आणि उत्तर — जे नरक आणि मोक्ष, प्राण्यांची उत्पत्ती आणि लय प्राप्त करून देतात?
14.36.31
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठैर्यदाह प्रपितामहः ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम् ॥ १४.३६.३१ ॥
मुनिश्रेष्ठांनी असे विचारल्यावर प्रपितामहांनी जे सांगितले, ते शिष्या, शास्त्रानुसार मी तुला सांगतो; ऐक.
14.36.32
सत्याद्भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च ।
तपसा तानि जीवन्ति जीवितं तद्धि सुव्रतम्।
स्वां योनिं पुनरागम्य वर्तते स्वेन कर्मणा ॥ १४.३६.३२ ॥
सत्यापासूनच स्थावर व जंगम सर्व भूते उत्पन्न झाली. तपाने ती जगतात; तेच जीवन सुव्रत आहे. आपल्या योनीत पुन्हा येऊन ती आपल्या कर्मानुसार अस्तित्वात राहतात.
14.36.33
सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम् ॥ १४.३६.३३ ॥
सत्य हे गुणसंयुक्त, नियत आणि पाच लक्षणांनी युक्त आहे.
14.36.34
ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः ।
सत्याद्भूतानि जातानि सत्यं भूतमयं जगत् ॥ १४.३६.३४ ॥
ब्रह्म सत्य आहे, तप सत्य आहे, सत्यच प्रजापती आहे. सत्यापासून भूते जन्मली; सत्यच भूतमय जग आहे.
14.36.35
तस्मात्सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाः ।
अतीक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः ॥ १४.३६.३५ ॥
म्हणून सत्याश्रित, नेहमी योगपरायण, क्रोध-संतापापलीकडे गेलेले, नियमित विप्र हे धर्माचे सेतू आहेत.
14.36.36
अन्योन्यनियतान्वैद्यान्धर्मसेतुप्रवर्तकान् ।
तानहं सम्प्रवक्ष्यामि शाश्वताँल्लोकभावनान् ॥ १४.३६.३६ ॥
एकमेकांवर नियत, वेदज्ञ, धर्मसेतूंचे प्रवर्तक, लोकांचे पोषक अशा त्या शाश्वतांविषयी मी तुला सांगतो.
14.36.37
चातुर्विद्यं तथा वर्णांश्चातुराश्रमिकान्पृथक् ।
धर्ममेकं चतुष्पादं नित्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १४.३६.३७ ॥
चार वेद, चार वर्ण आणि चार आश्रमांचे लोक वेगवेगळे असले तरी धर्म एकच आहे, चार पादांचा आणि नित्य आहे, असे ज्ञानी म्हणतात.
14.36.38
पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः ।
नियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः ॥ १४.३६.३८ ॥
हे द्विजांनो, पूर्वी ज्ञानी लोकांनी निश्चितपणे चाललेला, कल्याणकारी व मंगलदायी, ब्रह्मभाव प्राप्तीचा मार्ग मी तुम्हाला सांगेन.
14.36.39
गदन्तस्तु ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परैः ।
निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम् ॥ १४.३६.३९ ॥
आता येथे मी सांगत असलेला, इतरांना कठीण असलेला मार्ग ऐका, हे महाभाग्यवानांनो; परम पद पूर्णपणे जाणून घ्या.
14.36.40
ब्रह्मचर्यमिहैवाहुराश्रमं प्रथमं पदम् ।
गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद्वानप्रस्थमतः परम्।
ततः परं तु विज्ञेयमध्यात्मं परमं पदम् ॥ १४.३६.४० ॥
येथे ब्रह्मचर्य हाच पहिला आश्रम व पहिले पद असे म्हणतात; गृहस्थाश्रम दुसरा; त्यानंतर वानप्रस्थ; आणि त्यानंतर परम पद असलेले अध्यात्म जाणले पाहिजे.
14.36.41
ज्योतिराकाशमादित्यो वायुरिन्द्रः प्रजापतिः ।
नोपैति यावदध्यात्मं तावदेतान्न पश्यति ॥ १४.३६.४१ ॥
प्रकाश, आकाश, आदित्य, वायू, इंद्र, प्रजापती — माणूस अध्यात्माजवळ येईपर्यंत यांना पाहत नाही.
14.36.42
तस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात्तं निबोधत ।
फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वने ॥ १४.३६.४२ ॥
त्याचा उपाय मी सांगतो; आधी ते समजून घ्या—वनात राहणाऱ्या, फळे, मुळे आणि वायू खाणाऱ्या मुनींचा मार्ग.
14.36.43
वानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणामुपदिश्यते ।
सर्वेषामेव वर्णानां गृहस्थोऽयं विशिष्यते ॥ १४.३६.४३ ॥
द्विजातींसाठी तीन आश्रमांमध्ये वानप्रस्थाचा उपदेश केला जातो; परंतु सर्व वर्णांमध्ये हा गृहस्थाश्रमच श्रेष्ठ मानला जातो.
14.36.44
श्रद्धालक्षणमित्येकं धर्मं धीराः प्रचक्षते ।
नैष्ठिकोऽथ यतिर्वाऽपि विरक्तो ब्रह्मदर्शनः ॥ १४.३६.४४ ॥
धीर पुरुष श्रद्धेने ओळखल्या जाणाऱ्या एकाच धर्माविषयी सांगतात; नैष्ठिक ब्रह्मचारी, यती किंवा ब्रह्मदर्शी विरक्त हे त्याचे रूप आहे.
14.36.45
इत्येवं देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः ।
सद्भिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मसेतवः ॥ १४.३६.४५ ॥
अशा प्रकारे तुम्हाला देवयानाचे मार्ग सांगितले गेले; सज्जन आणि धीर पुरुष कर्मांनी या धर्मसेतूंवरून चालतात.
14.36.46
एतेषां पृथगध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतः ।
कालात्पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ ॥ १४.३६.४६ ॥
यांपैकी प्रत्येकाचे वेगवेगळे पालन करणारा दृढव्रती काळाच्या द्वारे प्राण्यांची उत्पत्ती आणि लय सदैव पाहतो.
14.36.47
अतस्तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना ।
विषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः ॥ १४.३६.४७ ॥
म्हणून कारणासह तत्त्वे यथार्थपणे सांगतो; सर्व विषयांत स्थित राहून भागांनी अस्तित्वात आहेत.
14.36.48
महानात्मा तथाऽव्यक्तमहंकारस्तथैव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च ॥ १४.३६.४८ ॥
महान् आत्मा, अव्यक्त, अहंकार, तसेच दहा इंद्रिये आणि एक मन, आणि पाच महाभूते.
14.36.49
विशेषाः पञ्चभूतानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
चतुर्विंशतिरेषा वस्तत्वानां परिकीर्तिता ॥ १४.३६.४९ ॥
पाच महाभूतांचे विशेष गुण—हीच वैदिक श्रुती आहे. वस्तुतत्त्वे चोवीस असल्याचे हे सांगितले आहे.
14.36.50
तत्वानामथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ।
स धीरः सर्वभूतेषु न मोऽहमधिगच्छति ॥ १४.३६.५० ॥
तत्त्वांचे आणि सर्वांचे उद्भव व लय जो जाणतो, तो धीर आहे; सर्व भूतांमध्ये त्याला मोह प्राप्त होत नाही.
14.36.51
तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं ।
गुणांश्च सर्वानखिलाश्च देवताः।
विधूतपाप्मा प्रविमुच्य बन्धनं ।
स सर्वलोकानमलान्समश्नुते ॥ १४.३६.५१ ॥
तत्त्वे, सर्व गुण आणि सर्व देवता यथार्थ रीतीने प्रकट करणारा, पाप झटकून बंधन पूर्णपणे सोडणारा, तो निर्मल सर्व लोक प्राप्त करतो.