महाभारत · अध्याय 14.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.4.1
शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम् ।
द्वैपायन मरुत्तस्य कथां प्रब्रूहि मेऽनघ ॥ १४.४.१ ॥
हे धर्मज्ञ, मैं उस राजर्षि का वर्णन सुनना चाहता हूँ। हे द्वैपायन, हे निष्पाप, मुझे मरुत्त की कथा सुनाइए।
14.4.2
आसीत्कृतयुगे तात मनुर्दण्डिधरः प्रभुः ।
तस्य पुत्रो महोष्वासः प्रजातिरभवन्नृपः ॥ १४.४.२ ॥
हे तात, कृतयुग में दण्ड धारण करने वाले प्रभु मनु थे। उनके पुत्र महान धनुर्धर प्रजाति राजा हुए।
14.4.3
प्रजातेरभवत्पुत्रः क्षुत इत्यभिविश्रुतः ।
क्षुतस्य पुत्र इक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत्प्रभुः ॥ १४.४.३ ॥
प्रजाति का पुत्र क्षुत नाम से प्रसिद्ध हुआ। क्षुत का पुत्र इक्ष्वाकु प्रभु और पृथ्वी का पालक राजा हुआ।
14.4.4
तस्य पुत्रशतं राजन्नासीत्परमधार्मिकम् ।
तांस्तु सर्वान्महीपालानिक्ष्वाकुरकरोत्प्रभुः ॥ १४.४.४ ॥
हे राजन्, उनके परम धार्मिक सौ पुत्र थे। प्रभु इक्ष्वाकु ने उन सबको पृथ्वी के राजा बना दिया।
14.4.5
तेषां ज्येष्ठस्तु विंशोऽभूत्प्रतिमानं धनुष्मताम् ।
विंशस्य पुत्रः कल्याणो विविंशो नाम भारत ॥ १४.४.५ ॥
उनमें ज्येष्ठ विंश हुआ, जो धनुर्धरों का मानदण्ड था। हे भारत, विंश का पुत्र कल्याण था, जिसका नाम विविंश था।
14.4.6
विविंशस्य सुता राजन्बभूवुर्दश पञ्च च ।
सर्वे धनुषि विक्रान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ १४.४.६ ॥
हे राजन्, विविंश के पन्द्रह पुत्र थे। वे सभी धनुष-विद्या में पराक्रमी, ब्राह्मणभक्त और सत्यवादी थे।
14.4.7
दानधर्मरताः शान्ताः सततं प्रियवादिनः ।
तेषां ज्येष्ठः खनीनेत्रः स तान्सर्वानपीडयत् ॥ १४.४.७ ॥
दान-धर्म में रत, शान्त और सदा प्रिय बोलने वाले थे। उनमें सबसे बड़ा खनीनेत्र था, जिसने उन सबको भी पीड़ित किया।
14.4.8
खनीनेत्रस्तु विक्रान्तो जित्वा राज्यमकण्टकम् ।
नाशकद्रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं प्रजाः ॥ १४.४.८ ॥
खनीनेत्र पराक्रमी था और उसने निष्कंटक राज्य जीत लिया, परन्तु वह राज्य की रक्षा नहीं कर सका; प्रजा उससे अनुराग नहीं रखती थी।
14.4.9
तमपास्य च तद्राज्ये तस्य पुत्रं सुवर्चसम् ।
अभ्यषिञ्चन्त राजेन्द्र मुदिता ह्यभवंस्तदा ॥ १४.४.९ ॥
उसे उस राज्य से हटाकर, हे राजेन्द्र, उन्होंने उसके पुत्र सुवर्चस का अभिषेक किया; तब वे सब प्रसन्न हो गए।
14.4.10
स पितुर्विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान्निरसनं च तत् ।
नियतो वर्तयामास प्रजाहितचिकीर्षया ॥ १४.४.१० ॥
उसने अपने पिता के विकार और राज्य से उसका निष्कासन देखकर, संयमी होकर, प्रजा का हित करने की इच्छा से आचरण किया।
14.4.11
ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शमदमान्वितः ।
प्रजास्तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम् ॥ १४.४.११ ॥
ब्राह्मणों के प्रति श्रद्धालु, सत्यवादी, पवित्र और शम-दम से युक्त, धर्म में सदा स्थित उस मनस्वी को प्रजा ने अनुराग से अपनाया।
14.4.12
तस्य धर्मप्रवृत्तस्य व्यशीर्यत्कोशवाहनम् ।
तं क्षीणकोशं सामन्ताः समन्तात्पर्यपीडयन् ॥ १४.४.१२ ॥
धर्म में प्रवृत्त उसका कोश और सेना नष्ट हो गई; उसका कोश क्षीण होने पर सामन्त राजाओं ने चारों ओर से उसे पीड़ित किया।
14.4.13
स पीड्यमानो बहुभिः क्षीणकोशाश्ववाहनः ।
आर्तिमार्च्छत्परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च ॥ १४.४.१३ ॥
बहुतों से पीड़ित होकर, जिसका कोश, अश्व और वाहन क्षीण हो गए थे, वह राजा अपने सेवकों और नगर सहित अत्यन्त पीड़ा को प्राप्त हुआ।
14.4.14
न चैनमभिहन्तुं ते शक्नुवन्ति बलक्षये ।
सम्यग्वृत्तो हि राजा स धर्मनित्यो युधिष्ठिर ॥ १४.४.१४ ॥
बल क्षीण होने पर भी वे इसे मार नहीं सकते थे, क्योंकि वह राजा सदाचारी और नित्य धर्म में स्थित था, हे युधिष्ठिर।
14.4.15
यदा तु परमामार्तिं गतोऽसौ सपुरो नृपः ।
ततः प्रदध्मौ स करं प्रादुरासीत्ततो बलम् ॥ १४.४.१५ ॥
जब वह राजा अपने नगर सहित अत्यन्त पीड़ा को प्राप्त हुआ, तब उसने अपना 'कर' नामक शंख फूँका, और तब उसके पास बल प्रकट हुआ।
14.4.16
ततस्तानजयत्सर्वान्प्रातिसीमान्नराधिपान् ।
एतस्मात्कारणाद्राजन्विश्रुतः स करंधमः ॥ १४.४.१६ ॥
तब उसने उन सभी सीमावर्ती राजाओं को जीत लिया। इसी कारण, हे राजन्, वह 'कारंधम' नाम से विख्यात हुआ।
14.4.17
आवीक्षित्तस्य पुत्रोऽभूत्त्रेतायुगमुखे पुरा ।
इन्द्रादनवरः श्रीमान्देवैरपि सुदुर्जयः ॥ १४.४.१७ ॥
प्राचीनकाल में त्रेतायुग के आरम्भ में आवीक्षित का पुत्र हुआ, जो इन्द्र से कम न था, तेजस्वी था और देवताओं द्वारा भी जीतना अति कठिन था।
14.4.18
कारंधम इति ख्यातो बभूव जगतीपतिः ।
तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते स्म वशे तदा।
स हि सम्राडभूत्तेषां वृत्तेन च बलेन च ॥ १४.४.१८ ॥
'कारंधम' नाम से प्रसिद्ध वह भूपति हुआ। तब सभी राजा उसके वश में थे। वह उनका सम्राट् बना, अपने सदाचार और बल के कारण।
14.4.19
अविक्षिन्नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्रसमोऽभवत् ।
यज्ञशीलो धर्मरतिर्धृतिमान्संयतेन्द्रियः ॥ १४.४.१९ ॥
अविक्षित् नामक धर्मात्मा शौर्य में इन्द्र के समान था। वह यज्ञ-प्रिय, धर्म में रत, धैर्यवान और इन्द्रियों को संयमित रखने वाला था।
14.4.20
तेजसाऽऽदित्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या हिमवानिव सुस्थिरः ॥ १४.४.२० ॥
वह तेज में सूर्य के समान, क्षमा में पृथ्वी के समान, बुद्धि में बृहस्पति के समान और हिमालय के समान अत्यन्त स्थिर था।
14.4.21
कर्मणा मनसा वाचा दमेन प्रशमेन च ।
मनांस्याराधयामास प्रजानां स महीपतिः ॥ १४.४.२१ ॥
कर्म, मन और वाणी से, संयम और शान्ति से उस राजा ने प्रजाओं के मनों को प्रसन्न किया।
14.4.22
य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत्प्रभुः ।
याजयामास यं विद्वान्स्वयमेवाङ्गिराः प्रभुः ॥ १४.४.२२ ॥
जिसने विधिपूर्वक सौ अश्वमेध यज्ञ किए, जिनके यज्ञ-पुरोहित स्वयं विद्वान प्रभु आङ्गिरस थे।
14.4.23
तस्य पुत्रोऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया ।
मरुत्तो नाम धर्मज्ञश्चक्रवर्ती महायशाः।
नागायुतसमप्राणः साक्षाद्विष्णुरिवापरः ॥ १४.४.२३ ॥
उसका पुत्र मरुत्त, जो गुणों में अपने पिता से भी आगे निकल गया, धर्म का ज्ञाता, चक्रवर्ती और महायशस्वी था; दस हज़ार हाथियों के समान प्राणबल वाला, मानो साक्षात दूसरे विष्णु हो।
14.4.24
स यक्ष्यमाणो धर्मात्मा शातकुम्भमयान्युत ।
कारयामास शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः ॥ १४.४.२४ ॥
वह धर्मात्मा यज्ञ करने वाला था, इसलिए उसने सोने से बने हज़ारों चमकते पात्र बनवाए।
14.4.25
मेरुं पर्वतमासाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे ।
काञ्चनः सुमहान्पादस्तत्र कर्म चकार सः ॥ १४.४.२५ ॥
मेरु पर्वत पर पहुँचकर, हिमालय की उत्तरी ढलान पर, वहाँ उन्होंने एक अत्यंत विशाल सुनहरे आधार का कार्य सम्पन्न किया।
14.4.26
ततः कुण्डानि पात्रीश्च पिठराण्यासंनानि च ।
चक्रुः सुवर्णकर्तारो येषां सङ्ख्या न विद्यते ॥ १४.४.२६ ॥
फिर सुनार कारीगरों ने कुंड, पात्र, पिठर और आसन्न भी बनाए, जिनकी गिनती नहीं की जा सकती थी।
14.4.27
तस्यैव च समीपे तु यज्ञवाटो बभूव ह ।
ईजे तत्र स धर्मात्मा विदिवत्पृथिवीपतिः।
मरुत्तः सहितैः सर्वैः प्रजापालैर्नराधिपः ॥ १४.४.२७ ॥
उसी के समीप यज्ञ-मंडप बना। वहाँ उस धर्मात्मा, पृथ्वी के स्वामी राजा मरुत्त ने विधिपूर्वक, अपने समस्त प्रजापालक सामंतों के साथ यज्ञ किया।