મહાભારત · અધ્યાય 14.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.41.1
अव्यक्तात्पूर्वमुत्पन्नो महानात्मा महामतिः ।
आदिर्गुणानां सर्वेषां प्रथमः सर्ग उच्यते ॥ १४.४१.१ ॥
અવ્યક્તમાંથી પહેલાં ઉત્પન્ન થયેલ મહાન આત્મા, મહામતિ, સર્વ ગુણોનો આદિ — આને જ પ્રથમ સર્ગ કહેવામાં આવે છે.
14.41.2
महानात्मा मतिर्विष्णुर्जिष्णुः शंभुश्च वीर्यवान् ।
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च तता ख्यातिर्धृतिःस्मृतिः। ॥ १४.४१.२ ॥
મહાન આત્મા, મતિ, વિષ્ણુ, જિષ્ણુ, શંભુ અને વીર્યવાન; બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞોપલબ્ધિ, તતા, ખ્યાતિ, ધૃતિ અને સ્મૃતિ.
14.41.3
पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते ।
तं जानन्ब्राह्मणो विद्वान्प्रमोहं नाधिगच्छति ॥ १४.४१.३ ॥
પર્યાયવાચી શબ્દો વડે મહાન આત્મા વર્ણવાય છે; તેને જાણનાર વિદ્વાન બ્રાહ્મણ મોહ પામતો નથી.
14.41.4
सर्वतःपाणिपादं च सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वं व्याप्यवतिष्ठति ॥ १४.४१.४ ॥
જેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથું, મુખ અને કાન સર્વત્ર છે; તે જગતમાં સર્વને વ્યાપીને સ્થિત છે.
14.41.5
महाप्रभावः पुरुषः सर्वस्य हृदि निष्ठितः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १४.४१.५ ॥
મહાપ્રભાવશાળી પુરુષ સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે; અણિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિ, ઈશાન અને અવ્યય જ્યોતિ તેના છે.
14.41.6
तत्र बुद्धिमतां लोके सद्भावनिरताश्च ये ।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः ॥ १४.४१.६ ॥
ત્યાં જગતમાં જે બુદ્ધિમાન, સદ્ભાવમાં રત, ધ્યાની, નિત્ય યોગમાં લાગેલા, સત્યપ્રતિજ્ઞ અને જિતેન્દ્રિય છે—(તેઓ તેને પામે છે).
14.41.7
ज्ञानवन्तश्च ये केचिदलुब्धा जितमन्यवः ।
प्रसन्नमनसो धीरा निर्ममा निरहंक्रियाः ॥ १४.४१.७ ॥
જેઓ જ્ઞાની છે, લોભરહિત છે, ક્રોધ જીતેલા છે, પ્રસન્ન મનવાળા, ધીર, મમતારહિત અને અહંકારરહિત છે.
14.41.8
विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वमुपयान्त्युत ।
आत्मनो महतो वेद यः पुण्यां गतिमुत्तमाम् ॥ १४.४१.८ ॥
આ સૌ મુક્ત થઈને મહત્ત્વ પામે છે; જે પોતાના મહાન આત્માને જાણે છે, તે ઉત્તમ પુણ્યગતિ પામે છે.
14.41.9
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४१.९ ॥
અહંકારમાંથી પાંચ મહાભૂતો ઉત્પન્ન થયાં — પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને પાંચમું તેજ.
14.41.10
तेषु भूतानि युज्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु ।
ते शब्दस्पर्शरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४१.१० ॥
તે પાંચ મહાભૂતોમાં પ્રાણીઓ જોડાય છે; તેઓ શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ અને ક્રિયામાં પ્રવૃત્ત થાય છે.
14.41.11
महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४१.११ ॥
હે ધીરો! મહાભૂતોના વિનાશના અંતે પ્રલય ઉપસ્થિત થાય ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓમાં મોટો ભય ઉત્પન્ન થાય છે.
14.41.12
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ।
विष्णुरेवादिसर्गेषु स्वयंभूर्भवति प्रभुः ॥ १४.४१.१२ ॥
તે ધીર પુરુષ સર્વ લોકોમાં મોહ પામતો નથી; આદિ સર્ગોમાં વિષ્ણુ જ સ્વયંભૂ પ્રભુ થાય છે.
14.41.13
एवं हि यो वेद गुहाशयं प्रभुं ।
परं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं ।
स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति ॥ १४.४१.१३ ॥
જે આ રીતે ગુફામાં નિવાસ કરતા, પ્રભુ, પરમ, પુરાણ, વિશ્વરૂપ, હિરણ્મય પુરુષને જાણે છે, તે બુદ્ધિમાનોની પરમ ગતિ છે; તે બુદ્ધિમાન બુદ્ધિને ઓળંગીને સ્થિત રહે છે.
14.41.14
य उत्पन्नो महान्पूर्वमहङ्कारः स उच्यते ।
अहमित्येव सम्भूतो द्वितीयः सर्ग उच्यते ॥ १४.४१.१४ ॥
જે પ્રથમ મહાન ઉત્પન્ન થયું, તેને અહંકાર કહેવાય છે; 'હું' એ રૂપે ઉત્પન્ન થયેલ તે બીજી સૃષ્ટિ કહેવાય છે.
14.41.15
अहङ्कारश्च भूतादिर्वैकारिक इति स्मृतः ।
तेजसश्चेतना धातुः प्रजासर्गः प्रजापतिः ॥ १४.४१.१५ ॥
અહંકાર જ ભૂતાદિ અને વૈકારિક કહેવાય છે; તેજનો ચેતના-ધાતુ પ્રજાસર્ગ છે; પ્રજાપતિ પણ એ જ.
14.41.16
देवानां प्रभवो देवो मनसश्च त्रिलोककृत् ।
अहमित्येव तत्सर्वमभिमानः स उच्यते ॥ १४.४१.१६ ॥
દેવોના ઉદ્ભવરૂપ દેવ, મનના અને ત્રણ લોકના કર્તા — 'હું' એ રૂપે જ એ સર્વ છે; તેને અભિમાન કહેવાય છે.
14.41.17
अध्यात्मज्ञानतृप्तानां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
स्वाध्यायक्रतुसिद्धानामेष लोकः सनातनः ॥ १४.४१.१७ ॥
અધ્યાત્મજ્ઞાનથી તૃપ્ત, ભાવિતાત્મા મુનિઓનો, સ્વાધ્યાય અને યજ્ઞથી સિદ્ધ થયેલાઓનો — આ લોક સનાતન છે.
14.41.18
अहङ्कारेणाहरतो गुणानिमा-
न्भूतादिरेवं सृजते स भूतकृत्।
वैकारिकः सर्वमिदं विचेष्टते ।
स्वतेजसा रञ्जयते जगत्तथा ॥ १४.४१.१८ ॥
અહંકારથી આ ગુણોને લાવીને ભૂતાદિ આ રીતે સર્જે છે; ભૂતકર્તા વૈકારિક આ સર્વને ચલાવે છે; પોતાના તેજથી જગતને રંજિત કરે છે.