महाभारत · अध्याय 14.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.41.1
अव्यक्तात्पूर्वमुत्पन्नो महानात्मा महामतिः ।
आदिर्गुणानां सर्वेषां प्रथमः सर्ग उच्यते ॥ १४.४१.१ ॥
अव्यक्तापासून प्रथम उत्पन्न झालेला महान आत्मा, महामती, सर्व गुणांचा आदी — यालाच प्रथम सर्ग म्हटले जाते.
14.41.2
महानात्मा मतिर्विष्णुर्जिष्णुः शंभुश्च वीर्यवान् ।
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च तता ख्यातिर्धृतिःस्मृतिः। ॥ १४.४१.२ ॥
महान आत्मा, मती, विष्णू, जिष्णू, शंभू आणि वीर्यवान; बुद्धी, प्रज्ञोपलब्धी, तता, ख्याती, धृती आणि स्मृती.
14.41.3
पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते ।
तं जानन्ब्राह्मणो विद्वान्प्रमोहं नाधिगच्छति ॥ १४.४१.३ ॥
पर्यायवाचक शब्दांनी महान आत्मा सांगितला जातो; त्याला जाणणारा विद्वान ब्राह्मण मोहात पडत नाही.
14.41.4
सर्वतःपाणिपादं च सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वं व्याप्यवतिष्ठति ॥ १४.४१.४ ॥
ज्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोके, तोंड आणि कान सर्वत्र आहेत; तो जगात सर्वांना व्यापून स्थित आहे.
14.41.5
महाप्रभावः पुरुषः सर्वस्य हृदि निष्ठितः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १४.४१.५ ॥
महाप्रभाव असलेला पुरुष सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे; अणिमा, लघिमा, प्राप्ती, ईशान आणि अव्यय ज्योती त्याची आहे.
14.41.6
तत्र बुद्धिमतां लोके सद्भावनिरताश्च ये ।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः ॥ १४.४१.६ ॥
तेथे जगात जे बुद्धिमान, सद्भावात रत असलेले, ध्यानी, नित्य योगात असलेले, सत्यसंध आणि जितेंद्रिय आहेत—(ते त्याला प्राप्त करतात).
14.41.7
ज्ञानवन्तश्च ये केचिदलुब्धा जितमन्यवः ।
प्रसन्नमनसो धीरा निर्ममा निरहंक्रियाः ॥ १४.४१.७ ॥
जे कोणी ज्ञानी, लोभरहित, क्रोध जिंकलेले, प्रसन्न मनाचे, धीर, ममतारहित आणि अहंकाररहित आहेत.
14.41.8
विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वमुपयान्त्युत ।
आत्मनो महतो वेद यः पुण्यां गतिमुत्तमाम् ॥ १४.४१.८ ॥
हे सर्व मुक्त होऊन महत्त्व प्राप्त करतात; जो आपल्या महान आत्म्याला जाणतो, त्याला उत्तम पुण्यगती मिळते.
14.41.9
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४१.९ ॥
अहंकारापासून पाच महाभूते उत्पन्न झाली — पृथ्वी, वायू, आकाश, आप आणि पाचवे तेज.
14.41.10
तेषु भूतानि युज्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु ।
ते शब्दस्पर्शरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४१.१० ॥
त्या पाच महाभूतांमध्ये प्राणी जोडले जातात; ते शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध आणि क्रिया यांत गुंततात.
14.41.11
महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४१.११ ॥
हे धीरांनो! महाभूतांच्या विनाशाच्या शेवटी प्रलय येतो, तेव्हा सर्व प्राणिमात्रांमध्ये मोठे भय निर्माण होते.
14.41.12
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ।
विष्णुरेवादिसर्गेषु स्वयंभूर्भवति प्रभुः ॥ १४.४१.१२ ॥
तो धीर पुरुष सर्व लोकांमध्ये मोहाला प्राप्त होत नाही; आदी सृष्टींमध्ये विष्णूच स्वयंभू प्रभू होतो.
14.41.13
एवं हि यो वेद गुहाशयं प्रभुं ।
परं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं ।
स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति ॥ १४.४१.१३ ॥
जो असा गुहेत वास करणाऱ्या, प्रभू, परम, पुराण, विश्वरूप, हिरण्मय पुरुषाला जाणतो, तो बुद्धिमानांची परम गती आहे; तो बुद्धिमान बुद्धीच्या पलीकडे स्थित राहतो.
14.41.14
य उत्पन्नो महान्पूर्वमहङ्कारः स उच्यते ।
अहमित्येव सम्भूतो द्वितीयः सर्ग उच्यते ॥ १४.४१.१४ ॥
जो प्रथम महान् उत्पन्न झाला, त्याला अहंकार म्हणतात; 'मी' या रूपाने उत्पन्न होणारी ही दुसरी सृष्टी म्हटली जाते.
14.41.15
अहङ्कारश्च भूतादिर्वैकारिक इति स्मृतः ।
तेजसश्चेतना धातुः प्रजासर्गः प्रजापतिः ॥ १४.४१.१५ ॥
अहंकारच भूतादी आणि वैकारिक म्हणून स्मरला जातो; तेजाचा चेतना-धातू म्हणजे प्रजासृष्टी; प्रजापतीही तोच.
14.41.16
देवानां प्रभवो देवो मनसश्च त्रिलोककृत् ।
अहमित्येव तत्सर्वमभिमानः स उच्यते ॥ १४.४१.१६ ॥
देवांचा उगम असलेला देव, मनाचा आणि त्रिलोकाचा कर्ता — 'मी' या रूपातच हे सर्व आहे; त्यालाच अभिमान म्हणतात.
14.41.17
अध्यात्मज्ञानतृप्तानां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
स्वाध्यायक्रतुसिद्धानामेष लोकः सनातनः ॥ १४.४१.१७ ॥
अध्यात्मज्ञानाने तृप्त, भावितात्मा मुनींचा, स्वाध्याय व यज्ञांनी सिद्ध झालेल्यांचा — हा लोक सनातन आहे.
14.41.18
अहङ्कारेणाहरतो गुणानिमा-
न्भूतादिरेवं सृजते स भूतकृत्।
वैकारिकः सर्वमिदं विचेष्टते ।
स्वतेजसा रञ्जयते जगत्तथा ॥ १४.४१.१८ ॥
अहंकाराने हे गुण आणून भूतादी असे निर्माण करतो; भूतकर्ता वैकारिक हे सर्व चालवतो; आपल्या तेजाने जगाला रंगवतो.