મહાભારત · અધ્યાય 14.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.42.1
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४२.१ ॥
અહંકારથી ઉત્પન્ન થયેલાં પાંચ મહાભૂતો: પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને પાંચમું તેજ.
14.42.2
तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४२.२ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ અને ક્રિયાઓથી યુક્ત એ પાંચ મહાભૂતોમાં જીવો મોહ પામે છે.
14.42.3
महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४२.३ ॥
મહાભૂતોના વિકારોનો અંત આવીને પ્રલય સમીપ આવે ત્યારે ધીર પુરુષોને પણ સર્વ પ્રાણીઓ માટે મોટો ભય ઉત્પન્ન થાય છે.
14.42.4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४.४२.४ ॥
જેમાંથી જે જન્મે છે, તે ત્યાં જ વિલીન થાય છે. તેઓ વિપરીત ક્રમે લીન થાય છે અને ઉત્તરોત્તર એક પછી એક જન્મે છે.
14.42.5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४.४२.५ ॥
ત્યારે સ્થાવર-જંગમ સર્વ ભૂતો લીન થાય ત્યારે, સ્મૃતિમાન ધીર પુરુષો કદી લીન થતા નથી.
14.42.6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४.४२.६ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ, ઇન્દ્રિયો સાથે જોડાયેલી ક્રિયાઓ — એ અનિત્ય છે અને 'મોહ' કહેવાય છે.
14.42.7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४.४२.७ ॥
લોભ અને સંતાનોત્પત્તિથી ઉત્પન્ન, ભેદરહિત, ખરેખર કંઈ ન ધરાવતા, માંસ અને લોહીના સમૂહો, એકબીજા પર જીવનારા.
14.42.8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४.४२.८ ॥
આ બહિરાત્મા કહેવાય છે; દીન, કૃપણ જીવન જીવનારા. પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન પણ.
14.42.9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४.४२.९ ॥
અંતરાત્મામાં પણ આ પાંચ વાયુઓ નિયત છે. વાણી, મન, બુદ્ધિ સાથે આમનાથી આઠ-આત્મક જગત.
14.42.10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४.४२.१० ॥
ત્વચા, નાક, કાન, આંખ, જીભ અને વાણી સંયત છે; જેનું મન વિશુદ્ધ અને બુદ્ધિ અવિચલ છે.
14.42.11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.४२.११ ॥
જેના આ આઠ અગ્નિ અહંકાર-જનિત કર્મોને સદા બાળે છે, તે તે શુભ બ્રહ્મને પામે છે; તેનાથી ચડિયાતું કંઈ નથી.
14.42.12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः ॥ १४.४२.१२ ॥
વિશેષ રીતે અગિયાર ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે, જે અહંકારથી ઉત્પન્ન થઈ છે; તેમનાં નામ હું કહીશ.
14.42.13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४.४२.१३ ॥
શ્રોત્ર, ત્વચા, બે નેત્રો, જીભ, પાંચમું નાક; બે પગ, ગુદા, ઉપસ્થ, બે હાથ અને દસમી વાણી હોય છે.
14.42.14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४.४२.१४ ॥
આ ઇન્દ્રિયગ્રામ છે; મન અગિયારમું છે. આ ગ્રામને પહેલાં જીતવો; પછી બ્રહ્મ પ્રકાશે છે.
14.42.15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४.४२.१५ ॥
બુદ્ધિઇન્દ્રિયો પાંચ અને કર્મેન્દ્રિયો પણ પાંચ કહેવાય છે. શ્રોત્રાદિ પાંચને પણ તત્ત્વતઃ બુદ્ધિયુક્ત કહેવાય છે.
14.42.16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत् ॥ १४.४२.१६ ॥
અવિશેષ એવી બીજી જે છે તે કર્મયુક્ત છે. મનને બંનેમાં જાણવું; અને બુદ્ધિ બારમી હોય છે.
14.42.17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः ॥ १४.४२.१७ ॥
આ રીતે અગિયાર ઇન્દ્રિયો ક્રમશઃ કહેવામાં આવી. તેમને જાણીને પંડિતો કાર્ય સિદ્ધ થયું એમ માને છે.
14.42.18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ।काशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४.४२.१८ ॥
પ્રાણીઓનાં ત્રણ સ્થાન છે; ચોથું મળતું નથી. સ્થળ, જળ અને આકાશ — જન્મ પણ ચાર પ્રકારનો.
14.42.19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४.४२.१९ ॥
અંડજ, ઉદ્ભિજ્જ, સ્વેદજ અને જરાયુજ — આ રીતે ભૂતસમૂહનો જન્મ ચાર પ્રકારનો જોવા મળે છે.
14.42.20
अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४.४२.२० ॥
આકાશમાં વિચરતાં અન્ય પ્રાણીઓ અને બધા સરીસૃપોને અંડજ જાણવા જોઈએ.
14.42.21
स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४.४२.२१ ॥
સ્વેદજ કૃમિઓ અને જંતુઓ ક્રમશઃ કહેવાયા છે; આને બીજો જન્મ કહેવાય છે અને તે સૌથી નીચો કહેવાય છે.
14.42.22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४.४२.२२ ॥
જે પૃથ્વીને ભેદીને સમય જતાં જન્મે છે, તેમને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ઉદ્ભિજ્જ ભૂતો કહે છે.
14.42.23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः ॥ १४.४२.२३ ॥
દ્વિપાદ, બહુપાદ, તિર્યક ગતિવાળા અને વિકૃત રૂપવાળા પણ જરાયુજ ભૂતો છે, હે સત્તમો.
14.42.24
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४.४२.२४ ॥
બ્રહ્મયોનિ સનાતન છે; તેને નિશ્ચયપૂર્વક બે પ્રકારની જાણવી જોઈએ — તપ અને જે પુણ્યકર્મ છે; આ વિદ્વાનોનો મત છે.
14.42.25
विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४.४२.२५ ॥
વિવિધ કર્મો જાણવાં જોઈએ—યજ્ઞ, યજ્ઞમાં દાન, વેદાધ્યયન પુણ્ય છે; આ વૃદ્ધોનો ઉપદેશ છે.
14.42.26
एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४.४२.२६ ॥
જે આને વિધિપૂર્વક જાણે છે તે મુક્ત થાય છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—આ જાણો.
14.42.27
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.२७ ॥
હવે પછી હું સર્વ પ્રકારની ઇન્દ્રિયો સમજાવીશ.
14.42.28
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२८ ॥
આકાશ પ્રથમ ભૂત છે; શ્રોત્ર અધ્યાત્મ કહેવાય છે. અધિભૂત શબ્દ છે, અને અહીં દિશાઓ અધિદૈવત છે.
14.42.29
द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२९ ॥
બીજું ભૂત વાયુ છે; ત્વચા અધ્યાત્મ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. અધિભૂત સ્પર્શ છે, અને ત્યાં વીજળી અધિદૈવત છે.
14.42.30
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३० ॥
ત્રીજું ભૂત જ્યોતિ કહેવાય છે; ચક્ષુ અધ્યાત્મ માનવામાં આવે છે. અધિભૂત રૂપ છે, અને ત્યાં સૂર્ય અધિદૈવત છે.
14.42.31
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३१ ॥
ચોથું તત્ત્વ જળ જાણવું; જીભ અધ્યાત્મ કહેવાય છે, તેનું અધિભૂત રસ છે અને ત્યાં અધિદૈવત સોમ છે.
14.42.32
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम् ॥ १४.४२.३२ ॥
પાંચમું ભૂત પૃથ્વી છે; નાક અધ્યાત્મ કહેવાય છે, તેનું અધિભૂત ગંધ છે અને ત્યાં અધિદૈવત વાયુ છે.
14.42.33
एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.३३ ॥
આ પાંચ ભૂતોમાં ચતુષ્ટય વિધિ સ્મૃત છે. હવે હું સર્વ ત્રિવિધ ઇન્દ્રિયો વિશે કહીશ.
14.42.34
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३४ ॥
તત્ત્વદર્શી બ્રાહ્મણો કહે છે કે બે પગ અધ્યાત્મ છે; તેમનું અધિભૂત ગંતવ્ય છે અને ત્યાં અધિદૈવત વિષ્ણુ છે.
14.42.35
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३५ ॥
અધોગતિ, અપાન અને ગુદા અધ્યાત્મ કહેવાય છે; તેનું અધિભૂત વિસર્ગ છે અને ત્યાં અધિદૈવત મિત્ર છે.
14.42.36
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४.४२.३६ ॥
સર્વ પ્રાણીઓના પ્રજનનનું ઉપસ્થ અધ્યાત્મ કહેવાય છે; તેનું અધિભૂત શુક્ર છે અને દેવતા પ્રજાપતિ છે.
14.42.37
हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३७ ॥
હાથને અધ્યાત્મ કહે છે એમ આત્મજ્ઞાનીઓ કહે છે. અધિભૂત કર્મો છે; ત્યાં અધિદૈવત ઇન્દ્ર છે.
14.42.38
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३८ ॥
અહીં મન જેની આગળ છે તે વૈશ્વદેવી વાણી અધ્યાત્મ કહેવાય છે. બોલવાનું અધિભૂત છે; અને ત્યાં અધિદૈવત અગ્નિ છે.
14.42.39
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४.४२.३९ ॥
પંચમહાભૂતના આત્માને ચલાવનાર મનને અધ્યાત્મ કહે છે. અધિભૂત સંકલ્પ છે; અને અધિદૈવત ચંદ્ર છે.
14.42.40
अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४० ॥
અહંકાર પણ અધ્યાત્મ છે, જે સર્વ સંસારનું કારણ છે. અભિમાન અધિભૂત છે; અને ત્યાં અધિદૈવત રુદ્ર છે.
14.42.41
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४१ ॥
છ ઇન્દ્રિયોનો વિચાર કરનાર બુદ્ધિને અધ્યાત્મ કહે છે. અધિભૂત તરીકે જાણવો દિવસ છે; અને ત્યાં અધિદૈવત સૂર્ય છે.
14.42.42
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह ॥ १४.४२.४२ ॥
આ અધ્યાત્મવિધિ મેં તમને યથાવત્ કહી છે. હે ધર્મજ્ઞો, આનું જ્ઞાન અહીં જ્ઞાનીઓને પ્રાપ્ત થયું છે.
14.42.43
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ १४.४२.४३ ॥
ઇન્દ્રિયો, ઇન્દ્રિયોના વિષયો અને પાંચ મહાભૂતો — આ બધાંને મનથી એકત્ર કરીને દૃઢપણે ધારણ કરવું.
14.42.44
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४.४२.४४ ॥
મન સંપૂર્ણપણે ક્ષીણ થાય ત્યારે જન્મનું સુખ ઇચ્છાતું નથી. જ્ઞાનસંપન્ન સત્ત્વગુણીઓ માટે તે જ સુખ છે, એવો વિદ્વાનોનો મત છે.
14.42.45
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४.४२.४५ ॥
હવે હું સૂક્ષ્મભાવ ઉત્પન્ન કરનારી શિવ (કલ્યાણકારી) નિવૃત્તિનું વર્ણન કરીશ — સર્વ ભૂતો પ્રત્યે, કોમળ કે કઠોર ઉપાયોથી.
14.42.46
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४.४२.४६ ॥
ગુણ-અવગુણમાં આસક્તિ વિના, એકનિષ્ઠ અને નિરંતર આચરણ — તેને બ્રાહ્મણથી ઉત્પન્ન થયેલું આચરણ અને સુખનો એકમાત્ર માર્ગ કહે છે.
14.42.47
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४.४२.४७ ॥
કાચબો જેમ પોતાના અંગો સંકેલી લે છે, તેમ જે વિદ્વાન માનવ સર્વ કામનાઓને સંપૂર્ણપણે સંકેલી લે છે, રજોગુણરહિત અને સર્વ રીતે મુક્ત છે — તે જ સદા સુખી છે.
14.42.48
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.४२.४८ ॥
આત્મામાં કામનાઓનું સંયમન કરીને, તૃષ્ણા ક્ષીણ કરીને, સમાહિત ચિત્તવાળો, સર્વ ભૂતોનો મિત્ર અને મૈત્રીભર્યો — તે બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત કરવાને યોગ્ય બને છે.
14.42.49
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४.४२.४९ ॥
ઇન્દ્રિયોના નિરોધથી અને વિષયેચ્છુ સૌને છોડી, મુનિએ જનપદ ત્યાગવાથી અધ્યાત્મ-અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે.
14.42.50
यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे ॥ १४.४२.५० ॥
ઇંધનથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ મહાન જ્યોતિથી પ્રકાશે છે, તેમ ઇન્દ્રિય-નિરોધથી મહાન આત્મા પ્રકાશે છે.
14.42.51
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४.४२.५१ ॥
પ્રસન્ન આત્મા જ્યારે પોતાના હૃદયમાં ભૂતોને જુએ છે, ત્યારે તે સ્વયંજ્યોતિ, સૂક્ષ્મથી પણ સૂક્ષ્મ, ઉત્તમને પામે છે.
14.42.52
अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। ॥ १४.४२.५२ ॥
અગ્નિ રૂપ, રસનો સ્ત્રોત જળ, વાયુ સ્પર્શ, પૃથ્વી ગંધ ધરે છે, ઘ્રાણ, આકાશ શ્રવણ — એ રીતે.
14.42.53
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४.४२.५३ ॥
અધ્યાત્મવિદો તેને દૃશ્ય અને આદિત્ય કહે છે; તે રોગ-શોકથી ઘેરાયેલું, પાંચ સ્રોતોથી આવૃત, પંચભૂતોથી યુક્ત, નવ દ્વારવાળું અને બે દેવતાઓવાળું છે.
14.42.54
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४.४२.५४ ॥
રજોગુણથી ભરેલું, અદૃશ્ય, ત્રિગુણમય, સપ્તધાતુવાળું, સંસર્ગમાં રમતું અને મોહિત — એ શરીર છે, એવી ધારણા છે.
14.42.55
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४२.५५ ॥
જીવલોકમાં સત્ત્વનો આશ્રય લેવો દુષ્કર છે; આ લોકમાં એ જ કાલચક્રને પ્રવર્તાવે છે.
14.42.56
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत् ॥ १४.४२.५६ ॥
આ ભયંકર, અગાધ મહાસાગરને મોહ કહેવામાં આવે છે. જગતને સર્જીને તે તેનો સંહાર કરે છે, મોહ પમાડે છે અને ઊંઘાડે છે.
14.42.57
कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४.४२.५७ ॥
ઇન્દ્રિયોના નિગ્રહથી સજ્જન કામ, ક્રોધ, ભય, લોભ, દ્રોહ અને અસત્ય ત્યજે છે; આ ત્યજવા કઠિન છે.
14.42.58
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४.४२.५८ ॥
આ લોકમાં જેણે આ ત્રિગુણો અને પંચમહાભૂતો જીતી લીધાં છે, તેનું પરમ સ્થાન આકાશમાં અનંત રૂપે દેખાય છે.
14.42.59
पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४.४२.५९ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયો જેના મોટા કાંઠા છે, મનનો પ્રવાહ જેમાં ભય લાવે છે, મોહ જેનાં સરોવરો છે, એવી નદીને તરીને કામ અને ક્રોધ બંનેને જીતવા.
14.42.60
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४.४२.६० ॥
તે બધા દોષોથી મુક્ત થઈને પછી તે પરમને જુએ છે. મનને મનમાં સ્થિર કરીને, આત્માને આત્મામાં જુએ છે.
14.42.61
सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४.४२.६१ ॥
સર્વજ્ઞ સર્વ ભૂતોમાં પોતાની અંદર જ આત્માને જોશે. એક રૂપે અને અનેક રૂપે તે વારંવાર પ્રગટ થાય છે.
14.42.62
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४.४२.६२ ॥
એક દીવામાંથી સો દીવા પ્રગટે તેમ, તે નિશ્ચયપૂર્વક અનેક રૂપો જુએ છે. તે જ વિષ્ણુ, મિત્ર, વરુણ, અગ્નિ અને પ્રજાપતિ છે.
14.42.63
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४.४२.६३ ॥
તે જ ધાતા અને વિધાતા છે. સર્વત્ર મુખવાળો પ્રભુ તે જ છે. સર્વ ભૂતોનું હૃદય બનીને મહાન આત્મા પ્રકાશે છે.
14.42.64
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४.४२.६४ ॥
તેની સ્તુતિ બ્રાહ્મણોના સમૂહો, સુર-અસુર, યક્ષો, પિશાચો, પિતૃઓ, પક્ષીઓ, રાક્ષસગણો, ભૂતગણો અને સર્વ મહર્ષિઓ સદા કરે છે.