महाभारत · अध्याय 14.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.42.1
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४२.१ ॥
अहंकारातून उत्पन्न झालेली पाच महाभूते: पृथ्वी, वायू, आकाश, जल आणि पाचवे तेज.
14.42.2
तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४२.२ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध आणि क्रिया यांनी युक्त अशा त्या पाच महाभूतांमध्ये प्राणी मोहित होतात.
14.42.3
महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४२.३ ॥
महाभूतांचे विकार संपून प्रलय जवळ आल्यावर धीरांनाही सर्व प्राण्यांसाठी मोठे भय उत्पन्न होते.
14.42.4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४.४२.४ ॥
ज्यापासून जे जन्मते, त्यातच ते विलीन होते. ते उलट क्रमाने लीन होतात आणि एकामागून एक पुढे पुढे उत्पन्न होतात.
14.42.5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४.४२.५ ॥
तेव्हा स्थावर-जंगम सर्व भूते लीन झाल्यावरही स्मृतिमान धीर पुरुष कधीच लीन होत नाहीत.
14.42.6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४.४२.६ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध, इंद्रियांनी युक्त क्रिया — या अनित्य असून त्यांना 'मोह' म्हणतात.
14.42.7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४.४२.७ ॥
लोभ आणि संतानोत्पत्तीपासून उत्पन्न झालेले, भेदरहित, खरोखर काहीही नसलेले, मांस व रक्ताचे समूह, एकमेकांवर जगणारे.
14.42.8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४.४२.८ ॥
हे बहिरात्मे म्हणवले जातात; दीन, कृपण जीवन जगणारे. प्राण, अपान, उदान, समान आणि व्यान हेही.
14.42.9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४.४२.९ ॥
अंतरात्म्यातही हे पाच वायू नियत आहेत. वाणी, मन, बुद्धी यांच्यासह यांच्यामुळे हे आठ-आत्मक जग.
14.42.10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४.४२.१० ॥
त्वचा, नाक, कान, डोळे, जीभ आणि वाणी संयत आहेत; ज्याचे मन विशुद्ध आणि बुद्धी अविचल आहे.
14.42.11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.४२.११ ॥
ज्याचे हे आठ अग्नी अहंकारजनित कर्मे सदैव जाळतात, तो तो शुभ ब्रह्म प्राप्त करतो; त्याहून श्रेष्ठ काहीही नाही.
14.42.12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः ॥ १४.४२.१२ ॥
विशेषतः अकरा इंद्रिये म्हटली जातात ती अहंकारापासून उत्पन्न झाली आहेत; त्यांची नावे मी सांगेन.
14.42.13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४.४२.१३ ॥
श्रोत्र, त्वचा, दोन्ही डोळे, जिव्हा, पाचवे नाक; दोन्ही पाय, गुद, उपस्थ, दोन्ही हात आणि दहावी वाणी होय.
14.42.14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४.४२.१४ ॥
हा इंद्रियग्राम होय; मन अकरावे आहे. या ग्रामाला प्रथम जिंकावे; मग ब्रह्म प्रकाशते.
14.42.15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४.४२.१५ ॥
बुद्धींद्रिये पाच आणि कर्मेंद्रिये पाच म्हणतात. श्रोत्रादी पाचही तत्त्वतः बुद्धियुक्त म्हणतात.
14.42.16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत् ॥ १४.४२.१६ ॥
अविशेष असलेली इतर जी आहेत ती कर्मयुक्त आहेत. मन दोन्हीत जाणावे; बुद्धी बारावी होय.
14.42.17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः ॥ १४.४२.१७ ॥
अशा प्रकारे अकरा इंद्रियांचे यथाक्रम वर्णन केले. त्यांना जाणून पंडित कार्य पूर्ण झाले असे मानतात.
14.42.18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ।काशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४.४२.१८ ॥
प्राण्यांची तीन स्थाने आहेत; चौथे आढळत नाही. स्थल, आप आणि आकाश — आणि जन्मही चार प्रकारचा.
14.42.19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४.४२.१९ ॥
अंडज, उद्भिज्ज, स्वेदज आणि जरायुज — अशा प्रकारे भूतसमूहाचा जन्म चार प्रकारचा दिसून येतो.
14.42.20
अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४.४२.२० ॥
आकाशात विहार करणारे इतर प्राणी आणि सर्व सरपटणाऱ्या प्राण्यांना अंडज समजावे.
14.42.21
स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४.४२.२१ ॥
घामातून जन्मलेले कृमी आणि जंतू क्रमाने सांगितले आहेत; याला दुसरा जन्म म्हणतात आणि हा सर्वात खालचा मानला जातो.
14.42.22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४.४२.२२ ॥
जे पृथ्वी फोडून कालांतराने जन्मतात, त्यांना, हे द्विजश्रेष्ठांनो, उद्भिज्ज भूते म्हणतात.
14.42.23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः ॥ १४.४२.२३ ॥
द्विपाद, बहुपाद, तिरकी गती करणारे आणि विकृत रूपाचेही प्राणी जरायुज आहेत, हे सत्तमहो.
14.42.24
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४.४२.२४ ॥
ब्रह्मयोनी सनातन आहे; ती निश्चितपणे दोन प्रकारची जाणावी — तप आणि जे पुण्यकर्म; हेच विद्वानांचे मत आहे.
14.42.25
विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४.४२.२५ ॥
विविध कर्मे जाणावीत—यज्ञ, यज्ञातील दान आणि वेदाध्ययन हे पुण्य; हा वृद्धांचा उपदेश आहे.
14.42.26
एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४.४२.२६ ॥
जो हे विधिपूर्वक जाणतो तो मुक्त होतो, हे द्विजश्रेष्ठांनो, सर्व पापांपासून मुक्त होतो—हे जाणा.
14.42.27
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.२७ ॥
यापुढे मी सर्व प्रकारच्या इंद्रियांचे वर्णन करीन.
14.42.28
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२८ ॥
आकाश हे पहिले भूत; श्रोत्र हे अध्यात्म म्हटले जाते. अधिभूत शब्द, आणि येथे दिशा अधिदैवत आहेत.
14.42.29
द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२९ ॥
दुसरे भूत वायू; त्वचा ही अध्यात्म म्हणून प्रसिद्ध आहे. अधिभूत स्पर्श, आणि तेथे विद्युत् अधिदैवत आहे.
14.42.30
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३० ॥
तिसरे भूत ज्योती म्हटले जाते; चक्षू हे अध्यात्म मानले जाते. अधिभूत रूप आहे, आणि तेथे सूर्य अधिदैवत आहे.
14.42.31
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३१ ॥
चौथे तत्त्व जल जाणावे; जिह्वा अध्यात्म मानली जाते, तिचे अधिभूत रस आणि तेथील अधिदैवत सोम आहे.
14.42.32
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम् ॥ १४.४२.३२ ॥
पाचवे भूत पृथ्वी आहे; घ्राण अध्यात्म म्हणले जाते, त्याचे अधिभूत गंध आणि तेथील अधिदैवत वायू आहे.
14.42.33
एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.३३ ॥
या पाच भूतांमध्ये चतुष्टय विधी सांगितला आहे. आता पुढे मी सर्व त्रिविध इंद्रियांचे वर्णन करीन.
14.42.34
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३४ ॥
तत्त्वदर्शी ब्राह्मण म्हणतात की दोन्ही पाय अध्यात्म आहेत; त्यांचे अधिभूत गंतव्य आहे आणि तेथील अधिदैवत विष्णू आहे.
14.42.35
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३५ ॥
अधोगती, अपान आणि गुदद्वार अध्यात्म मानले जातात; त्याचे अधिभूत विसर्ग आणि तेथील अधिदैवत मित्र आहे.
14.42.36
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४.४२.३६ ॥
सर्व प्राण्यांच्या प्रजननाचे उपस्थ अध्यात्म म्हटले जाते; त्याचे अधिभूत शुक्र आणि दैवत प्रजापती आहे.
14.42.37
हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३७ ॥
हात हे अध्यात्म होत, असे आत्मज्ञानी म्हणतात. अधिभूत म्हणजे कर्मे; आणि तेथे अधिदैवत इंद्र.
14.42.38
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३८ ॥
येथे मन पुढे असलेली वैश्वदेवी वाणी अध्यात्म म्हटली जाते. बोलावयाचे ते अधिभूत; आणि तेथे अधिदैवत अग्नी.
14.42.39
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४.४२.३९ ॥
पंचमहाभूतात्म्याला चालविणारे मन हे अध्यात्म म्हणतात. अधिभूत संकल्प आहे; आणि अधिदैवत चंद्र.
14.42.40
अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४० ॥
अहंकार हेही अध्यात्म आहे, जो सर्व संसाराचे कारण आहे. अभिमान अधिभूत; आणि तेथे अधिदैवत रुद्र.
14.42.41
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४१ ॥
सहा इंद्रियांचा विचार करणारी बुद्धी हे अध्यात्म म्हणतात. अधिभूत म्हणून जाणावा तो दिवस; आणि तेथे अधिदैवत सूर्य.
14.42.42
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह ॥ १४.४२.४२ ॥
ही अध्यात्मविधी मी तुम्हांस यथावत सांगितली. हे धर्मज्ञहो, याचे ज्ञान येथे ज्ञानी लोकांना प्राप्त झाले आहे.
14.42.43
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ १४.४२.४३ ॥
इंद्रिये, इंद्रियांचे विषय आणि पाच महाभूते — हे सर्व मनाने एकत्र करून दृढपणे धारण करावे.
14.42.44
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४.४२.४४ ॥
मन पूर्णपणे क्षीण झाल्यावर जन्माचे सुख इच्छिले जात नाही. ज्ञानसंपन्न सत्त्वगुणी लोकांना तेच सुख आहे, असे विद्वानांचे मत आहे.
14.42.45
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४.४२.४५ ॥
यानंतर मी सूक्ष्मभाव निर्माण करणारी कल्याणकारी निवृत्ती सांगतो — सर्व भूतांबाबत, मृदू किंवा कठोर उपायांनीही.
14.42.46
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४.४२.४६ ॥
गुण-अवगुणांत आसक्ती न ठेवता, एकाग्र व सतत आचरण — यालाच ब्राह्मणापासून जन्मलेले आचरण आणि सुखाचा एकमेव मार्ग म्हटले जाते.
14.42.47
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४.४२.४७ ॥
कासव आपले अवयव आत ओढून घेते तसे, जो विद्वान मनुष्य सर्व कामना पूर्णपणे आवरून घेतो, रजोगुणरहित व सर्व प्रकारे मुक्त होतो — तोच सदैव सुखी असतो.
14.42.48
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.४२.४८ ॥
आत्म्यात कामना संयमित करून, तृष्णा क्षीण करून, समाहित चित्ताने, सर्व भूतांचा मित्र व मैत्रीपूर्ण होऊन राहणारा — ब्रह्मभाव प्राप्त करण्यास योग्य ठरतो.
14.42.49
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४.४२.४९ ॥
इंद्रियनिरोधाने आणि विषयलालसांना सोडून, मुनीने जनपद त्यागल्यामुळे अध्यात्म-अग्नी प्रज्वलित होतो.
14.42.50
यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे ॥ १४.४२.५० ॥
इंधनाने प्रज्वलित अग्नी महान तेजाने झळकतो, तसा इंद्रियनिरोधाने महान आत्मा प्रकाशतो.
14.42.51
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४.४२.५१ ॥
प्रसन्न मनाचा पुरुष जेव्हा आपल्या हृदयात भूतांना पाहतो, तेव्हा तो स्वयंप्रकाश, सूक्ष्मातीत सूक्ष्म, परमाला प्राप्त होतो.
14.42.52
अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। ॥ १४.४२.५२ ॥
अग्नी रूप, रसाचा स्रोत पाणी, वायू स्पर्श, पृथ्वी गंध धारण करते, घ्राण, आकाश श्रवण.
14.42.53
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४.४२.५३ ॥
अध्यात्मवेत्ते याला दृश्य आणि आदित्य म्हणतात; हे रोगशोकांनी व्याप्त, पाच स्रोतांनी आवृत, पंचमहाभूतांनी युक्त, नऊ द्वारे आणि दोन देवतांचे आहे.
14.42.54
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४.४२.५४ ॥
रजोगुणाने भरलेले, अदृश्य, त्रिगुणमय, सप्तधातुयुक्त, संसर्गात रमणारे व मोहित असे हे शरीर, अशी धारणा आहे.
14.42.55
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४२.५५ ॥
जीवलोकात सत्त्वाचा आश्रय घेणे दुष्कर आहे; या जगतात हेच कालचक्र प्रवर्तित करते.
14.42.56
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत् ॥ १४.४२.५६ ॥
हा भयंकर, अथांग महासागर मोह नावाने ओळखला जातो. जग निर्माण करून तो त्याचा संहार करतो, मोहवतो आणि झोपवतो.
14.42.57
कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४.४२.५७ ॥
इंद्रियनिग्रहाने सत्पुरुष काम, क्रोध, भय, लोभ, द्रोह आणि असत्य त्यागतो; हे त्यागणे कठीण आहे.
14.42.58
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४.४२.५८ ॥
या जगात ज्याने हे त्रिगुण व पंचमहाभूते जिंकली आहेत, त्याचे परम स्थान आकाशात अनंत रूपाने दिसते.
14.42.59
पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४.४२.५९ ॥
पाच इंद्रिये ज्याचे मोठे काठ, मनाचा प्रवाह ज्यात भय आणतो, मोह ज्याची सरोवरे अशा नदीला ओलांडून काम व क्रोध दोन्ही जिंकावेत.
14.42.60
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४.४२.६० ॥
तो सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन मग त्या परमाला पाहतो. मनाला मनात स्थिर करून, आत्म्याला आत्म्यात पाहतो.
14.42.61
सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४.४२.६१ ॥
सर्वज्ञ सर्व भूतांमध्ये स्वतःमध्येच आत्म्याला पाहील. एकरूपाने आणि अनेकरूपांनी तो वारंवार प्रकट होत राहतो.
14.42.62
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४.४२.६२ ॥
एका दिव्यातून जसे शंभर दिवे प्रज्वलित होतात, तसे तो निश्चितपणे अनेक रूपे पाहतो. तोच विष्णू, मित्र, वरुण, अग्नी आणि प्रजापती आहे.
14.42.63
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४.४२.६३ ॥
तोच धाता आणि विधाता आहे. सर्वत्र मुख असलेला प्रभू तोच आहे. सर्व भूतांचे हृदय होऊन महान आत्मा प्रकाशतो.
14.42.64
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४.४२.६४ ॥
त्याची स्तुती विप्रसमूह, सुर-असुर, यक्ष, पिशाच, पितर, पक्षी, राक्षसगण, भूतगण आणि सर्व महर्षी सदा करतात.