ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 14.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.42.1
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४२.१ ॥
ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು: ಭೂಮಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಜಲ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದಾದ ಜ್ಯೋತಿ.
14.42.2
तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४२.२ ॥
ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತವೆ.
14.42.3
महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४२.३ ॥
ಮಹಾಭೂತಗಳ ವಿಕಾರಗಳು ಅಂತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಳಯ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ, ಧೀರರಿಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮಹಾ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
14.42.4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४.४२.४ ॥
ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾವುದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಅದು ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವು ವಿಲೋಮ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ, ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.
14.42.5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४.४२.५ ॥
ಆಗ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಲೀನವಾದಾಗ, ಸ್ಮೃತಿವಂತರಾದ ಧೀರರು ಎಂದಿಗೂ ಲೀನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
14.42.6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४.४२.६ ॥
ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಐದನೆಯ ಗಂಧ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ಇವು ಅನಿತ್ಯ; 'ಮೋಹ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
14.42.7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४.४२.७ ॥
ಲೋಭ ಮತ್ತು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ಭೇದರಹಿತವು, ನಿಜವಾಗಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲದವು, ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ರಾಶಿಗಳು, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬದುಕುವವು.
14.42.8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४.४२.८ ॥
ಇವೇ ಬಹಿರಾತ್ಮರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವು; ದೀನರು, ದುರ್ಬಲ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರು. ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾನರೂ ಹೌದು.
14.42.9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४.४२.९ ॥
ಅಂತರಾತ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಐದು ವಾಯುಗಳು ನಿಯತವಾಗಿವೆ. ವಾಕ್, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಎಂಟು ಸ್ವರೂಪದ ಜಗತ್ತು ಆಗಿದೆ.
14.42.10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४.४२.१० ॥
ಚರ್ಮ, ಮೂಗು, ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ವಾಕ್ ಇವು ಸಂಯಮಗೊಂಡಿವೆ; ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ವಿಶುದ್ಧವೋ, ಬುದ್ಧಿ ಅಚಲವೋ.
14.42.11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.४२.११ ॥
ಈ ಎಂಟು ಅಗ್ನಿಗಳು ಅಹಂಕಾರ-ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸದಾ ದಹಿಸುವವನು ಆ ಶುಭ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಇಲ್ಲ.
14.42.12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः ॥ १४.४२.१२ ॥
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹನ್ನೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವವು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು; ಅವುಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
14.42.13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४.४२.१३ ॥
ಶ್ರೋತ್ರ, ತ್ವಕ್, ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು, ನಾಲಿಗೆ, ಐದನೆಯದು ಮೂಗು; ಎರಡು ಪಾದಗಳು, ಗುದ, ಉಪಸ್ಥ, ಎರಡು ಹಸ್ತಗಳು, ಹತ್ತನೆಯದು ವಾಕ್ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
14.42.14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४.४२.१४ ॥
ಇದು ಇಂದ್ರಿಯ ಗುಂಪು; ಮನಸ್ಸು ಹನ್ನೊಂದನೆಯದು. ಈ ಗುಂಪನ್ನು ಮೊದಲು ಜಯಿಸಬೇಕು; ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
14.42.15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४.४२.१५ ॥
ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಗಳು ಐದು ಎಂದು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಐದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಐದನ್ನೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಬುದ್ಧಿಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
14.42.16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत् ॥ १४.४२.१६ ॥
ವಿಶೇಷವಿಲ್ಲದ ಇತರವುಗಳು ಕರ್ಮದೊಡನೆ ಕೂಡಿದವು. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಎರಡರಲ್ಲೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಬುದ್ಧಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದು.
14.42.17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः ॥ १४.४२.१७ ॥
ಹೀಗೆ ಹನ್ನೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಾನುಸಾರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವನ್ನು ತಿಳಿದ ಪಂಡಿತರು ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.
14.42.18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ।काशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४.४२.१८ ॥
ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೂಮಿ, ನೀರು, ಆಕಾಶ — ಜನ್ಮವೂ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ.
14.42.19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४.४२.१९ ॥
ಅಂಡಜ, ಉದ್ಭಿಜ್ಜ, ಸ್ವೇದಜ, ಜರಾಯುಜ — ಹೀಗೆ ಭೂತಸಮೂಹದ ಜನ್ಮವು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯಾಗಿ ಕಾಣಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
14.42.20
अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४.४२.२० ॥
ಇನ್ನೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಇತರ ಭೂತಗಳನ್ನೂ, ತೆವಳುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಂಡಜಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
14.42.21
स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४.४२.२१ ॥
ಸ್ವೇದಜ ಕ್ರಿಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಜಂತುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದು ಎರಡನೆಯ ಜನ್ಮ ಎಂದೂ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದೆಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
14.42.22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४.४२.२२ ॥
ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವುಗಳನ್ನು, ಓ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ಉದ್ಭಿಜ್ಜ ಭೂತಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
14.42.23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः ॥ १४.४२.२३ ॥
ದ್ವಿಪಾದಿಗಳು, ಬಹುಪಾದಿಗಳು, ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಚಲಿಸುವವು, ವಿಕೃತ ರೂಪದವೂ ಸಹ ಜರಾಯುಜ ಭೂತಗಳು, ಓ ಉತ್ತಮರೇ.
14.42.24
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४.४२.२४ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿ ಸನಾತನವಾದದ್ದು; ಅದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಎರಡು ಬಗೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು — ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ; ಇದೇ ವಿದ್ವಾಂಸರ ನೀತಿ.
14.42.25
विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४.४२.२५ ॥
ವಿವಿಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಯಜ್ಞ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದಾನ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಪುಣ್ಯ; ಇದು ಹಿರಿಯರ ಉಪದೇಶ.
14.42.26
एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४.४२.२६ ॥
ಇದನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ತಿಳಿದವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಓ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ.
14.42.27
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.२७ ॥
ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಎಲ್ಲ ವಿಧಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
14.42.28
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२८ ॥
ಆಕಾಶ ಮೊದಲ ಭೂತ; ಶ್ರವಣ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧಿಭೂತ ಶಬ್ದ, ಇಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅಧಿದೈವತ.
14.42.29
द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२९ ॥
ಎರಡನೆಯ ಭೂತ ವಾಯು; ತ್ವಕ್ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಧಿಭೂತ ಸ್ಪರ್ಶ, ಅಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಅಧಿದೈವತ.
14.42.30
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३० ॥
ಮೂರನೆಯ ಭೂತವನ್ನು ಜ್ಯೋತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ನೇತ್ರ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತ. ಅಧಿಭೂತ ರೂಪ, ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಅಧಿದೈವತ.
14.42.31
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३१ ॥
ನಾಲ್ಕನೆಯದು ನೀರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ನಾಲಿಗೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಧಿಭೂತ ರಸ, ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿದೈವ ಸೋಮ.
14.42.32
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम् ॥ १४.४२.३२ ॥
ಐದನೆಯ ಭೂತ ಪೃಥ್ವಿ; ಮೂಗು ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಧಿಭೂತ ಗಂಧ, ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿದೈವ ವಾಯು.
14.42.33
एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.३३ ॥
ಈ ಐದು ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಚತುಷ್ಟಯ ವಿಧಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ತ್ರಿವಿಧ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
14.42.34
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३४ ॥
ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎರಡು ಪಾದಗಳು ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವುಗಳ ಅಧಿಭೂತ ಗಮ್ಯ, ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿದೈವ ವಿಷ್ಣು.
14.42.35
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३५ ॥
ಅಧೋಗತಿ, ಅಪಾನ ಮತ್ತು ಗುದ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಅದರ ಅಧಿಭೂತ ವಿಸರ್ಗ, ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿದೈವ ಮಿತ್ರ.
14.42.36
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४.४२.३६ ॥
ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಉಪಸ್ಥ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದರ ಅಧಿಭೂತ ಶುಕ್ರ, ದೈವ ಪ್ರಜಾಪತಿ.
14.42.37
हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३७ ॥
ಕೈಗಳೇ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎಂದು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಧಿಭೂತ ಕರ್ಮಗಳು; ಅಲ್ಲಿ ಅಧಿದೈವತ ಇಂದ್ರ.
14.42.38
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३८ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮುಂಚಿತವಾದ ವೈಶ್ವದೇವೀ ವಾಕ್ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾತನಾಡಬೇಕಾದದ್ದು ಅಧಿಭೂತ; ಅಲ್ಲಿ ಅಧಿದೈವತ ಅಗ್ನಿ.
14.42.39
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४.४२.३९ ॥
ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಧಿಭೂತ ಸಂಕಲ್ಪ; ಅಧಿದೈವತ ಚಂದ್ರ.
14.42.40
अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४० ॥
ಅಹಂಕಾರವೂ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೇ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅಭಿಮಾನ ಅಧಿಭೂತ; ಅಲ್ಲಿ ಅಧಿದೈವತ ರುದ್ರ.
14.42.41
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४१ ॥
ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಧಿಭೂತವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದು ಹಗಲು; ಅಲ್ಲಿ ಅಧಿದೈವತ ಸೂರ್ಯ.
14.42.42
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह ॥ १४.४२.४२ ॥
ಈ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞರೇ, ಇದರ ಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಲಭಿಸಿದೆ.
14.42.43
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ १४.४२.४३ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ದೃಢವಾಗಿ ಧರಿಸಬೇಕು.
14.42.44
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४.४२.४४ ॥
ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ಜನ್ಮದ ಸುಖ ಬಯಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ ಸತ್ತ್ವಯುತರಿಗೆ ಅದೇ ಸುಖವೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.
14.42.45
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४.४२.४५ ॥
ಇನ್ನು ಮುಂದೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಶುಭವಾದ ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಕಡೆಗೆ, ಮೃದುವಾಗಿಯಾದರೂ ಕಠಿಣವಾಗಿಯಾದರೂ.
14.42.46
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४.४२.४६ ॥
ಗುಣ-ಅವಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದೆ, ಏಕಚಿತ್ತದಿಂದ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು — ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಡೆ, ಸುಖದ ಏಕ ಪದವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
14.42.47
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४.४२.४७ ॥
ಆಮೆ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ವಿದ್ವಾಂಸನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಳಗೆಳೆದು, ರಜೋಗುಣರಹಿತನಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯ — ಅವನೇ ಸದಾ ಸುಖಿ.
14.42.48
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.४२.४८ ॥
ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿ, ತೃಷ್ಣೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ಸಮಾಹಿತ ಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಮೈತ್ರಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದವನು — ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ.
14.42.49
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४.४२.४९ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಗ್ರಹದಿಂದ, ವಿಷಯಾಸಕ್ತರೆಲ್ಲರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮುನಿಯು ಜನವಾಸವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಾಗ್ನಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ.
14.42.50
यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे ॥ १४.४२.५० ॥
ಉರುವಲಿನಿಂದ ಉರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
14.42.51
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४.४२.५१ ॥
ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನವನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ, ಸೂಕ್ಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
14.42.52
अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। ॥ १४.४२.५२ ॥
ಅಗ್ನಿಯು ರೂಪ, ನೀರು ರಸದ ಮೂಲ, ವಾಯು ಸ್ಪರ್ಶ, ಭೂಮಿ ಗಂಧವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ, ಘ್ರಾಣ, ಆಕಾಶವು ಶ್ರವಣ.
14.42.53
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४.४२.५३ ॥
ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದರು ಇದನ್ನು ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದು ರೋಗ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವೃತ, ಐದು ಸ್ರೋತಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಪಂಚಭೂತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಒಂಬತ್ತು ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ದೇವತೆಗಳಿರುವುದು.
14.42.54
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४.४२.५४ ॥
ರಜೋಗುಣದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅದೃಶ್ಯವಾದ, ತ್ರಿಗುಣಮಯ, ಸಪ್ತಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ರಮಿಸಿ ಮೋಹಿತವಾದ ಇದು ಶರೀರ ಎಂಬುದು ನಂಬಿಕೆ.
14.42.55
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४२.५५ ॥
ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು ದುಷ್ಕರ; ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಕಾಲಚಕ್ರವನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.
14.42.56
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत् ॥ १४.४२.५६ ॥
ಈ ಭಯಂಕರವಾದ, ಅಗಾಧವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಮೋಹ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ, ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ.
14.42.57
कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४.४२.५७ ॥
ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಸತ್ಪುರುಷನು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಭಯ, ಲೋಭ, ದ್ರೋಹ, ಅಸತ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇವು ತ್ಯಜಿಸಲು ಕಷ್ಟಕರವಾದವು.
14.42.58
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४.४२.५८ ॥
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪಂಚಭೂತಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೋ, ಅವನ ಪರಮ ಸ್ಥಾನ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.
14.42.59
पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४.४२.५९ ॥
ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಮಹಾದಂಡೆಗಳಾಗಿರುವ, ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರವಾಹ ಭಯ ತರುವ, ಮೋಹವೇ ಕೊಳಗಳಾಗಿರುವ ಈ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಜಯಿಸಬೇಕು.
14.42.60
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४.४२.६० ॥
ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡು ನಂತರ ಆ ಪರಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಆತ್ಮನನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
14.42.61
सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४.४२.६१ ॥
ಸರ್ವಜ್ಞನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುವನು. ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಪದೇ ಪದೇ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
14.42.62
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४.४२.६२ ॥
ಒಂದು ದೀಪದಿಂದ ನೂರು ದೀಪಗಳು ಹೊತ್ತುವಂತೆ, ಅವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ವಿಷ್ಣು, ಮಿತ್ರ, ವರುಣ, ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿ.
14.42.63
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४.४२.६३ ॥
ಅವನೇ ಧಾತೃ, ವಿಧಾತೃ. ಸರ್ವತ್ರ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಭುವೇ ಅವನು. ಸರ್ವ ಭೂತಗಳ ಹೃದಯವಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆತ್ಮ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
14.42.64
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४.४२.६४ ॥
ಅವನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮೂಹಗಳು, ಸುರರು ಮತ್ತು ಅಸುರರು, ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಪಿಶಾಚರು, ಪಿತೃಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು, ಭೂತಗಣಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸದಾ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ.