มหาภารตะ · อัธยายะ 14.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.42.1
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४२.१ ॥
จากอหังการ์เกิดมหาภูตทั้งห้า คือ ดิน ลม อากาศ น้ำ และแสงไฟ ซึ่งเป็นอันดับที่ห้า
14.42.2
तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४२.२ ॥
ในมหาภูตทั้งห้านั้น พร้อมด้วยเสียง การสัมผัส รูป รส กลิ่น และการกระทำ สรรพสัตว์ย่อมหลงผิด
14.42.3
महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४२.३ ॥
เมื่อการแปรเปลี่ยนของมหาภูตสิ้นสุดลงและการสลายใกล้เข้ามา ความกลัวอันใหญ่หลวงย่อมบังเกิดขึ้นแม้แก่ผู้มั่นคง เพราะสรรพชีวิตทั้งปวง
14.42.4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४.४२.४ ॥
สิ่งใดเป็นที่เกิดของภูต สิ่งนั้นก็เป็นที่ดับของภูตนั้น ภูตทั้งหลายดับกลับตามลำดับย้อนกลับ และเกิดขึ้นทีละอย่างตามลำดับต่อ ๆ ไป
14.42.5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४.४२.५ ॥
เมื่อสรรพภูตทั้งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหวดับลงแล้ว ผู้มั่นคงที่มีความระลึกได้ย่อมไม่ดับไปเลยสักครั้ง
14.42.6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४.४२.६ ॥
เสียง การสัมผัส รูป รส กลิ่น ซึ่งเป็นอันดับที่ห้า พร้อมด้วยการกระทำที่ประกอบกับอินทรีย์ ย่อมไม่เที่ยงแท้ และถูกเรียกว่าโมหะ
14.42.7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४.४२.७ ॥
เกิดจากความโลภและการให้กำเนิด ไม่มีความแตกต่าง และแท้จริงไม่มีสิ่งใดเป็นของตน เป็นกลุ่มก้อนของเนื้อและเลือด อาศัยอยู่ด้วยกันโดยพึ่งพากันและกัน
14.42.8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४.४२.८ ॥
เหล่านี้เรียกว่าพหิรัตมัน คือตัวตนภายนอก น่าสงสาร ดำเนินชีวิตอย่างยากจนลำบาก ได้แก่ ปราณ อปานะ อุทานะ สมานะ และว्यานะด้วย
14.42.9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४.४२.९ ॥
และแม้ในอันตรัตมัน ลมทั้งห้านี้ก็ถูกควบคุมไว้ พร้อมด้วยวาจา ใจ และปัญญา โลกจึงประกอบด้วยแปดส่วนโดยสิ่งเหล่านี้
14.42.10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४.४२.१० ॥
ผิวหนัง จมูก หู ตา ลิ้น และวาจาถูกควบคุมไว้ ผู้ที่ใจบริสุทธิ์และปัญญาไม่หวั่นไหว
14.42.11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.४२.११ ॥
ผู้ที่ไฟทั้งแปดนี้เผาผลาญการกระทำอันเกิดจากอหังการ์อยู่เสมอ ย่อมไปสู่พรหมันอันเป็นมงคลนั้น ไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่านั้นอีก
14.42.12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः ॥ १४.४२.१२ ॥
ส่วนอินทรีย์สิบเอ็ดที่ท่านกล่าวไว้โดยเฉพาะ ซึ่งเกิดจากอหังการ์ ข้าพเจ้าจะบอกชื่อของมันให้ฟัง
14.42.13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४.४२.१३ ॥
หู ผิวหนัง ตาทั้งสอง ลิ้น และจมูกเป็นอันดับที่ห้า เท้าทั้งสอง ทวารหนัก อวัยวะเพศ มือทั้งสอง และวาจาเป็นอันดับที่สิบ
14.42.14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४.४२.१४ ॥
นี่คือกลุ่มอินทรีย์ และใจเป็นอันดับที่สิบเอ็ด ควรพิชิตกลุ่มอินทรีย์นี้ก่อน แล้วพรหมันจึงจะส่องสว่าง
14.42.15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४.४२.१५ ॥
ท่านกล่าวว่า อินทรีย์แห่งการรับรู้มีห้า และอินทรีย์แห่งการกระทำมีห้า ท่านยังกล่าวด้วยว่า หูและอื่น ๆ ทั้งห้า แท้จริงแล้วประกอบกับปัญญา
14.42.16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत् ॥ १४.४२.१६ ॥
ส่วนอื่น ๆ ที่ไม่มีความแตกต่าง ประกอบกับการกระทำ ใจพึงรู้ว่าเป็นของทั้งสองฝ่าย และปัญญาเป็นอันดับที่สิบสอง
14.42.17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः ॥ १४.४२.१७ ॥
อินทรีย์สิบเอ็ดเหล่านี้ได้ถูกกล่าวไว้ตามลำดับแล้ว ปราชญ์ทั้งหลายรู้เช่นนั้นแล้วจึงถือว่ากิจได้สำเร็จ
14.42.18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ।काशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४.४२.१८ ॥
สรรพสัตว์มีที่อยู่สามแห่ง แห่งที่สี่ไม่พบ คือ พื้นดิน น้ำ และอากาศ และการเกิดก็มีสี่ประเภทเช่นกัน
14.42.19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४.४२.१९ ॥
เกิดจากไข่ เกิดจากหน่อ เกิดจากความชื้น และเกิดจากครรภ์ การเกิดของหมู่ภูตนั้นเห็นได้ว่ามีสี่ประการดังนี้
14.42.20
अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४.४२.२० ॥
สัตว์อื่น ๆ ที่เคลื่อนไปในท้องฟ้า และสัตว์เลื้อยคลานทั้งปวง พึงรู้ว่าเกิดจากไข่
14.42.21
स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४.४२.२१ ॥
สัตว์เกิดจากเหงื่อและหนอนทั้งหลายได้กล่าวไว้ตามลำดับ กำเนิดนี้เรียกว่ากำเนิดที่สอง และกล่าวกันว่าต่ำที่สุด
14.42.22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४.४२.२२ ॥
สัตว์ทั้งหลายที่แทงทะลุแผ่นดินและเกิดขึ้นตามวาระของกาล ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในผู้เกิดสองครั้ง เขาเรียกว่าสัตว์ที่งอกจากดิน
14.42.23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः ॥ १४.४२.२३ ॥
สัตว์ที่มีสองเท้า มีหลายเท้า เคลื่อนที่ไปด้านข้าง และแม้แต่สัตว์ที่พิการ ล้วนเป็นสัตว์เกิดจากครรภ์ ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในมนุษย์
14.42.24
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४.४२.२४ ॥
กำเนิดนิรันดร์ของพรหมันพึงรู้ว่ามีสองอย่าง คือ ตบะ และการกระทำอันเป็นบุญ นี่คือคำสอนของผู้รู้
14.42.25
विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४.४२.२५ ॥
การกระทำหลายอย่างพึงรู้ ได้แก่ ยัญ การให้ทานในพิธียัญนั้น และการศึกษาพระเวทซึ่งเป็นบุญ นี่คือคำสั่งสอนของผู้เฒ่า
14.42.26
एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४.४२.२६ ॥
ผู้ใดรู้สิ่งนี้ตามวิธี ผู้นั้นย่อมหลุดพ้น ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในผู้เกิดสองครั้ง พ้นจากบาปทั้งปวง จงเข้าใจเช่นนี้
14.42.27
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.२७ ॥
ต่อจากนี้ เราจะอธิบายอินทรีย์ทั้งปวงซึ่งมีหลายประการ
14.42.28
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२८ ॥
อากาศเป็นธาตุแรก หูเรียกว่าอัธยาตมะ เป็นภายใน ส่วนอธิภูตะ คือเสียง และในที่นี้ทิศทั้งหลายเป็นอธิเทพ
14.42.29
द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२९ ॥
ธาตุที่สองคือลม ผิวหนังเป็นที่รู้กันว่าเป็นอัธยาตมะ อธิภูตะคือการสัมผัส และที่นั่นสายฟ้าเป็นอธิเทพ
14.42.30
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३० ॥
ธาตุที่สามเรียกว่าแสงสว่าง ดวงตาถือว่าเป็นอัธยาตมะ อธิภูตะคือรูป และที่นั่นพระอาทิตย์เป็นอธิเทพ
14.42.31
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३१ ॥
ธาตุที่สี่พึงรู้ว่าคือน้ำ ลิ้นถูกสอนว่าเป็นอินทรีย์ภายใน อธิภูตะคือรส และที่นั่นอธิเทพคือพระโสม
14.42.32
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम् ॥ १४.४२.३२ ॥
ธาตุที่ห้าคือดิน จมูกเรียกว่าอินทรีย์ภายใน อธิภูตะคือกลิ่น และที่นั่นอธิเทพคือพระวายุ
14.42.33
एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.३३ ॥
ในธาตุทั้งห้านี้ ระเบียบแบบสี่ส่วนได้ถูกกล่าวไว้ ต่อจากนี้เราจะอธิบายอินทรีย์ทั้งสามประเภททั้งหมด
14.42.34
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३४ ॥
พราหมณ์ผู้เห็นความจริงกล่าวว่า สองเท้าเป็นอินทรีย์ภายใน อธิภูตะคือสถานที่ที่จะไปถึง และที่นั่นอธิเทพคือพระวิษณุ
14.42.35
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३५ ॥
การเคลื่อนลงต่ำ ลมอปานะ และทวารหนักถูกสอนว่าเป็นอินทรีย์ภายใน อธิภูตะคือการขับถ่าย และที่นั่นอธิเทพคือพระมิตร
14.42.36
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४.४२.३६ ॥
อวัยวะเพศ อันเป็นทางกำเนิดของสัตว์ทั้งปวง เรียกว่าอินทรีย์ภายใน อธิภูตะเช่นเดียวกันคือน้ำอสุจิ และอธิเทพคือพระประชาบดี
14.42.37
हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३७ ॥
ผู้รู้ตนกล่าวว่า มือทั้งสองเป็นอัธยาตมะ คืออาตมันภายใน อธิภูตะคือการกระทำ และที่นั่นอธิเทพคือพระอินทร์
14.42.38
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३८ ॥
ที่นี่ วาจา วัศวเทวี ซึ่งมีมนะนำหน้า เรียกว่าอัธยาตมะ สิ่งที่พึงกล่าวคืออธิภูตะ และที่นั่นอธิเทพคือพระอัคนี
14.42.39
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४.४२.३९ ॥
ใจเรียกว่าอัธยาตมะ เป็นสิ่งที่ขับเคลื่อนอาตมันซึ่งประกอบด้วยธาตุทั้งห้า อธิภูตะคือสังกัลปะ และอธิเทพคือพระจันทร์
14.42.40
अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४० ॥
อหังการเช่นเดียวกันเป็นอัธยาตมะ เป็นเหตุแห่งความเป็นไปทั้งปวงในสังสาร อธิภูตะคือมานะ และที่นั่นอธิเทพคือพระรุทร
14.42.41
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४१ ॥
ปัญญาที่พิจารณาผ่านอินทรีย์ทั้งหก เรียกว่าอัธยาตมะ ส่วนขอบเขตภายนอกพึงรู้ว่าคือกลางวัน และที่นั่นเทพผู้ครองคือพระอาทิตย์
14.42.42
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह ॥ १४.४२.४२ ॥
วิธีแห่งอัธยาตมะนี้ เราได้กล่าวแก่พวกท่านตามที่เป็นจริง โอ ผู้รู้ธรรม ความรู้เกี่ยวกับมันได้มาถึงที่นี่แก่ผู้มีปัญญาแล้ว
14.42.43
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ १४.४२.४३ ॥
อินทรีย์ อารมณ์ของอินทรีย์ และมหาภูตทั้งห้า เมื่อรวมทั้งหมดนี้เข้าด้วยกันด้วยใจแล้ว พึงยึดมั่นไว้ให้มั่นคง
14.42.44
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४.४२.४४ ॥
เมื่อใจสงบลงทั้งหมดแล้ว ความสุขจากการเกิดก็ไม่เป็นที่ปรารถนา สำหรับผู้มีสัตวะอันบริบูรณ์ด้วยปัญญา ความสุขนั้นคือสิ่งที่ผู้รู้ถือว่าเป็นความสุข
14.42.45
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४.४२.४५ ॥
ต่อจากนี้ เราจะกล่าวถึงการถอนตัวอันเป็นมงคล ซึ่งก่อให้เกิดภาวะอันละเอียด ต่อสัตว์ทั้งปวง ไม่ว่าจะด้วยวิธีอ่อนโยนหรือรุนแรง
14.42.46
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४.४२.४६ ॥
ปราศจากความยึดติดในคุณหรือการขาดคุณ มีความประพฤติที่มุ่งเดียวและไม่ขาดสาย การประพฤติเช่นนี้อันเกิดจากพราหมณ์ เขาเรียกว่าก้าวเดียวสู่ความสุข
14.42.47
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४.४२.४७ ॥
ดังเต่าที่หดอวัยวะของตนเข้า ผู้รู้ที่ถอนกามทั้งหมดได้โดยสิ้นเชิง ปราศจากราคะ หลุดพ้นในทุกทาง ย่อมเป็นสุขเสมอไป
14.42.48
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.४२.४८ ॥
เมื่อข่มกามไว้ในตนแล้ว มีตัณหาสิ้นไป จิตตั้งมั่น เป็นมิตรและผู้ปรารถนาดีต่อสัตว์ทั้งปวง ผู้นั้นย่อมควรบรรลุภาวะของพรหมัน
14.42.49
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४.४२.४९ ॥
ด้วยการข่มอินทรีย์ และเมื่อฤๅษีละทิ้งการอยู่ร่วมกับผู้แสวงหาอารมณ์ทั้งปวงและดินแดนที่มีผู้คน ไฟภายในย่อมลุกโพลง
14.42.50
यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे ॥ १४.४२.५० ॥
ดังไฟที่ลุกด้วยเชื้อเพลิงย่อมส่องแสงสว่างใหญ่ ฉันใด อาตมันอันยิ่งใหญ่ก็ส่องแสงออกมาด้วยการข่มอินทรีย์ ฉันนั้น
14.42.51
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४.४२.५१ ॥
เมื่อผู้มีอาตมันผ่องใสเห็นสรรพสัตว์ในหทัยของตน ผู้นั้นมีแสงในตนเอง ย่อมบรรลุสิ่งละเอียดยิ่งกว่าละเอียด คือสิ่งสูงสุด
14.42.52
अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। ॥ १४.४२.५२ ॥
ไฟคือรูป น้ำคือแหล่งของรส ลมคือการสัมผัส และแผ่นดินคือผู้ทรงกลิ่น ซึ่งเป็นอินทรีย์ดม ส่วนอากาศก็คืออินทรีย์ฟังเช่นกัน
14.42.53
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४.४२.५३ ॥
ผู้รู้อัธยาตมะกล่าวว่าสิ่งที่เห็นได้นั้นคือพระอาทิตย์ นี่คือร่างที่ถูกโรคและความโศกครอบงำ ถูกห้าช่องทางล้อมไว้ ประกอบด้วยมหาภูตทั้งห้า มีเก้าประตูและมีเทพสองพระองค์เป็นผู้ครอง
14.42.54
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४.४२.५४ ॥
เต็มด้วยราคะ มองไม่เห็น ประกอบด้วยคุณทั้งสามและธาตุทั้งเจ็ด ยินดีในการสัมผัส และหลงงมงาย นี่คือความยึดถือว่าเป็นกาย
14.42.55
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४२.५५ ॥
ในโลกแห่งสัตว์มีชีวิตนี้ การยึดมั่นในสัตวะเป็นสิ่งยากยิ่ง และในโลกนี้เองกงล้อแห่งกาลเวลาก็หมุนไป
14.42.56
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत् ॥ १४.४२.५६ ॥
มหาสมุทรอันน่ากลัวไร้ก้นนี้ เรียกว่าโมหะ มันปล่อยโลกออกไปและดึงกลับเข้ามา ทำให้โลกหลงและหลับใหล
14.42.57
कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४.४२.५७ ॥
ด้วยการข่มอินทรีย์ ผู้มีสัตวะย่อมละกาม ความโกรธ ความกลัว ความโลภ การทรยศ และความเท็จ ซึ่งละได้ยาก
14.42.58
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४.४२.५८ ॥
สำหรับผู้ที่ชนะคุณสามและธาตุห้าเหล่านี้ได้ในโลกนี้ ที่สถิตสูงสุดย่อมปรากฏ เป็นอนันต์ อยู่ในอากาศ
14.42.59
पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४.४२.५९ ॥
เมื่อข้ามแม่น้ำนี้ ซึ่งมีอินทรีย์ห้าเป็นฝั่งใหญ่ มีกระแสของใจที่นำความกลัวมา และมีโมหะเป็นแอ่งน้ำ พึงชนะทั้งกามและความโกรธ
14.42.60
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४.४२.६० ॥
ผู้นั้นพ้นจากโทษทั้งปวง ย่อมเห็นสิ่งสูงสุดนั้น ตั้งใจไว้ในใจ เห็นอาตมันในอาตมัน
14.42.61
सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४.४२.६१ ॥
ผู้รู้ทุกสิ่งจะเห็นอาตมันในอาตมัน ในสรรพสัตว์ทั้งปวง ทรงปรากฏในรูปเดียวและหลายรูป กระทำอยู่ทุกหนทุกแห่งเรื่อยไป
14.42.62
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४.४२.६२ ॥
พระองค์ทรงเห็นรูปนานาอย่างแน่นอน ดุจประทีปดวงเดียวจุดให้เกิดประทีปได้ร้อยดวง พระองค์นั้นคือพระวิษณุ พระมิตร พระวรุณ พระอัคนี และพระประชาบดี
14.42.63
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४.४२.६३ ॥
พระองค์ทรงเป็นผู้ค้ำจุนและผู้จัดการ ทรงเป็นเจ้าผู้มีพระพักตร์ทุกทิศ พระมหาอาตมันทรงส่องแสงเป็นดวงใจของสรรพสัตว์ทั้งปวง
14.42.64
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४.४२.६४ ॥
พระองค์นั้นเป็นที่สรรเสริญอยู่เสมอ ทั้งหมู่พราหมณ์ เทพและอสูร ยักษ์ ปิศาจ บรรพบุรุษ นก หมู่รากษส หมู่ภูตผี และมหาฤๅษีทั้งปวง