ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 14.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.42.1
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४२.१ ॥
ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ: ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ପଞ୍ଚମ ଜ୍ୟୋତି।
14.42.2
तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४२.२ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଓ କ୍ରିୟାଯୁକ୍ତ ସେହି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି।
14.42.3
महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४२.३ ॥
ମହାଭୂତର ବିକାର ଶେଷ ହୋଇ ପ୍ରଳୟ ନିକଟିତ ହେଲେ ଧୀରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ମହାଭୟ ଜନ୍ମେ।
14.42.4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४.४२.४ ॥
ଯାହାଠାରୁ ଯାହା ଜନ୍ମେ, ସେଠାରେ ହିଁ ତାହା ବିଲୀନ ହୁଏ। ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ସେମାନେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଏକ ପରେ ଏକ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଜନ୍ମନ୍ତି।
14.42.5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४.४२.५ ॥
ତେବେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଲୀନ ହେଲେ, ସ୍ମୃତିମାନ ଧୀରମାନେ କେବେ ହେଁ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
14.42.6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४.४२.६ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଯୁକ୍ତ କ୍ରିୟା — ଏସବୁ ଅନିତ୍ୟ ଏବଂ 'ମୋହ' ନାମରେ ଅଭିହିତ।
14.42.7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४.४२.७ ॥
ଲୋଭ ଓ ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତିରୁ ଜାତ, ଭେଦରହିତ, ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ନଥିବା, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର ସମଷ୍ଟି, ପରସ୍ପର ଉପରେ ଜୀବନଧାରଣ କରୁଥିବା।
14.42.8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४.४२.८ ॥
ଏମାନେ ବହିରାତ୍ମା ନାମରେ ଖ୍ୟାତ; ଦୀନ, କୃପଣ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିବା। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ ଏବଂ ବ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ।
14.42.9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४.४२.९ ॥
ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ନିୟତ। ବାକ୍, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟାତ୍ମକ ଜଗତ।
14.42.10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४.४२.१० ॥
ଚର୍ମ, ନାସିକା, କର୍ଣ୍ଣ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭ ଓ ବାକ୍ ସଂଯତ; ଯାହାର ମନ ବିଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଅଚଞ୍ଚଳ।
14.42.11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.४२.११ ॥
ଯାହାର ଏହି ଅଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ଅହଙ୍କାରଜନିତ କର୍ମ ସର୍ବଦା ଦହନ କରେ, ସେ ସେହି ଶୁଭ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପାଏ; ତା'ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ।
14.42.12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः ॥ १४.४२.१२ ॥
ବିଶେଷ ଭାବେ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୁହାଯାଉଥିବା ଯାହା ଅହଙ୍କାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ମୁଁ କହିବି।
14.42.13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४.४२.१३ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱଚା, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା, ପଞ୍ଚମ ନାସିକା; ଦୁଇ ପାଦ, ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ଦୁଇ ହସ୍ତ, ଏବଂ ଦଶମ ବାକ୍ ହୁଏ।
14.42.14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४.४२.१४ ॥
ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମ; ମନ ଏକାଦଶ। ଏହି ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରଥମେ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ; ତା'ପରେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
14.42.15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४.४२.१५ ॥
ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଞ୍ଚ ଏବଂ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରୋତ୍ରାଦି ପାଞ୍ଚକୁ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ।
14.42.16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत् ॥ १४.४२.१६ ॥
ଅବିଶେଷ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି ସେମାନେ କର୍ମଯୁକ୍ତ। ମନକୁ ଉଭୟରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାଦଶ ହୁଏ।
14.42.17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः ॥ १४.४२.१७ ॥
ଏହିପରି ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରମାନୁସାରେ କୁହାଗଲା। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି ପଣ୍ଡିତମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି ବୋଲି ମାନନ୍ତି।
14.42.18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ।काशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४.४२.१८ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ତିନୋଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଚତୁର୍ଥଟି ମିଳେ ନାହିଁ। ସ୍ଥଳ, ଜଳ ଓ ଆକାଶ — ଏବଂ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର।
14.42.19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४.४२.१९ ॥
ଅଣ୍ଡଜ, ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ, ସ୍ୱେଦଜ ଓ ଜରାୟୁଜ — ଏହିପରି ଭୂତସମୂହର ଜନ୍ମ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଦେଖାଯାଏ।
14.42.20
अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४.४२.२० ॥
ଆକାଶରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ସରୀସୃପଙ୍କୁ ଅଣ୍ଡଜ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
14.42.21
स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४.४२.२१ ॥
ସ୍ୱେଦଜ କୀଟ ଓ ଜନ୍ତୁମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ସର୍ବନିମ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
14.42.22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४.४२.२२ ॥
ଯାହା ପୃଥିବୀ ଭେଦ କରି କାଳକ୍ରମେ ଜନ୍ମେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଗଣ, ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ଭୂତ କୁହାଯାଏ।
14.42.23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः ॥ १४.४२.२३ ॥
ଦ୍ୱିପାଦ, ବହୁପାଦ, ତିର୍ଯ୍ୟକ ଗତିଶୀଳ ଏବଂ ବିକୃତ ରୂପର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜରାୟୁଜ ଭୂତ, ହେ ସତ୍ତମଗଣ।
14.42.24
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४.४२.२४ ॥
ବ୍ରହ୍ମଯୋନି ସନାତନ; ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଜାଣିବା ଉଚିତ — ତପ ଏବଂ ଯାହା ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ; ଏହା ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କର ନୀତି।
14.42.25
विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४.४२.२५ ॥
ବିବିଧ କର୍ମ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଯଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ପୁଣ୍ୟ; ଏହା ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଅନୁଶାସନ।
14.42.26
एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४.४२.२६ ॥
ଯିଏ ଏହାକୁ ବିଧିବତ୍ ଜାଣେ ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଗଣ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହା ବୁଝ।
14.42.27
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.२७ ॥
ଏହା ପରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
14.42.28
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२८ ॥
ଆକାଶ ପ୍ରଥମ ଭୂତ; ଶ୍ରୋତ୍ର ଅଧ୍ୟାତ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଅଧିଭୂତ ଶବ୍ଦ, ଏଠାରେ ଦିଗ ଅଧିଦୈବତ।
14.42.29
द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२९ ॥
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭୂତ ବାୟୁ; ଚର୍ମ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଧିଭୂତ ସ୍ପର୍ଶ, ସେଠାରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଧିଦୈବତ।
14.42.30
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३० ॥
ତୃତୀୟ ଭୂତକୁ ଜ୍ୟୋତି କୁହାଯାଏ; ଚକ୍ଷୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ଅଧିଭୂତ ରୂପ, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଧିଦୈବତ।
14.42.31
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३१ ॥
ଚତୁର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଳ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଜିହ୍ୱା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଅଧିଭୂତ ରସ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଧିଦୈବତ ସୋମ।
14.42.32
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम् ॥ १४.४२.३२ ॥
ପଞ୍ଚମ ଭୂତ ପୃଥିବୀ; ନାସିକା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଅଧିଭୂତ ଗନ୍ଧ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଧିଦୈବତ ବାୟୁ।
14.42.33
एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.३३ ॥
ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତମାନଙ୍କରେ ଚତୁଷ୍ଟୟ ବିଧି ସ୍ମୃତ ହୋଇଛି। ଏଣିକି ମୁଁ ସମସ୍ତ ତ୍ରିବିଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ କହିବି।
14.42.34
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३४ ॥
ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଦୁଇ ପାଦ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ସେମାନଙ୍କର ଅଧିଭୂତ ଗନ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଧିଦୈବତ ବିଷ୍ଣୁ।
14.42.35
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३५ ॥
ଅଧୋଗତି, ଅପାନ ଓ ପାୟୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଅଧିଭୂତ ବିସର୍ଗ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଧିଦୈବତ ମିତ୍ର।
14.42.36
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४.४२.३६ ॥
ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ପ୍ରଜନନର ଉପସ୍ଥ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଅଧିଭୂତ ଶୁକ୍ର ଏବଂ ଦେବତା ପ୍ରଜାପତି।
14.42.37
हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३७ ॥
ହାତ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଅଧିଭୂତ କର୍ମସମୂହ; ସେଠାରେ ଅଧିଦୈବତ ଇନ୍ଦ୍ର।
14.42.38
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३८ ॥
ଏଠାରେ ମନ ପୂର୍ବରେ ଥିବା ବୈଶ୍ୱଦେବୀ ବାକ୍ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କହିବାକୁ ଥିବା ଅଧିଭୂତ; ସେଠାରେ ଅଧିଦୈବତ ଅଗ୍ନି।
14.42.39
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४.४२.३९ ॥
ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମାକୁ ଚଳାଉଥିବା ମନକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଧିଭୂତ ସଙ୍କଳ୍ପ; ଅଧିଦୈବତ ଚନ୍ଦ୍ର।
14.42.40
अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४० ॥
ଅହଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସଂସାରର କାରଣ। ଅଭିମାନ ଅଧିଭୂତ; ସେଠାରେ ଅଧିଦୈବତ ରୁଦ୍ର।
14.42.41
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४१ ॥
ଷଡ଼ିନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଚାରକାରୀ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଧିଭୂତ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଦିନ; ସେଠାରେ ଅଧିଦୈବତ ସୂର୍ଯ୍ୟ।
14.42.42
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह ॥ १४.४२.४२ ॥
ଏହି ଅଧ୍ୟାତ୍ମବିଧି ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାବତ୍ କହିଲି। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ, ଏହାର ଜ୍ଞାନ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ମିଳିଛି।
14.42.43
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ १४.४२.४३ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ ଓ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ — ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ର କରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
14.42.44
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४.४२.४४ ॥
ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଜନ୍ମର ସୁଖ ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ହିଁ ସୁଖ, ଏହା ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କର ମତ।
14.42.45
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४.४२.४५ ॥
ଏବେ ମୁଁ ସୂକ୍ଷ୍ମଭାବ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ମଙ୍ଗଳମୟ ନିବୃତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି — ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି, କୋମଳ ବା କଠୋର ଉପାୟରେ।
14.42.46
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४.४२.४६ ॥
ଗୁଣ ଓ ଅବଗୁଣରେ ଆସକ୍ତି ନ ରଖି, ଏକାଗ୍ର ଓ ନିରନ୍ତର ଆଚରଣ — ଏହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତ ଆଚରଣ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସୁଖର ଏକମାତ୍ର ପଥ କୁହାଯାଏ।
14.42.47
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४.४२.४७ ॥
କଇଁଛ ଯେପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗ ସଙ୍କୋଚ କରେ, ସେହିପରି ଯେ ବିଦ୍ୱାନ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍କୋଚ କରେ, ରଜୋଗୁଣରହିତ ଓ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ମୁକ୍ତ — ସେ ହିଁ ସଦା ସୁଖୀ।
14.42.48
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.४२.४८ ॥
ଆତ୍ମାରେ କାମନାକୁ ସଂଯମ କରି, ତୃଷ୍ଣା କ୍ଷୀଣ କରି, ସମାହିତ ଚିତ୍ତ ଥାଇ, ସର୍ବଭୂତର ମିତ୍ର ଓ ମୈତ୍ରୀଶୀଳ ହୋଇ ରହିବା ଲୋକ — ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତି ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
14.42.49
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४.४२.४९ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିରୋଧ ଓ ବିଷୟାସକ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନି ଜନପଦ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ-ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
14.42.50
यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे ॥ १४.४२.५० ॥
ଇନ୍ଧନରେ ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ଯେପରି ମହାଜ୍ୟୋତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିରୋଧରେ ମହାନ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
14.42.51
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४.४२.५१ ॥
ପ୍ରସନ୍ନ ଆତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମକୁ ପାଏ।
14.42.52
अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। ॥ १४.४२.५२ ॥
ଅଗ୍ନି ରୂପ, ରସର ସ୍ରୋତ ଜଳ, ବାୟୁ ସ୍ପର୍ଶ, ପୃଥିବୀ ଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରେ, ଘ୍ରାଣ, ଆକାଶ ଶ୍ରବଣ।
14.42.53
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४.४२.५३ ॥
ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଆଦିତ୍ୟ କହନ୍ତି; ଏହା ରୋଗଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ, ପଞ୍ଚସ୍ରୋତରେ ଆବୃତ, ପଞ୍ଚଭୂତଯୁକ୍ତ, ନଅ ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଓ ଦୁଇ ଦେବତାଯୁକ୍ତ।
14.42.54
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४.४२.५४ ॥
ରଜୋଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ତ୍ରିଗୁଣମୟ, ସପ୍ତଧାତୁଯୁକ୍ତ, ସଂସର୍ଗରେ ରମି ମୋହିତ — ଏହା ଶରୀର ବୋଲି ଧାରଣା।
14.42.55
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४२.५५ ॥
ଜୀବଲୋକରେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଦୁଷ୍କର; ଏହି ଲୋକରେ ଏହା ହିଁ କାଳଚକ୍ରକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଏ।
14.42.56
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत् ॥ १४.४२.५६ ॥
ଏହି ଭୟଙ୍କର, ଅଗାଧ ମହାସାଗର ମୋହ ନାମରେ ଅଭିହିତ। ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ତାହାର ସଂହାର କରେ, ମୋହିତ କରେ ଓ ନିଦ୍ରିତ କରେ।
14.42.57
कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४.४२.५७ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିରୋଧରେ ସଜ୍ଜନ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଲୋଭ, ଦ୍ରୋହ ଓ ଅସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଏସବୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା କଷ୍ଟକର।
14.42.58
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४.४२.५८ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ଯିଏ ଏହି ତ୍ରିଗୁଣ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଜିତିଛି, ତାହାର ପରମ ସ୍ଥାନ ଆକାଶରେ ଅନନ୍ତ ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।
14.42.59
पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४.४२.५९ ॥
ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଯାହାର ମହାକୂଳ, ମନର ସ୍ରୋତ ଭୟ ଆଣେ, ମୋହ ଯାହାର ହ୍ରଦ — ସେହି ନଦୀକୁ ପାର ହୋଇ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଉଭୟକୁ ଜିତିବା ଉଚିତ।
14.42.60
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४.४२.६० ॥
ସେ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ତା'ପରେ ସେହି ପରମକୁ ଦେଖେ। ମନକୁ ମନରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ।
14.42.61
सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४.४२.६१ ॥
ସର୍ବଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ନିଜ ଭିତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବେ। ଏକରୂପରେ ଓ ବହୁରୂପରେ ସେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
14.42.62
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४.४२.६२ ॥
ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ଶହେ ଦୀପ ଜଳିଲା ପରି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବହୁ ରୂପ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ପ୍ରଜାପତି।
14.42.63
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४.४२.६३ ॥
ସେ ହିଁ ଧାତା ଓ ବିଧାତା। ସର୍ବତୋମୁଖ ସେହି ପ୍ରଭୁ। ସର୍ବ ଭୂତର ହୃଦୟ ହୋଇ ମହାନ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
14.42.64
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४.४२.६४ ॥
ତାଙ୍କୁ ବିପ୍ରସଂଘ, ସୁର ଓ ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ପିତୃଗଣ, ପକ୍ଷୀ, ରାକ୍ଷସଗଣ, ଭୂତଗଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହର୍ଷି ସର୍ବଦା ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।