മഹാഭാരതം · അധ്യായം 14.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.42.1
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४२.१ ॥
അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഉത്പന്നമായ അഞ്ച് മഹാഭൂതങ്ങൾ: ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഞ്ചാമതായ ജ്യോതിസ്സ്.
14.42.2
तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४२.२ ॥
ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം, ക്രിയകൾ എന്നിവയോടുകൂടിയ ആ അഞ്ച് മഹാഭൂതങ്ങളിൽ ജീവികൾ മോഹിതരാകുന്നു.
14.42.3
महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४२.३ ॥
മഹാഭൂതങ്ങളുടെ വികാരങ്ങൾ അവസാനിച്ച് പ്രളയം അടുത്തുവരുമ്പോൾ, ധീരർക്കും സകല ജീവികൾക്കും മഹാഭയം ഉണ്ടാകുന്നു.
14.42.4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४.४२.४ ॥
ഏതിൽ നിന്ന് ഏതു ജനിക്കുന്നുവോ, അതിൽത്തന്നെ അത് ലയിക്കുന്നു. അവ വിപരീത ക്രമത്തിൽ ലയിച്ച്, ഓരോന്നായി മുന്നോട്ട് ജനിക്കുന്നു.
14.42.5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४.४२.५ ॥
അപ്പോൾ സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളായ സർവ ഭൂതങ്ങളും ലയിച്ചുപോകുമ്പോൾ, സ്മൃതിമാന്മാരായ ധീരർ ഒരിക്കലും ലയിക്കുന്നില്ല.
14.42.6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४.४२.६ ॥
ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, അഞ്ചാമതായ ഗന്ധം, ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടു ചേർന്ന ക്രിയകൾ — ഇവ അനിത്യങ്ങളാണ്; 'മോഹം' എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
14.42.7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४.४२.७ ॥
ലോഭത്തിൽനിന്നും സന്താനോത്പാദനത്തിൽനിന്നും ജനിച്ചവ, വ്യത്യാസമില്ലാത്തവ, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നുമില്ലാത്തവ, മാംസരക്തങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ, പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവ.
14.42.8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४.४२.८ ॥
ഇവ ബഹിരാത്മാക്കളെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു; ദീനരും ദയനീയമായി ജീവിക്കുന്നവരുമാണ്. പ്രാണൻ, അപാനൻ, ഉദാനൻ, സമാനൻ, വ്യാനൻ എന്നിവയും.
14.42.9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४.४२.९ ॥
അന്തരാത്മാവിലും ഈ അഞ്ച് വായുക്കൾ നിയതമായിരിക്കുന്നു. വാക്ക്, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എന്നിവയോടുകൂടി ഇവയാൽ എട്ട് ആത്മകമായ ജഗത്ത്.
14.42.10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४.४२.१० ॥
ത്വക്ക്, മൂക്ക്, ചെവി, കണ്ണ്, നാവ്, വാക്ക് എന്നിവ നിയന്ത്രിതമാണ്; ആരുടെ മനസ്സ് വിശുദ്ധമോ, ബുദ്ധി ചാഞ്ചല്യമില്ലാത്തതോ.
14.42.11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.४२.११ ॥
ഈ എട്ട് അഗ്നികൾ അഹങ്കാരകർമ്മങ്ങളെ എപ്പോഴും ദഹിപ്പിക്കുന്നവൻ ആ ശുഭ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു; അതിനപ്പുറം മറ്റൊന്നില്ല.
14.42.12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः ॥ १४.४२.१२ ॥
വിശേഷമായി പതിനൊന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന് പറയപ്പെടുന്നവ അഹങ്കാരത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായവയാണ്; അവയുടെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയാം.
14.42.13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४.४२.१३ ॥
ശ്രോത്രം, ത്വക്ക്, രണ്ടു കണ്ണുകൾ, നാവ്, അഞ്ചാമത് മൂക്ക്; രണ്ടു പാദങ്ങൾ, ഗുദം, ഉപസ്ഥം, രണ്ടു കൈകൾ, പത്താമത് വാക്ക് ആകുന്നു.
14.42.14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४.४२.१४ ॥
ഇതാണ് ഇന്ദ്രിയഗ്രാമം; മനസ്സ് പതിനൊന്നാമത്. ഈ ഗ്രാമത്തെ ആദ്യം ജയിക്കണം; അപ്പോൾ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു.
14.42.15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४.४२.१५ ॥
ബുദ്ധീന്ദ്രിയങ്ങൾ അഞ്ചെന്നും കർമേന്ദ്രിയങ്ങളും അഞ്ചെന്നും പറയുന്നു. ശ്രോത്രാദി അഞ്ചിനെയും തത്ത്വത്തിൽ ബുദ്ധിയോടു ചേർന്നവയെന്നു പറയുന്നു.
14.42.16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत् ॥ १४.४२.१६ ॥
വിശേഷമില്ലാത്ത മറ്റുള്ളവ കർമയുക്തങ്ങളാണ്. മനസ്സ് രണ്ടിലും അറിയേണ്ടതാണ്; ബുദ്ധി പന്ത്രണ്ടാമത്തേതാകുന്നു.
14.42.17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः ॥ १४.४२.१७ ॥
ഇങ്ങനെ പതിനൊന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെട്ടു. ഇവയെ അറിഞ്ഞ പണ്ഡിതർ കൃതകൃത്യത ഉണ്ടായി എന്നു കരുതുന്നു.
14.42.18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ।काशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४.४२.१८ ॥
ജീവികൾക്ക് മൂന്ന് സ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്; നാലാമത്തേത് കാണുന്നില്ല. സ്ഥലം, ജലം, ആകാശം — ജന്മവും നാലുവിധമാണ്.
14.42.19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४.४२.१९ ॥
അണ്ഡജം, ഉദ്ഭിജ്ജം, സ്വേദജം, ജരായുജം — ഇങ്ങനെ ഭൂതഗ്രാമത്തിന്റെ ജന്മം നാലുവിധമായി കാണപ്പെടുന്നു.
14.42.20
अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४.४२.२० ॥
ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്ന മറ്റു ജീവികളെയും ഇഴഞ്ഞുനടക്കുന്ന എല്ലാറ്റിനെയും അണ്ഡജങ്ങളായി അറിയണം.
14.42.21
स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४.४२.२१ ॥
സ്വേദജങ്ങളായ കൃമികളും ജന്തുക്കളും ക്രമപ്രകാരം പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇത് രണ്ടാം ജന്മമെന്നും ഏറ്റവും താഴ്ന്നതെന്നും പറയുന്നു.
14.42.22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४.४२.२२ ॥
ഭൂമിയെ പിളർന്ന് കാലക്രമത്തിൽ ജനിക്കുന്നവയെ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, ഉദ്ഭിജ്ജങ്ങൾ എന്ന് പറയുന്നു.
14.42.23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः ॥ १४.४२.२३ ॥
ദ്വിപാദങ്ങളും ബഹുപാദങ്ങളും തിര്യക്ഗതിയുള്ളവയും വികൃതരൂപങ്ങളും ജരായുജ ജീവികളാണ്, ഉത്തമരേ.
14.42.24
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४.४२.२४ ॥
ബ്രഹ്മയോനി സനാതനമാണ്; അതിനെ നിശ്ചയമായും രണ്ടുവിധമായി അറിയണം — തപസ്സും പുണ്യകർമ്മവും; ഇതാണ് വിദ്വാന്മാരുടെ നിലപാട്.
14.42.25
विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४.४२.२५ ॥
വിവിധ കർമ്മങ്ങൾ അറിയേണ്ടതാണ്—യജ്ഞം, യജ്ഞത്തിലെ ദാനം, വേദാധ്യയനം പുണ്യം; ഇതാണ് വൃദ്ധന്മാരുടെ ഉപദേശം.
14.42.26
एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४.४२.२६ ॥
ഇതു വിധിപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ മുക്തനാകും, ഓ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകും—ഇത് അറിയുക.
14.42.27
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.२७ ॥
ഇനി ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ എല്ലാ വിധങ്ങളും ഞാൻ വിവരിക്കാം.
14.42.28
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२८ ॥
ആകാശം ആദ്യ ഭൂതം; ശ്രോത്രം അധ്യാത്മം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അധിഭൂതം ശബ്ദം, ഇവിടെ ദിശകൾ അധിദൈവതം.
14.42.29
द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२९ ॥
രണ്ടാമത്തെ ഭൂതം വായു; ത്വക്ക് അധ്യാത്മമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. അധിഭൂതം സ്പർശം, അവിടെ മിന്നൽ അധിദൈവതം.
14.42.30
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३० ॥
മൂന്നാമത്തെ ഭൂതം ജ്യോതിസ്സ് എന്നു പറയുന്നു; നേത്രം അധ്യാത്മമായി കരുതപ്പെടുന്നു. അധിഭൂതം രൂപം, അവിടെ സൂര്യൻ അധിദൈവതം.
14.42.31
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३१ ॥
നാലാമത്തേത് ജലം എന്ന് അറിയേണ്ടതാണ്; നാവ് അധ്യാത്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ അധിഭൂതം രസവും അവിടെ അധിദൈവതം സോമനുമാണ്.
14.42.32
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम् ॥ १४.४२.३२ ॥
അഞ്ചാമത്തെ ഭൂതം ഭൂമി; മൂക്ക് അധ്യാത്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ അധിഭൂതം ഗന്ധവും അവിടെ അധിദൈവതം വായുവുമാണ്.
14.42.33
एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.३३ ॥
ഈ അഞ്ച് ഭൂതങ്ങളിൽ ചതുഷ്ടയ വിധി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇനി ഞാൻ മൂന്നുതരം ഇന്ദ്രിയങ്ങളെല്ലാം വിവരിക്കാം.
14.42.34
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३४ ॥
തത്ത്വദർശികളായ ബ്രാഹ്മണർ രണ്ടു പാദങ്ങളും അധ്യാത്മമെന്ന് പറയുന്നു; അവയുടെ അധിഭൂതം ഗന്തവ്യമാണ്, അവിടെ അധിദൈവതം വിഷ്ണുവാണ്.
14.42.35
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३५ ॥
അധോഗതി, അപാനൻ, മലദ്വാരം എന്നിവ അധ്യാത്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ അധിഭൂതം വിസർഗമാണ്, അവിടെ അധിദൈവതം മിത്രനാണ്.
14.42.36
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४.४२.३६ ॥
സർവഭൂതങ്ങളുടെയും പ്രജനനമായ ഉപസ്ഥം അധ്യാത്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ അധിഭൂതം ശുക്രവും ദൈവം പ്രജാപതിയുമാണ്.
14.42.37
हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३७ ॥
കൈകൾ അധ്യാത്മം എന്ന് ആത്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. അധിഭൂതം കർമ്മങ്ങൾ; അവിടെ അധിദൈവതം ഇന്ദ്രൻ.
14.42.38
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३८ ॥
ഇവിടെ മനസ്സ് മുൻപിലുള്ള വൈശ്വദേവി വാക്ക് അധ്യാത്മം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. പറയേണ്ടത് അധിഭൂതം; അവിടെ അധിദൈവതം അഗ്നി.
14.42.39
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४.४२.३९ ॥
പഞ്ചഭൂതാത്മാവിനെ ചലിപ്പിക്കുന്ന മനസ്സിനെ അധ്യാത്മം എന്ന് പറയുന്നു. അധിഭൂതം സങ്കല്പം; അധിദൈവതം ചന്ദ്രൻ.
14.42.40
अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४० ॥
അഹങ്കാരവും അധ്യാത്മമാണ്; അത് സർവസംസാരത്തിന്റെയും കാരണം. അഭിമാനം അധിഭൂതം; അവിടെ അധിദൈവതം രുദ്രൻ.
14.42.41
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४१ ॥
ആറ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിചാരിക്കുന്ന ബുദ്ധിയെ അധ്യാത്മം എന്ന് പറയുന്നു. അധിഭൂതമായി അറിയേണ്ടത് പകൽ; അവിടെ അധിദൈവതം സൂര്യൻ.
14.42.42
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह ॥ १४.४२.४२ ॥
ഈ അധ്യാത്മവിധി ഞാൻ നിങ്ങളോട് യഥാവിധി പറഞ്ഞു. ധർമ്മജ്ഞരേ, ഇതിന്റെ ജ്ഞാനം ഇവിടെ ജ്ഞാനികൾക്ക് ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു.
14.42.43
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ १४.४२.४३ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം മനസ്സുകൊണ്ട് ഒരുമിച്ചുചേർത്ത് ഉറപ്പായി ധരിക്കണം.
14.42.44
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४.४२.४४ ॥
മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ജന്മസുഖം ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ജ്ഞാനസമ്പന്നരായ സത്ത്വഗുണികൾക്ക് അതുതന്നെയാണ് സുഖം എന്ന് വിദ്വാന്മാർ കരുതുന്നു.
14.42.45
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४.४२.४५ ॥
ഇനി ഞാൻ സൂക്ഷ്മഭാവം ഉണ്ടാക്കുന്ന ശിവമായ നിവൃത്തിയെ വിവരിക്കാം — എല്ലാ ജീവികളോടും, മൃദുവായോ കഠിനമായോ.
14.42.46
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४.४२.४६ ॥
ഗുണദോഷങ്ങളിൽ ആസക്തിയില്ലാതെ, ഏകാഗ്രമായി, ഇടവിടാതെ നടക്കുന്നത് — ഇതിനെ ബ്രാഹ്മണനിൽനിന്നു ജനിച്ച വൃത്തമെന്നും സുഖത്തിന്റെ ഏകപദമെന്നും പറയുന്നു.
14.42.47
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४.४२.४७ ॥
ആമ തന്റെ അവയവങ്ങളെ ഉള്ളിലേക്ക് ഒതുക്കുന്നതുപോലെ, വിദ്വാൻ എല്ലാ കാമങ്ങളെയും പൂർണ്ണമായി ഒതുക്കി, രജസ്സില്ലാത്തവനായി, എല്ലാ വിധത്തിലും മുക്തനായ മനുഷ്യൻ — അവൻ എപ്പോഴും സുഖിയാണ്.
14.42.48
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.४२.४८ ॥
ആത്മാവിൽ കാമങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, തൃഷ്ണ ക്ഷയിച്ച്, സമാഹിതചിത്തനായി, സർവഭൂതങ്ങളുടെയും സുഹൃത്തും സ്നേഹമുള്ളവനുമായിരിക്കുന്നവൻ — ബ്രഹ്മഭാവം നേടുന്നതിന് യോഗ്യനാകുന്നു.
14.42.49
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४.४२.४९ ॥
ഇന്ദ്രിയനിരോധത്താലും വിഷയാഭിലാഷികളെല്ലാം വിട്ട് ജനവാസം ത്യജിക്കുന്നതിനാലും മുനിയുടെ അധ്യാത്മാഗ്നി ജ്വലിക്കുന്നു.
14.42.50
यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे ॥ १४.४२.५० ॥
വിറകിനാൽ ജ്വലിപ്പിക്കപ്പെട്ട അഗ്നി മഹാപ്രകാശത്തോടെ തിളങ്ങുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയനിരോധത്താൽ മഹാത്മാവ് പ്രകാശിക്കുന്നു.
14.42.51
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४.४२.५१ ॥
പ്രസന്നമനസ്സുള്ളവൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭൂതങ്ങളെ കാണുമ്പോൾ, സ്വയംപ്രകാശമായ, സൂക്ഷ്മത്തിലും സൂക്ഷ്മമായ, പരമത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
14.42.52
अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। ॥ १४.४२.५२ ॥
അഗ്നി രൂപം, ജലം രസത്തിന്റെ ഉറവിടം, വായു സ്പർശനം, ഭൂമി ഗന്ധം വഹിക്കുന്നു, ഘ്രാണം, ആകാശം ശ്രവണം.
14.42.53
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४.४२.५३ ॥
അധ്യാത്മജ്ഞർ ഇതിനെ ദൃശ്യവും ആദിത്യനുമെന്ന് പറയുന്നു; ഇത് രോഗശോകങ്ങളാൽ ബാധിതമാണ്, അഞ്ചു സ്രോതസ്സുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടതാണ്, പഞ്ചഭൂതങ്ങളോടു ചേർന്നതാണ്, ഒമ്പതു ദ്വാരങ്ങളും രണ്ടു ദേവതകളുമുള്ളതാണ്.
14.42.54
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४.४२.५४ ॥
രജോഗുണം നിറഞ്ഞതും, കാണാനാകാത്തതും, ത്രിഗുണമുള്ളതും, സപ്തധാതുക്കളുള്ളതും, സംസർഗത്തിൽ രമിച്ച് മോഹിക്കുന്നതുമായത് ശരീരമെന്നാണ് ധാരണ.
14.42.55
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४२.५५ ॥
ജീവലോകത്തിൽ സത്ത്വത്തെ ആശ്രയിക്കുക ദുഷ്കരമാണ്; ഈ ലോകത്തിൽ ഇതുതന്നെയാണ് കാലചക്രത്തെ നയിക്കുന്നത്.
14.42.56
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत् ॥ १४.४२.५६ ॥
ഈ ഭയങ്കരവും അഗാധവുമായ മഹാസമുദ്രം മോഹം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ച് സംഹരിക്കുന്നു, മോഹിപ്പിച്ച് ഉറക്കുന്നു.
14.42.57
कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४.४२.५७ ॥
ഇന്ദ്രിയ നിരോധത്താൽ സജ്ജനം കാമം, ക്രോധം, ഭയം, ലോഭം, ദ്രോഹം, അസത്യം എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ഇവ ഉപേക്ഷിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്.
14.42.58
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४.४२.५८ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ ഈ ത്രിഗുണങ്ങളെയും പഞ്ചഭൂതങ്ങളെയും ആരാണോ ജയിച്ചത്, അവന് ആകാശത്ത് പരമവും അനന്തവുമായ സ്ഥാനം കാണപ്പെടുന്നു.
14.42.59
पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४.४२.५९ ॥
അഞ്ചിന്ദ്രിയങ്ങൾ മഹാതീരങ്ങളായും മനസ്സിന്റെ പ്രവാഹം ഭയമുണ്ടാക്കുന്നതായും മോഹം കുളങ്ങളായും ഉള്ള ആ നദിയെ കടന്ന്, കാമക്രോധങ്ങൾ രണ്ടിനെയും ജയിക്കണം.
14.42.60
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४.४२.६० ॥
അവൻ എല്ലാ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനായി പിന്നീട് ആ പരമത്തെ കാണുന്നു. മനസ്സിനെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ച്, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ കാണുന്നു.
14.42.61
सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४.४२.६१ ॥
സർവജ്ഞൻ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിലും തന്നിലുള്ള ആത്മാവിനെ കാണും. ഏകമായും അനേകമായും അവൻ പലവിധത്തിൽ വികസിച്ചു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
14.42.62
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४.४२.६२ ॥
ഒരു വിളക്കിൽ നിന്ന് നൂറ് വിളക്കുകൾ തെളിയുന്നതുപോലെ, അവൻ നിശ്ചയമായും പല രൂപങ്ങൾ കാണുന്നു. അവൻ തന്നെ വിഷ്ണുവും മിത്രനും വരുണനും അഗ്നിയും പ്രജാപതിയുമാണ്.
14.42.63
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४.४२.६३ ॥
അവൻ തന്നെ ധാതാവും വിധാതാവുമാണ്. എല്ലാ ദിക്കിലും മുഖമുള്ള ആ പ്രഭുവും അവൻ തന്നെ. സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഹൃദയമായി മഹാത്മാവ് പ്രകാശിക്കുന്നു.
14.42.64
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४.४२.६४ ॥
അവനെ ബ്രാഹ്മണസംഘങ്ങളും ദേവാസുരന്മാരും യക്ഷന്മാരും പിശാചുക്കളും പിതൃക്കളും പക്ഷികളും രാക്ഷസഗണങ്ങളും ഭൂതഗണങ്ങളും എല്ലാ മഹർഷിമാരും എപ്പോഴും സ്തുതിക്കുന്നു.