మహాభారతం · అధ్యాయం 14.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.42.1
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४२.१ ॥
అహంకారం నుండి ఉత్పన్నమైన ఐదు మహాభూతాలు: భూమి, వాయువు, ఆకాశం, జలం, ఐదవది అయిన జ్యోతి.
14.42.2
तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४२.२ ॥
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం, క్రియలతో కూడిన ఆ ఐదు మహాభూతాలలో ప్రాణులు మోహానికి లోనవుతాయి.
14.42.3
महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४२.३ ॥
మహాభూతాల వికారాలు ముగిసి ప్రళయం సమీపించినప్పుడు, ధీరులకైనా సర్వప్రాణులకు మహా భయం కలుగుతుంది.
14.42.4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४.४२.४ ॥
ఏ దాని నుండి ఏది పుడుతుందో, అది అక్కడే లీనమవుతుంది. అవి విలోమ క్రమంలో లీనమై, ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా ఉత్తరోత్తరం పుడతాయి.
14.42.5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४.४२.५ ॥
అప్పుడు స్థావర జంగమ సర్వ భూతాలు లీనమైనప్పుడు, స్మృతిమంతులైన ధీరులు ఎప్పుడూ లీనం కారు.
14.42.6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४.४२.६ ॥
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, ఐదవది అయిన గంధం, ఇంద్రియాలతో కూడిన క్రియలు — ఇవి అనిత్యమైనవి; 'మోహం' అని పిలవబడతాయి.
14.42.7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४.४२.७ ॥
లోభం, సంతానోత్పత్తి వలన జన్మించినవి, భేదంలేనివి, నిజానికి ఏమీ లేనివి, మాంసం రక్తాల సమూహాలు, ఒకరిపై ఒకరు జీవించేవి.
14.42.8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४.४२.८ ॥
ఇవి బహిరాత్మలు అని పిలవబడేవి; దీనులు, దయనీయ జీవితం గడిపేవి. ప్రాణ, అపాన, ఉదాన, సమాన, వ్యానలు కూడా.
14.42.9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४.४२.९ ॥
అంతరాత్మలో కూడా ఈ ఐదు వాయువులు నియమితమై ఉన్నాయి. వాక్కు, మనస్సు, బుద్ధితో కలిసి ఇవే ఎనిమిది స్వరూపమైన జగత్తు.
14.42.10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४.४२.१० ॥
చర్మం, ముక్కు, చెవి, కళ్ళు, నాలుక, వాక్కు నియమితమైనవి; ఎవరి మనస్సు విశుద్ధమో, బుద్ధి చలనంలేనిదో.
14.42.11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.४२.११ ॥
ఈ ఎనిమిది అగ్నులు అహంకార కర్మలను ఎల్లప్పుడూ దహిస్తాయో, అతడు ఆ శుభ బ్రహ్మను పొందుతాడు; దానికంటే వేరేది లేదు.
14.42.12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः ॥ १४.४२.१२ ॥
ప్రత్యేకంగా పదకొండు ఇంద్రియాలుగా చెప్పబడినవి అహంకారం నుండి పుట్టినవి; వాటి పేర్లను నేను చెబుతాను.
14.42.13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४.४२.१३ ॥
శ్రోత్రం, త్వక్కు, రెండు కన్నులు, నాలుక, ఐదవది ముక్కు; రెండు పాదాలు, పాయువు, ఉపస్థ, రెండు హస్తాలు, పదవది వాక్కు అవుతుంది.
14.42.14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४.४२.१४ ॥
ఇది ఇంద్రియ సమూహం; మనస్సు పదకొండవది. ఈ సమూహాన్ని ముందుగా జయించాలి; అప్పుడు బ్రహ్మం ప్రకాశిస్తుంది.
14.42.15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४.४२.१५ ॥
బుద్ధి-ఇంద్రియాలు ఐదు అని, కర్మ-ఇంద్రియాలు కూడా ఐదు అని అంటారు. శ్రోత్రాదులైన ఐదింటిని తత్త్వతః బుద్ధితో కూడినవిగా కూడా చెబుతారు.
14.42.16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत् ॥ १४.४२.१६ ॥
విశేషం లేని ఇతరాలు కర్మతో కూడినవి. మనస్సును రెండింటిలోనూ తెలుసుకోవాలి; బుద్ధి పన్నెండవది.
14.42.17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः ॥ १४.४२.१७ ॥
ఈ విధంగా పదకొండు ఇంద్రియాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి. వీటిని తెలుసుకున్న పండితులు కృతకృత్యమైనట్లు భావిస్తారు.
14.42.18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ।काशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४.४२.१८ ॥
ప్రాణులకు మూడు స్థానాలు ఉన్నాయి; నాల్గవది కనిపించదు. స్థలం, జలం, ఆకాశం — జన్మ కూడా నాలుగు విధాలు.
14.42.19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४.४२.१९ ॥
అండజ, ఉద్భిజ్జ, స్వేదజ, జరాయుజ — ఈ విధంగా భూతసమూహ జన్మం నాలుగు విధాలుగా కనిపిస్తుంది.
14.42.20
अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४.४२.२० ॥
ఇంకా ఆకాశంలో సంచరించే ఇతర భూతాలను, పాకే అన్ని జీవులను అండజాలుగా తెలుసుకోవాలి.
14.42.21
स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४.४२.२१ ॥
స్వేదజాలైన క్రిములు, జంతువులు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి; ఇది రెండవ జన్మం అనీ, అత్యంత అధమమైనదనీ చెప్పబడుతుంది.
14.42.22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४.४२.२२ ॥
భూమిని చీల్చుకొని కాలక్రమంలో పుట్టేవాటిని, ఓ ద్విజోత్తములారా, ఉద్భిజ్జ భూతాలు అని అంటారు.
14.42.23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः ॥ १४.४२.२३ ॥
ద్విపాదాలు, బహుపాదాలు, తిర్యక్ గతిలో కదిలేవి, వికృత రూపాలు కూడా జరాయుజ భూతాలు, ఓ ఉత్తములారా.
14.42.24
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४.४२.२४ ॥
బ్రహ్మయోని శాశ్వతమైనది; దాన్ని నిశ్చయంగా రెండు విధాలుగా తెలుసుకోవాలి — తపస్సు, పుణ్యకర్మ; ఇదే విద్వాంసుల నీతి.
14.42.25
विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४.४२.२५ ॥
వివిధ కర్మలను తెలుసుకోవాలి—యజ్ఞం, యజ్ఞంలో దానం, వేదాధ్యయనం పుణ్యం; ఇది పెద్దల ఉపదేశం.
14.42.26
एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४.४२.२६ ॥
దీనిని విధిప్రకారం తెలిసినవాడు విముక్తుడవుతాడు, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా, అన్ని పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు—ఇది తెలుసుకోండి.
14.42.27
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.२७ ॥
ఇక తర్వాత ఇంద్రియాలన్నింటి వివిధ రకాలను వివరిస్తాను.
14.42.28
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२८ ॥
ఆకాశం మొదటి భూతం; శ్రవణం అధ్యాత్మం అంటారు. అధిభూతం శబ్దం, ఇక్కడ దిశలు అధిదైవతం.
14.42.29
द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२९ ॥
రెండవ భూతం వాయువు; త్వక్కు అధ్యాత్మంగా ప్రసిద్ధం. అధిభూతం స్పర్శ, అక్కడ విద్యుత్తు అధిదైవతం.
14.42.30
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३० ॥
మూడవ భూతాన్ని జ్యోతి అంటారు; నేత్రం అధ్యాత్మం అని భావిస్తారు. అధిభూతం రూపం, అక్కడ సూర్యుడు అధిదైవతం.
14.42.31
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३१ ॥
నాల్గవది జలం అని తెలుసుకోవాలి; నాలుక అధ్యాత్మం అని చెప్పబడింది, దాని అధిభూతం రసం, అక్కడ అధిదైవం సోముడు.
14.42.32
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम् ॥ १४.४२.३२ ॥
ఐదవ భూతం పృథివి; ముక్కు అధ్యాత్మం అని చెప్పబడింది, దాని అధిభూతం గంధం, అక్కడ అధిదైవం వాయువు.
14.42.33
एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.३३ ॥
ఈ ఐదు భూతాలలో చతుష్టయ విధి స్మరించబడింది. ఇక నుండి అన్ని త్రివిధ ఇంద్రియాలను నేను వివరిస్తాను.
14.42.34
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३४ ॥
తత్త్వదర్శులైన బ్రాహ్మణులు రెండు పాదాలు అధ్యాత్మం అని చెబుతారు; వాటి అధిభూతం గమ్యం, అక్కడ అధిదైవం విష్ణువు.
14.42.35
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३५ ॥
అధోగతి, అపానం, గుదం అధ్యాత్మం అని చెప్పబడ్డాయి; దాని అధిభూతం విసర్గం, అక్కడ అధిదైవం మిత్రుడు.
14.42.36
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४.४२.३६ ॥
సర్వ ప్రాణుల ప్రజననం కోసం ఉపస్థం అధ్యాత్మం అని చెప్పబడింది; దాని అధిభూతం శుక్రం, దేవుడు ప్రజాపతి.
14.42.37
हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३७ ॥
చేతులు అధ్యాత్మం అని ఆత్మజ్ఞానులు అంటారు. అధిభూతం కర్మలు; అక్కడ అధిదైవతం ఇంద్రుడు.
14.42.38
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३८ ॥
ఇక్కడ మనస్సు ముందుండే వైశ్వదేవి వాక్కు అధ్యాత్మం అని చెప్పబడుతుంది. పలకబోయేది అధిభూతం; అక్కడ అధిదైవతం అగ్ని.
14.42.39
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४.४२.३९ ॥
పంచభూతాత్మను నడిపించే మనస్సును అధ్యాత్మం అంటారు. అధిభూతం సంకల్పం; అధిదైవతం చంద్రుడు.
14.42.40
अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४० ॥
అహంకారమే అధ్యాత్మం; అది సర్వసంసారానికి కారణం. అభిమానం అధిభూతం; అక్కడ అధిదైవతం రుద్రుడు.
14.42.41
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४१ ॥
ఆరు ఇంద్రియాలను విచారించే బుద్ధిని అధ్యాత్మం అంటారు. అధిభూతంగా తెలుసుకోవలసినది పగలు; అక్కడ అధిదైవతం సూర్యుడు.
14.42.42
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह ॥ १४.४२.४२ ॥
ఈ అధ్యాత్మ విధిని నేను మీకు యథావిధిగా చెప్పాను. ధర్మజ్ఞులారా, దీని జ్ఞానం ఇక్కడ జ్ఞానులకు లభించింది.
14.42.43
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ १४.४२.४३ ॥
ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియ విషయాలు, పంచ మహాభూతాలు — వీటన్నిటినీ మనస్సుతో ఏకం చేసి దృఢంగా నిలుపవలెను.
14.42.44
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४.४२.४४ ॥
మనస్సు పూర్తిగా క్షీణించినప్పుడు జన్మసుఖం కోరదగినది కాదు. జ్ఞానసంపన్న సత్త్వులకు అదే సుఖమని విద్వాంసుల అభిప్రాయం.
14.42.45
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४.४२.४५ ॥
ఇక ముందు, సూక్ష్మభావాన్ని కలిగించే శివమైన నివృత్తిని వివరిస్తాను — సర్వభూతాల పట్ల, మృదువుగానైనా దారుణంగానైనా.
14.42.46
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४.४२.४६ ॥
గుణాగుణాలపై ఆసక్తి లేకుండా, ఏకాగ్రంగా, నిరంతరం ప్రవర్తించడం — ఇది బ్రాహ్మణ ఆచారమని, సుఖానికి ఏకైక మార్గమని చెబుతారు.
14.42.47
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४.४२.४७ ॥
తాబేలు తన అవయవాలను ఉపసంహరించినట్లు, విద్వాంసుడు కోరికలన్నిటినీ పూర్తిగా ఉపసంహరించి, రజోలేనివాడై, అన్ని విధాలా ముక్తుడైన నరుడు — అతడే సదా సుఖి.
14.42.48
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.४२.४८ ॥
ఆత్మలో కోరికలను నిగ్రహించి, తృష్ణ క్షీణించి, సమాహిత చిత్తుడై, సర్వభూతాలకు మిత్రుడై, స్నేహశీలియై ఉండేవాడు — బ్రహ్మభావాన్ని పొందేందుకు అర్హుడవుతాడు.
14.42.49
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४.४२.४९ ॥
ఇంద్రియాలను నిగ్రహించడం వల్ల, విషయాలను కోరే వారందరినీ విడిచి, మునికి జనావాసాన్ని త్యజించడం వల్ల అధ్యాత్మ-అగ్ని ప్రజ్వలిస్తుంది.
14.42.50
यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे ॥ १४.४२.५० ॥
ఇంధనంతో ప్రజ్వలించిన అగ్ని మహాకాంతితో ప్రకాశించినట్లు, ఇంద్రియ నిగ్రహంతో మహాత్మ ప్రకాశిస్తాడు.
14.42.51
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४.४२.५१ ॥
ప్రసన్నమనస్కుడు తన హృదయంలో భూతాలను చూసినప్పుడు, స్వయంప్రకాశమైన, సూక్ష్మాతి సూక్ష్మమైన, అత్యుత్తమాన్ని పొందుతాడు.
14.42.52
अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। ॥ १४.४२.५२ ॥
అగ్ని రూపం, జలం రసం యొక్క స్రోతస్సు, వాయువు స్పర్శ, భూమి గంధాన్ని ధరిస్తుంది, ఘ్రాణం, ఆకాశం శ్రవణం.
14.42.53
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४.४२.५३ ॥
అధ్యాత్మవేత్తలు దీనిని దృశ్యమైనదీ ఆదిత్యుడూ అని అంటారు; ఇది రోగశోకాలతో కూడినది, ఐదు స్రోతస్సులతో కప్పబడినది, పంచభూతాలతో కూడినది, తొమ్మిది ద్వారాలు గలది, రెండు దేవతలు కలది.
14.42.54
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४.४२.५४ ॥
రజోగుణంతో నిండినది, అదృశ్యమైనది, త్రిగుణాత్మకమైనది, సప్తధాతువులతో కూడినది, సంసర్గంలో రమించి మోహించేది — శరీరమని ఈ భావన.
14.42.55
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४२.५५ ॥
జీవలోకంలో సత్త్వాన్ని ఆశ్రయించడం దుష్కరం; ఈ లోకంలో ఇదే కాలచక్రాన్ని నడిపిస్తుంది.
14.42.56
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत् ॥ १४.४२.५६ ॥
ఈ భయంకరమైన, అగాధమైన మహాసముద్రం మోహం అని పిలువబడుతుంది. ఇది జగత్తును సృష్టించి సంహరిస్తుంది, మోహింపజేసి నిద్రపుచ్చుతుంది.
14.42.57
कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४.४२.५७ ॥
ఇంద్రియ నిగ్రహం ద్వారా సత్పురుషుడు కామం, క్రోధం, భయం, లోభం, ద్రోహం, అసత్యం అనే త్యజించడానికి కష్టమైన వాటిని విడిచిపెడతాడు.
14.42.58
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४.४२.५८ ॥
ఈ లోకంలో ఈ త్రిగుణాలను, పంచభూతాలను ఎవరు జయించాడో, అతనికి ఆకాశంలో పరమమైన, అనంతమైన స్థానం కనిపిస్తుంది.
14.42.59
पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४.४२.५९ ॥
ఐదు ఇంద్రియాలు మహాతీరాలుగా, మనసు ప్రవాహం భయం కలిగిస్తూ, మోహం మడుగులుగా ఉన్న ఈ నదిని దాటి, కామక్రోధాలిద్దరినీ జయించాలి.
14.42.60
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४.४२.६० ॥
అతడు అన్ని దోషాలనుండి విముక్తుడై, అప్పుడు ఆ పరమాన్ని చూస్తాడు. మనసును మనసులో నిలిపి, ఆత్మను ఆత్మలో చూస్తాడు.
14.42.61
सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४.४२.६१ ॥
సర్వజ్ఞుడు సర్వ ప్రాణులలో తనలోనే ఆత్మను చూస్తాడు. ఒకే రూపంలో, అనేక రూపాలలో ఆయన మళ్లీ మళ్లీ వ్యక్తమవుతూ ఉంటాడు.
14.42.62
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४.४२.६२ ॥
ఒక దీపం నుండి వంద దీపాలు వెలిగినట్లు, ఆయన నిశ్చయంగా అనేక రూపాలను చూస్తాడు. ఆయనే విష్ణువు, మిత్రుడు, వరుణుడు, అగ్ని, ప్రజాపతి.
14.42.63
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४.४२.६३ ॥
ఆయనే ధాత, విధాత. సర్వత్ర ముఖముగల ఆ ప్రభువు ఆయనే. సర్వ ప్రాణుల హృదయమై మహాత్ముడైన ఆత్మ ప్రకాశిస్తుంది.
14.42.64
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४.४२.६४ ॥
ఆయనను బ్రాహ్మణ సమూహాలు, సురులు అసురులు, యక్షులు పిశాచులు, పితృదేవతలు, పక్షులు, రాక్షస గణాలు, భూత గణాలు, అన్ని మహర్షులు ఎల్లప్పుడూ స్తుతిస్తారు.