ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.42.1
अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १४.४२.१ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ: ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ।
14.42.2
तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ १४.४२.२ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
14.42.3
महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥ १४.४२.३ ॥
ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਧੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.42.4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ १४.४२.४ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਜੋ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਜਨਮਦੇ ਹਨ।
14.42.5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ १४.४२.५ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਮਰਨਸ਼ੀਲ ਧੀਰ ਕਦੇ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
14.42.6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ १४.४२.६ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਗੰਧ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ — ਇਹ ਅਨਿੱਤ ਹਨ ਅਤੇ 'ਮੋਹ' ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
14.42.7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ १४.४२.७ ॥
ਲੋਭ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਭੇਦਰਹਿਤ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਜੀਣ ਵਾਲੇ।
14.42.8
बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ १४.४२.८ ॥
ਇਹ ਬਾਹਰਲੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੀਨ, ਕੰਜੂਸ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਵਾਲੇ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਵੀ।
14.42.9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥ १४.४२.९ ॥
ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪੰਜ ਹਵਾਵਾਂ ਨਿਯਤ ਹਨ। ਵਾਣੀ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਸਮੇਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੱਠ-ਆਤਮਕ ਜਗਤ।
14.42.10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ १४.४२.१० ॥
ਚਮੜੀ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਸੰਜਮਿਤ ਹਨ; ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੈ।
14.42.11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.४२.११ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਅੱਠ ਅਗਨੀ ਹਉਮੈ-ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਾੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
14.42.12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः ॥ १४.४२.१२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
14.42.13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥ १४.४२.१३ ॥
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਪੰਜਵਾਂ ਨੱਕ; ਦੋ ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਉਪਸਥ, ਦੋ ਹੱਥ, ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਵਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
14.42.14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ १४.४२.१४ ॥
ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਮਨ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.42.15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ १४.४२.१५ ॥
ਬੁੱਧੀ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੰਜ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਪੰਜ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੱਤਵਤਃ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.42.16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत् ॥ १४.४२.१६ ॥
ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਰ ਜੋ ਹਨ ਉਹ ਕਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਮਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
14.42.17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः ॥ १४.४२.१७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪੰਡਤ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
14.42.18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ।काशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ १४.४२.१८ ॥
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ; ਚੌਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਥਲ, ਜਲ, ਅਕਾਸ਼ — ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ।
14.42.19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ १४.४२.१९ ॥
ਅੰਡਜ, ਉਦ੍ਭਿੱਜ, ਸ੍ਵੇਦਜ ਅਤੇ ਜਰਾਯੁਜ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤਸਮੂਹ ਦਾ ਜਨਮ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
14.42.20
अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ १४.४२.२० ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡਜ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.42.21
स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥ १४.४२.२१ ॥
ਸ੍ਵੇਦਜ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਜੰਤੂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.42.22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ १४.४२.२२ ॥
ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾੜ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਦ੍ਭਿੱਜ ਭੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
14.42.23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः ॥ १४.४२.२३ ॥
ਦੋ-ਪੈਰ, ਬਹੁ-ਪੈਰ, ਤਿਰਛੀ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਜਰਾਯੁਜ ਜੀਵ ਹਨ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ।
14.42.24
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥ १४.४२.२४ ॥
ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀ ਸਨਾਤਨ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਤਪ ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ।
14.42.25
विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥ १४.४२.२५ ॥
ਵਿਵਿਧ ਕਰਮ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਯੱਗ, ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਪੁੰਨ ਹੈ; ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
14.42.26
एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ १४.४२.२६ ॥
ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਝੋ।
14.42.27
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.२७ ॥
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ।
14.42.28
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२८ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਪਹਿਲਾ ਭੂਤ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੋਤਰ ਅਧਿਆਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਭੂਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹਨ।
14.42.29
द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.२९ ॥
ਦੂਜਾ ਭੂਤ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਤਵਚਾ ਅਧਿਆਤਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਧਿਭੂਤ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
14.42.30
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३० ॥
ਤੀਜਾ ਭੂਤ ਜਯੋਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੇਤਰ ਅਧਿਆਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਭੂਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
14.42.31
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३१ ॥
ਚੌਥਾ ਤੱਤ ਜਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੀਭ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਅਧਿਭੂਤ ਰਸ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਹੈ।
14.42.32
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम् ॥ १४.४२.३२ ॥
ਪੰਜਵਾਂ ਭੂਤ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਨੱਕ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਅਧਿਭੂਤ ਗੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਵਾਯੂ ਹੈ।
14.42.33
एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥ १४.४२.३३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।
14.42.34
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३४ ॥
ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਅਧਿਆਤਮ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਭੂਤ ਗੰਤਵ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ।
14.42.35
अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३५ ॥
ਅਧੋਗਤੀ, ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਭੂਤ ਵਿਸਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ।
14.42.36
प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ १४.४२.३६ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਇੰਦਰੀ ਉਪਸਥ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਅਧਿਭੂਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
14.42.37
हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३७ ॥
ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਭੂਤ ਕਰਮ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਇੰਦਰ ਹੈ।
14.42.38
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.३८ ॥
ਇੱਥੇ ਮਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੈ ਉਹ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵੀ ਬਾਣੀ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲਣਯੋਗ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਅਗਨੀ ਹੈ।
14.42.39
अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १४.४२.३९ ॥
ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਭੂਤ ਸੰਕਲਪ ਹੈ; ਅਧਿਦੈਵਤ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ।
14.42.40
अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४० ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਅਭਿਮਾਨ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਰੁਦਰ ਹੈ।
14.42.41
अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम् ॥ १४.४२.४१ ॥
ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਭੂਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਦਿਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਸੂਰਜ ਹੈ।
14.42.42
यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह ॥ १४.४२.४२ ॥
ਇਹ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਓ, ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
14.42.43
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ १४.४२.४३ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.42.44
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥ १४.४२.४४ ॥
ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ੀਣ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਨਮ ਦਾ ਸੁਖ ਚਾਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਤ੍ਵ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਸੁਖ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ।
14.42.45
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ १४.४२.४५ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਿਵ (ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ) ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸੂਖਮ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ।
14.42.46
गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ १४.४२.४६ ॥
ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਕਾਗਰ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਚਰਣ — ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਇਕੋ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.42.47
विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ १४.४२.४७ ॥
ਕੱਛੂ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ — ਉਹੀ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਹੈ।
14.42.48
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.४२.४८ ॥
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਖ਼ੀਣ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰੀ ਭਰਿਆ — ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.42.49
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ १४.४२.४९ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਜਨਪਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮ-ਅਗਨੀ ਬਲਦੀ ਹੈ।
14.42.50
यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे ॥ १४.४२.५० ॥
ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਬਲਿਆ ਅਗਨੀ ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.42.51
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १४.४२.५१ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਵੈ-ਜੋਤ, ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ, ਪਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.42.52
अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। ॥ १४.४२.५२ ॥
ਅਗਨੀ ਰੂਪ, ਰਸ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਜਲ, ਵਾਯੂ ਸਪਰਸ਼, ਧਰਤੀ ਗੰਧ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਘ੍ਰਾਣ, ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ਰਵਣ।
14.42.53
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।
रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ १४.४२.५३ ॥
ਅਧਿਆਤਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਸਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਆਦਿੱਤ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਰੋਗ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਪੰਜ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ, ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
14.42.54
रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥ १४.४२.५४ ॥
ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਤੇ ਮੂਰਖ — ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ।
14.42.55
दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४२.५५ ॥
ਜੀਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਾਲਚੱਕਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.42.56
एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत् ॥ १४.४२.५६ ॥
ਇਹ ਭਿਆਨਕ, ਅਥਾਹ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਮੋਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਉਹ ਉਸਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.42.57
कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १४.४२.५७ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭੈ, ਲੋਭ, ਦ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿਆਗਣੇ ਔਖੇ ਹਨ।
14.42.58
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते ॥ १४.४२.५८ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
14.42.59
पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ १४.४२.५९ ॥
ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੰਢੇ ਹਨ, ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੈ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਜਿਸ ਦੇ ਛੱਪੜ ਹਨ, ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ।
14.42.60
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४.४२.६० ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
14.42.61
सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ १४.४२.६१ ॥
ਸਰਬਗਿਆਨੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇਗਾ। ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.42.62
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥ १४.४२.६२ ॥
ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਜਗਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਿੱਤਰ, ਵਰੁਣ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
14.42.63
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥ १४.४२.६३ ॥
ਉਹੀ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਬਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.42.64
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च ।
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे ।
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ १४.४२.६४ ॥
ਉਸਦੀ ਸਦਾ ਵਡਿਆਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰ, ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਪਿਤਰ, ਪੰਛੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਗਣ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।