মহাভারত · অধ্যায় 14.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.54.1
ब्रूहि केशव तत्त्वेन त्वमध्यात्ममनिन्दितम् ।
श्रुत्वा श्रेयोऽभिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन ॥ १४.५४.१ ॥
হে কেশব, অধ্যাত্মের নির্দোষ তত্ত্ব যথাযথভাবে বলুন। তা শুনে আমি আপনার মঙ্গল ঘোষণা করব, অথবা আপনাকে শাপ দেব, হে জনার্দন।
14.54.2
तमो रजश्च सत्वं च विद्धि भावान्मदाश्रयान् ।
स्थितिसृष्टिलयाध्यक्षो विष्णुब्रह्मेशसंज्ञितः ॥ १४.५४.२ ॥
তমঃ, রজঃ ও সত্ত্ব—এগুলিকে আমার আশ্রিত ভাব বলে জানো। স্থিতি, সৃষ্টি ও লয়ের অধ্যক্ষ, যিনি বিষ্ণু, ব্রহ্মা ও ঈশ নামে অভিহিত।
14.54.3
कदाचित्तमसा रुद्रो विष्णुः सत्त्वगुणे स्थितः ।
रजस्यपि तथा ब्रह्मा स्वगुणान्यगुणानुभौ ॥ १४.५४.३ ॥
কখনও তমোগুণে রুদ্র, সত্ত্বগুণে স্থিত বিষ্ণু এবং রজোগুণে ব্রহ্মা অবস্থান করেন। উভয়েই নিজ গুণে ও তা থেকে ভিন্ন গুণেও থাকেন।
14.54.4
प्रणवात्मा च शब्दादींस्त्रिगुणात्मा चराचरम् ।
तथा रुद्रान्वसून्वाऽपि विद्धि मत्प्रभवान्द्विज ॥ १४.५४.४ ॥
প্রণবই যাঁর আত্মা, শব্দাদি বিষয় ও ত্রিগুণাত্মক যিনি, চরাচর সবই তিনি। তেমনই রুদ্র ও বসুগণকেও আমা থেকে উৎপন্ন বলে জানো, হে দ্বিজ।
14.54.5
मयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्यहम् ।
स्थित इत्यभिजानीहि मा ते भूदत्र संशयः ॥ १४.५४.५ ॥
সকল প্রাণী আমাতে আছে, এবং আমিও সকল প্রাণীতে অবস্থিত—এ কথা স্পষ্ট করে জানো। এতে তোমার কোনও সংশয় না থাকুক।
14.54.6
तथा दैत्यगणान्सर्वान्यक्षगन्धर्वराक्षसान् ।
नागानप्सरसश्चैव विद्धि मत्प्रभवान्द्विज ॥ १४.५४.६ ॥
তেমনই সকল দৈত্যগণ, যক্ষ, গন্ধর্ব, রাক্ষস, নাগ ও অপ্সরাদেরও আমা থেকে উৎপন্ন বলে জানো, হে দ্বিজ।
14.54.7
सदसच्चैव यत्प्राहुरव्यक्तं व्यक्तमेव च ।
अक्षरं च क्षरं चैव सर्वमेतन्मदात्मकम् ॥ १४.५४.७ ॥
সৎ ও অসৎ, অব্যক্ত ও ব্যক্ত, অক্ষর ও ক্ষর বলে যা কিছু কথিত হয়, এই সবই আমার স্বরূপ।
14.54.8
ये चाश्रमेषु वै धर्माश्चतुर्षु विहिता मुने ।
वैदिकानि च कर्माणि विद्धि सर्वं मदात्मकम् ॥ १४.५४.८ ॥
হে মুনি, চার আশ্রমে বিহিত যে ধর্ম এবং বৈদিক কর্ম — সবই আমার স্বরূপ বলে জেনো।
14.54.9
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् ।
ततः परतरं नास्ति देवदेवात्सनातनात् ॥ १४.५४.९ ॥
অসৎ, সৎ এবং যা এই বিশ্ব — তা সৎ-অসতের পরে; তার চেয়ে শ্রেষ্ঠ আর কিছু নেই — সনাতন দেবদেবের চেয়ে শ্রেষ্ঠ কিছু নেই।
14.54.10
ओंकारप्रभवान्वेदान्विद्धि मां त्वं भृगूद्वह ।
यूपं सोमं चरुं होमं त्रिदशाप्यायनं मखे ॥ १४.५४.१० ॥
হে ভৃগুশ্রেষ্ঠ, ওঙ্কার থেকে উৎপন্ন বেদগুলিকে আমা থেকে উৎপন্ন বলে জানো। যূপ, সোম, চরু, হোম, যজ্ঞে দেবতাদের তৃপ্তিদায়ক — এগুলিও আমা থেকে জেনো।
14.54.11
होतारमपि हव्यं च विद्धिं मां भृगुनन्दन ।
अध्वर्युः कल्पकृच्चापि हविः परमसंस्कृतम् ॥ १४.५४.११ ॥
হে ভৃগুনন্দন, হোতাকে এবং হব্যকেও আমাকে বলে জানো। অধ্বর্যু ও কল্পকৃৎকে এবং পরমভাবে সংস্কৃত হবিকেও আমাকে বলে জানো।
14.54.12
उद्गाता चापि मां स्तौति गीतघोषैर्महाध्वरे ।
प्रायश्चित्तेषु मां ब्रह्मञ्शान्तिमङ्गलवाचकाः ॥ १४.५४.१२ ॥
মহাযজ্ঞে উদ্গাতা গীতধ্বনির সঙ্গে আমাকেই স্তব করেন। হে ব্রাহ্মণ, প্রায়শ্চিত্তে শান্তি ও মঙ্গলবাক্য উচ্চারণকারীরাও আমাকেই স্তব করেন।
14.54.13
स्तुवन्ति विश्वकर्माणं सततं द्विजसत्तम ।
मम विद्धि सुतं धर्ममग्रजं द्विजसत्तम ॥ १४.५४.१३ ॥
হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ, তাঁরা সর্বদা বিশ্বকর্মাকে স্তুতি করেন। হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ, আমার পুত্র, ধর্মের জ্যেষ্ঠ পুত্রকে জানো।
14.54.14
मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयात्मकम् ।
तत्राहं वर्तमानैश्च निवृत्तैश्चैव मानवैः ॥ १४.५४.१४ ॥
হে বিপ্র, আমার মানসপুত্র, যে প্রিয় এবং সর্বভূতের প্রতি দয়াই যার স্বভাব, তাতে আমি বাস করি; এবং যারা জগতে বর্তমান এবং যারা নিবৃত্ত, সেই মানুষদের মধ্যেও।
14.54.15
बह्वीः संसरमाणो वै योनीर्वर्तामि सत्तम ।
लोकसरंक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥ १४.५४.१५ ॥
হে সত্তম, বহু যোনিতে বিচরণ করে আমি নিশ্চয়ই আবির্ভূত হই — লোকরক্ষার জন্য এবং ধর্মস্থাপনের জন্য।
14.54.16
तैस्तैर्वेषैश्च रूपैश्च त्रिषु लोकेषु भार्गव ।
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रोऽथ प्रभवाप्ययः ॥ १४.५४.१६ ॥
হে ভার্গব, বিভিন্ন বেশ ও রূপে ত্রিলোকে আমি বিষ্ণু, আমি ব্রহ্মা, আমি শক্র; সৃষ্টি ও লয়ও আমিই।
14.54.17
भूतग्रामस्य सर्वस्य स्रष्टा संहार एव च ।
अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषामहमच्युतः ॥ १४.५४.१७ ॥
সমস্ত ভূতসমূহের স্রষ্টা ও সংহারক আমিই; এবং অধর্মে রত সকলের কাছে আমি অচ্যুত।
14.54.18
धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे ।
तास्ता योनीः प्रविश्याहं प्रजानां हितकाम्यया ॥ १४.५४.१८ ॥
যুগ যখন বিচলিত হয়, তখন আমি ধর্মের সেতু বাঁধি; প্রজাদের কল্যাণ কামনায় বিভিন্ন যোনিতে প্রবেশ করে (আবির্ভূত হই)।
14.54.19
यदा त्वहं देवयोनौ वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदाऽहं देववत्सर्वमाचरामि न संशयः ॥ १४.५४.१९ ॥
হে ভৃগুনন্দন, আমি যখন দেবযোনিতে অবস্থান করি, তখন দেবতার মতো সবকিছু আচরণ করি, এতে কোনো সংশয় নেই।
14.54.20
यदा गन्धर्वयोनौ तु वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदा गन्धर्ववच्चेष्टा सर्वाश्चेष्टामि भार्गव ॥ १४.५४.२० ॥
হে ভৃগুনন্দন, আমি যখন গন্ধর্বযোনিতে অবস্থান করি, তখন গন্ধর্বের মতো সমস্ত আচরণ করি।
14.54.21
नागयोनौ यदा चैव तदा वर्तामि नागवत् ।
यक्षराक्षसयोन्योस्तु यथावद्विचराम्यहम् ॥ १४.५४.२१ ॥
নাগযোনিতে আমি যখন থাকি, তখন নাগের মতো থাকি; আর যক্ষ ও রাক্ষস যোনিতে যথোচিতভাবে বিচরণ করি।
14.54.22
मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया ।
न च ते जातसम्मोहा वचोऽगृह्णन्त मोहिताः ॥ १४.५४.२२ ॥
মানুষ-যোনিতে অবস্থানকালে আমি তাদের কাছে কাতরভাবে প্রার্থনা করেছিলাম; কিন্তু মোহগ্রস্ত হয়ে তারা আমার বাক্য গ্রহণ করল না।
14.54.23
भयं च महदुद्दिश्य त्रासिताः कुरवो मया ।
क्रुद्धेन भूत्वा तु पुर्यथावदनुदर्शिताः ॥ १४.५४.२३ ॥
মহা ভয় দেখিয়ে আমি কুরুদের ত্রস্ত করেছি; ক্রুদ্ধ হয়ে নগরে যথাযথভাবে তাদের দেখিয়েছি।
14.54.24
तेऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताःक कालधर्मणा ।
धर्मेण निहता युद्धे गताः स्वर्गं न संशयः ॥ १४.५४.२४ ॥
তারা এখানে অধর্মে যুক্ত হয়ে কালধর্মের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়েছিল; যুদ্ধে ধর্মানুসারে নিহত হয়ে তারা স্বর্গে গেছে, এতে সন্দেহ নেই।
14.54.25
लोकेषु पाण्डवाश्चैव गताः ख्यातिं द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १४.५४.२५ ॥
হে দ্বিজোত্তম, পাণ্ডবরাও লোকে খ্যাতি লাভ করেছেন। তুমি আমাকে যা জিজ্ঞাসা করছ, সবই তোমাকে বলা হলো।