મહાભારત · અધ્યાય 14.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.54.1
ब्रूहि केशव तत्त्वेन त्वमध्यात्ममनिन्दितम् ।
श्रुत्वा श्रेयोऽभिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन ॥ १४.५४.१ ॥
હે કેશવ, અધ્યાત્મનું નિર્દોષ તત્ત્વ યથાર્થ રીતે કહો. તે સાંભળીને હું તમારું કલ્યાણ જાહેર કરીશ, અથવા તમને શાપ આપીશ, હે જનાર્દન.
14.54.2
तमो रजश्च सत्वं च विद्धि भावान्मदाश्रयान् ।
स्थितिसृष्टिलयाध्यक्षो विष्णुब्रह्मेशसंज्ञितः ॥ १४.५४.२ ॥
તમસ, રજસ અને સત્ત્વને મારા આશ્રિત ભાવો જાણો. સ્થિતિ, સૃષ્ટિ અને લયનો અધ્યક્ષ, જે વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને ઈશ નામે ઓળખાય છે.
14.54.3
कदाचित्तमसा रुद्रो विष्णुः सत्त्वगुणे स्थितः ।
रजस्यपि तथा ब्रह्मा स्वगुणान्यगुणानुभौ ॥ १४.५४.३ ॥
ક્યારેક તમોગુણથી રુદ્ર, સત્ત્વગુણમાં સ્થિત વિષ્ણુ, તથા રજોગુણમાં બ્રહ્મા રહે છે. બંને પોતાના ગુણોમાં અને તેમનાથી ભિન્ન ગુણોમાં પણ રહે છે.
14.54.4
प्रणवात्मा च शब्दादींस्त्रिगुणात्मा चराचरम् ।
तथा रुद्रान्वसून्वाऽपि विद्धि मत्प्रभवान्द्विज ॥ १४.५४.४ ॥
પ્રણવ જેમનો આત્મા છે, શબ્દાદિ વિષયો અને ત્રિગુણાત્મક જે છે, ચરાચર તે જ છે. એ જ રીતે રુદ્રો અને વસુઓને પણ મારાથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણો, હે દ્વિજ.
14.54.5
मयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्यहम् ।
स्थित इत्यभिजानीहि मा ते भूदत्र संशयः ॥ १४.५४.५ ॥
બધાં પ્રાણીઓ મારામાં છે, અને હું પણ બધાં પ્રાણીઓમાં સ્થિત છું, એ સ્પષ્ટ જાણો. તમને આમાં કોઈ સંશય ન થાય.
14.54.6
तथा दैत्यगणान्सर्वान्यक्षगन्धर्वराक्षसान् ।
नागानप्सरसश्चैव विद्धि मत्प्रभवान्द्विज ॥ १४.५४.६ ॥
એ જ રીતે બધા દૈત્યગણો, યક્ષો, ગંધર્વો, રાક્ષસો, નાગો અને અપ્સરાઓને પણ મારાથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણો, હે દ્વિજ.
14.54.7
सदसच्चैव यत्प्राहुरव्यक्तं व्यक्तमेव च ।
अक्षरं च क्षरं चैव सर्वमेतन्मदात्मकम् ॥ १४.५४.७ ॥
સત્ અને અસત્, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત, અક્ષર અને ક્ષર એમ જે કહેવાય છે, એ બધું મારું જ સ્વરૂપ છે.
14.54.8
ये चाश्रमेषु वै धर्माश्चतुर्षु विहिता मुने ।
वैदिकानि च कर्माणि विद्धि सर्वं मदात्मकम् ॥ १४.५४.८ ॥
હે મુનિ, ચાર આશ્રમોમાં વિહિત ધર્મો અને વૈદિક કર્મો — એ બધાને મારું સ્વરૂપ જાણ.
14.54.9
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् ।
ततः परतरं नास्ति देवदेवात्सनातनात् ॥ १४.५४.९ ॥
અસત્, સત્ અને જે આ વિશ્વ છે, તે સત્-અસત્થી પર છે; તેનાથી પર કંઈ નથી — સનાતન દેવદેવથી પર કંઈ નથી.
14.54.10
ओंकारप्रभवान्वेदान्विद्धि मां त्वं भृगूद्वह ।
यूपं सोमं चरुं होमं त्रिदशाप्यायनं मखे ॥ १४.५४.१० ॥
હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ, ઓંકારથી ઉત્પન્ન થયેલા વેદોને તું મારાથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ. યૂપ, સોમ, ચરુ, હોમ, યજ્ઞમાં દેવોને તૃપ્ત કરનારા — એ પણ મારાથી જાણ.
14.54.11
होतारमपि हव्यं च विद्धिं मां भृगुनन्दन ।
अध्वर्युः कल्पकृच्चापि हविः परमसंस्कृतम् ॥ १४.५४.११ ॥
હે ભૃગુનંદન, હોતાને અને હવ્યને પણ મને જાણ. અધ્વર્યુ અને કલ્પકૃતને, અને અત્યંત સંસ્કૃત હવિને પણ મને જાણ.
14.54.12
उद्गाता चापि मां स्तौति गीतघोषैर्महाध्वरे ।
प्रायश्चित्तेषु मां ब्रह्मञ्शान्तिमङ्गलवाचकाः ॥ १४.५४.१२ ॥
મહાયજ્ઞમાં ઉદ્ગાતા ગીતઘોષથી મારી જ સ્તુતિ કરે છે. હે બ્રાહ્મણ, પ્રાયશ્ચિત્તોમાં શાંતિ અને મંગળ વચન ઉચ્ચારનારા પણ મારી જ સ્તુતિ કરે છે.
14.54.13
स्तुवन्ति विश्वकर्माणं सततं द्विजसत्तम ।
मम विद्धि सुतं धर्ममग्रजं द्विजसत्तम ॥ १४.५४.१३ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેઓ સદા વિશ્વકર્માની સ્તુતિ કરે છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મારા પુત્ર ધર્મના જ્યેષ્ઠ પુત્રને જાણો.
14.54.14
मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयात्मकम् ।
तत्राहं वर्तमानैश्च निवृत्तैश्चैव मानवैः ॥ १४.५४.१४ ॥
હે વિપ્ર, મારા મનમાંથી જન્મેલો, પ્રિય, સર્વ ભૂતો પર દયા જ જેનો સ્વભાવ છે તેમાં હું વસું છું; અને જગતમાં વર્તતા તથા નિવૃત્ત થયેલા મનુષ્યોમાં પણ.
14.54.15
बह्वीः संसरमाणो वै योनीर्वर्तामि सत्तम ।
लोकसरंक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥ १४.५४.१५ ॥
હે સત્તમ, અનેક યોનિઓમાં ભ્રમણ કરતાં હું ખરેખર પ્રગટ થાઉં છું — લોકોના રક્ષણ માટે અને ધર્મની સ્થાપના માટે.
14.54.16
तैस्तैर्वेषैश्च रूपैश्च त्रिषु लोकेषु भार्गव ।
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रोऽथ प्रभवाप्ययः ॥ १४.५४.१६ ॥
હે ભાર્ગવ, તે તે વેશો અને રૂપો વડે, ત્રણેય લોકોમાં હું જ વિષ્ણુ, હું જ બ્રહ્મા, હું જ શક્ર; ઉત્પત્તિ અને લય પણ હું જ છું.
14.54.17
भूतग्रामस्य सर्वस्य स्रष्टा संहार एव च ।
अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषामहमच्युतः ॥ १४.५४.१७ ॥
સર્વ ભૂતસમૂહનો સર્જક અને સંહારક પણ હું જ છું; અને અધર્મમાં વર્તતા સૌને માટે હું અચ્યુત છું.
14.54.18
धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे ।
तास्ता योनीः प्रविश्याहं प्रजानां हितकाम्यया ॥ १४.५४.१८ ॥
યુગ જ્યારે જ્યારે ડગમગે છે, ત્યારે ત્યારે હું ધર્મનો સેતુ બાંધું છું; પ્રજાઓના હિતની કામનાથી વિવિધ યોનિઓમાં પ્રવેશીને (પ્રગટ થાઉં છું).
14.54.19
यदा त्वहं देवयोनौ वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदाऽहं देववत्सर्वमाचरामि न संशयः ॥ १४.५४.१९ ॥
હે ભૃગુનંદન, હું દેવયોનિમાં હોઉં ત્યારે દેવની જેમ સર્વ આચરણ કરું છું; એમાં સંશય નથી.
14.54.20
यदा गन्धर्वयोनौ तु वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदा गन्धर्ववच्चेष्टा सर्वाश्चेष्टामि भार्गव ॥ १४.५४.२० ॥
હે ભૃગુનંદન, હું ગંધર્વયોનિમાં હોઉં ત્યારે ગંધર્વની જેમ બધી ચેષ્ટાઓ કરું છું.
14.54.21
नागयोनौ यदा चैव तदा वर्तामि नागवत् ।
यक्षराक्षसयोन्योस्तु यथावद्विचराम्यहम् ॥ १४.५४.२१ ॥
નાગયોનિમાં હું હોઉં ત્યારે નાગની જેમ વર્તું છું; અને યક્ષ તથા રાક્ષસ યોનિઓમાં યથોચિત વિચરું છું.
14.54.22
मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया ।
न च ते जातसम्मोहा वचोऽगृह्णन्त मोहिताः ॥ १४.५४.२२ ॥
મનુષ્ય જન્મમાં હતો ત્યારે મેં તેમને દીનતાથી વિનંતી કરી; પણ મોહિત થઈને તેઓએ મારું વચન માન્યું નહીં.
14.54.23
भयं च महदुद्दिश्य त्रासिताः कुरवो मया ।
क्रुद्धेन भूत्वा तु पुर्यथावदनुदर्शिताः ॥ १४.५४.२३ ॥
મોટો ભય બતાવીને મેં કુરુઓને ત્રસ્ત કર્યા; ક્રોધિત થઈને નગરમાં તેમને યથાવત્ બતાવ્યા.
14.54.24
तेऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताःक कालधर्मणा ।
धर्मेण निहता युद्धे गताः स्वर्गं न संशयः ॥ १४.५४.२४ ॥
તેઓ અહીં અધર્મથી યુક્ત થઈ કાળધર્મથી ઘેરાયા; યુદ્ધમાં ધર્મથી હણાઈને સ્વર્ગે ગયા, એમાં સંશય નથી.
14.54.25
लोकेषु पाण्डवाश्चैव गताः ख्यातिं द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १४.५४.२५ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, પાંડવો પણ લોકોમાં કીર્તિ પામ્યા. તું મને જે પૂછે છે તે બધું તને કહી દેવાયું છે.