महाभारत · अध्याय 14.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.54.1
ब्रूहि केशव तत्त्वेन त्वमध्यात्ममनिन्दितम् ।
श्रुत्वा श्रेयोऽभिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन ॥ १४.५४.१ ॥
हे केशवा, अध्यात्मातील निर्दोष तत्त्व यथार्थपणे सांग. ते ऐकून मी तुझे कल्याण सांगेन, किंवा तुला शाप देईन, हे जनार्दना.
14.54.2
तमो रजश्च सत्वं च विद्धि भावान्मदाश्रयान् ।
स्थितिसृष्टिलयाध्यक्षो विष्णुब्रह्मेशसंज्ञितः ॥ १४.५४.२ ॥
तम, रज आणि सत्त्व हे माझ्या आश्रयाने असलेले भाव आहेत असे जाण. स्थिती, सृष्टी आणि लय यांचा अध्यक्ष, जो विष्णू, ब्रह्मा आणि ईश या नावांनी ओळखला जातो.
14.54.3
कदाचित्तमसा रुद्रो विष्णुः सत्त्वगुणे स्थितः ।
रजस्यपि तथा ब्रह्मा स्वगुणान्यगुणानुभौ ॥ १४.५४.३ ॥
कधी तमोगुणाने रुद्र, सत्त्वगुणात स्थित विष्णू आणि रजोगुणात ब्रह्मदेव असतात. दोघेही आपल्या गुणांत आणि त्यांहून भिन्न गुणांतही असतात.
14.54.4
प्रणवात्मा च शब्दादींस्त्रिगुणात्मा चराचरम् ।
तथा रुद्रान्वसून्वाऽपि विद्धि मत्प्रभवान्द्विज ॥ १४.५४.४ ॥
प्रणव हाच ज्याचा आत्मा आहे, शब्दादी विषय आणि त्रिगुणात्मक जो आहे, चराचर तोच आहे. तसेच रुद्र आणि वसू यांनाही माझ्यापासून उत्पन्न झालेले जाण, हे द्विजा.
14.54.5
मयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्यहम् ।
स्थित इत्यभिजानीहि मा ते भूदत्र संशयः ॥ १४.५४.५ ॥
सर्व प्राणी माझ्यात आहेत आणि मीही सर्व प्राण्यांमध्ये स्थित आहे, हे स्पष्टपणे जाण. यात तुला संशय नसावा.
14.54.6
तथा दैत्यगणान्सर्वान्यक्षगन्धर्वराक्षसान् ।
नागानप्सरसश्चैव विद्धि मत्प्रभवान्द्विज ॥ १४.५४.६ ॥
तसेच सर्व दैत्यगण, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, नाग आणि अप्सरा यांनाही माझ्यापासून उत्पन्न झालेले जाण, हे द्विजा.
14.54.7
सदसच्चैव यत्प्राहुरव्यक्तं व्यक्तमेव च ।
अक्षरं च क्षरं चैव सर्वमेतन्मदात्मकम् ॥ १४.५४.७ ॥
सत् आणि असत्, अव्यक्त आणि व्यक्त, अक्षर आणि क्षर असे जे म्हटले जाते, ते सर्व माझेच स्वरूप आहे.
14.54.8
ये चाश्रमेषु वै धर्माश्चतुर्षु विहिता मुने ।
वैदिकानि च कर्माणि विद्धि सर्वं मदात्मकम् ॥ १४.५४.८ ॥
हे मुने, चार आश्रमांमध्ये विहित केलेले जे धर्म आणि वैदिक कर्मे, ते सर्व माझेच स्वरूप आहे असे जाण.
14.54.9
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् ।
ततः परतरं नास्ति देवदेवात्सनातनात् ॥ १४.५४.९ ॥
असत्, सत् आणि जे हे विश्व आहे ते सत्-असत् यांच्या पलीकडे आहे; त्याहून श्रेष्ठ काही नाही — सनातन देवदेवापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही.
14.54.10
ओंकारप्रभवान्वेदान्विद्धि मां त्वं भृगूद्वह ।
यूपं सोमं चरुं होमं त्रिदशाप्यायनं मखे ॥ १४.५४.१० ॥
हे भृगुश्रेष्ठा, ओंकारापासून उत्पन्न झालेल्या वेदांना तू माझ्यापासून उत्पन्न झालेले जाण. यूप, सोम, चरु, होम, यज्ञात देवांना तृप्त करणारे — हेही माझ्यापासूनच जाण.
14.54.11
होतारमपि हव्यं च विद्धिं मां भृगुनन्दन ।
अध्वर्युः कल्पकृच्चापि हविः परमसंस्कृतम् ॥ १४.५४.११ ॥
हे भृगुनंदना, होत्याला आणि हव्याला माझेच स्वरूप जाण. अध्वर्यू आणि कल्पकृताला, तसेच अत्यंत संस्कारित हविलाही माझेच स्वरूप जाण.
14.54.12
उद्गाता चापि मां स्तौति गीतघोषैर्महाध्वरे ।
प्रायश्चित्तेषु मां ब्रह्मञ्शान्तिमङ्गलवाचकाः ॥ १४.५४.१२ ॥
महायज्ञात उद्गाता गीतघोषांनी माझीच स्तुती करतो. हे ब्राह्मणा, प्रायश्चित्तांमध्ये शांती आणि मंगलवचने उच्चारणारेही माझीच स्तुती करतात.
14.54.13
स्तुवन्ति विश्वकर्माणं सततं द्विजसत्तम ।
मम विद्धि सुतं धर्ममग्रजं द्विजसत्तम ॥ १४.५४.१३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, ते सतत विश्वकर्म्याची स्तुती करतात. हे द्विजश्रेष्ठा, माझा पुत्र म्हणजे धर्माचा ज्येष्ठ पुत्र असे जाण.
14.54.14
मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयात्मकम् ।
तत्राहं वर्तमानैश्च निवृत्तैश्चैव मानवैः ॥ १४.५४.१४ ॥
हे विप्रा, माझ्यापासून मनातून जन्मलेला, प्रिय, सर्वभूतांवर दया हाच ज्याचा स्वभाव आहे, त्याच्यात मी वास करतो; आणि जगात वर्तणाऱ्या व निवृत्त झालेल्या मानवांमध्येही.
14.54.15
बह्वीः संसरमाणो वै योनीर्वर्तामि सत्तम ।
लोकसरंक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च ॥ १४.५४.१५ ॥
हे सत्तमा, अनेक योनींमध्ये संचार करीत मी खरोखर प्रकट होतो — लोकांच्या रक्षणासाठी आणि धर्माच्या स्थापनेसाठी.
14.54.16
तैस्तैर्वेषैश्च रूपैश्च त्रिषु लोकेषु भार्गव ।
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रोऽथ प्रभवाप्ययः ॥ १४.५४.१६ ॥
हे भार्गवा, त्या त्या वेषांनी आणि रूपांनी, तिन्ही लोकांमध्ये मीच विष्णू, मीच ब्रह्मा, मीच शक्र; उत्पत्ती आणि लय हेही मीच.
14.54.17
भूतग्रामस्य सर्वस्य स्रष्टा संहार एव च ।
अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषामहमच्युतः ॥ १४.५४.१७ ॥
सर्व भूतसमूहाचा निर्माता आणि संहारकही मीच; आणि अधर्मात वर्तणाऱ्या सर्वांसाठी मी अच्युत आहे.
14.54.18
धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे ।
तास्ता योनीः प्रविश्याहं प्रजानां हितकाम्यया ॥ १४.५४.१८ ॥
युग जेव्हा जेव्हा डळमळते, तेव्हा तेव्हा मी धर्माचा सेतू बांधतो; प्रजांच्या हिताच्या इच्छेने विविध योनींमध्ये प्रवेश करून (प्रकट होतो).
14.54.19
यदा त्वहं देवयोनौ वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदाऽहं देववत्सर्वमाचरामि न संशयः ॥ १४.५४.१९ ॥
हे भृगुनंदना, मी देवयोनीत असतो तेव्हा देवाप्रमाणे सर्व करतो, यात संशय नाही.
14.54.20
यदा गन्धर्वयोनौ तु वर्तामि भृगुनन्दन ।
तदा गन्धर्ववच्चेष्टा सर्वाश्चेष्टामि भार्गव ॥ १४.५४.२० ॥
हे भृगुनंदना, मी गंधर्वयोनीत असतो तेव्हा गंधर्वाप्रमाणे सर्व चेष्टा करतो.
14.54.21
नागयोनौ यदा चैव तदा वर्तामि नागवत् ।
यक्षराक्षसयोन्योस्तु यथावद्विचराम्यहम् ॥ १४.५४.२१ ॥
नागयोनीत असतो तेव्हा नागाप्रमाणे वर्ततो; आणि यक्ष व राक्षस योनींत यथोचित संचार करतो.
14.54.22
मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया ।
न च ते जातसम्मोहा वचोऽगृह्णन्त मोहिताः ॥ १४.५४.२२ ॥
मानुष्य योनीत असताना मी त्यांना दीनपणे विनवले; पण मोहग्रस्त होऊन त्यांनी माझे बोलणे ऐकले नाही.
14.54.23
भयं च महदुद्दिश्य त्रासिताः कुरवो मया ।
क्रुद्धेन भूत्वा तु पुर्यथावदनुदर्शिताः ॥ १४.५४.२३ ॥
मोठे भय दाखवून मी कुरूंना त्रस्त केले; क्रुद्ध होऊन नगरात त्यांना यथावत् दाखवले.
14.54.24
तेऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताःक कालधर्मणा ।
धर्मेण निहता युद्धे गताः स्वर्गं न संशयः ॥ १४.५४.२४ ॥
ते येथे अधर्माने युक्त होऊन कालधर्माने वेढले गेले; युद्धात धर्माने मारले जाऊन ते स्वर्गाला गेले, यात संशय नाही.
14.54.25
लोकेषु पाण्डवाश्चैव गताः ख्यातिं द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १४.५४.२५ ॥
हे द्विजोत्तमा, पाण्डवही लोकांमध्ये कीर्ती पावले. तू मला जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले.