महाभारत · अध्याय 14.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.55.1
अभिजानामि जगतः कर्तारं त्वां जनार्दन ।
नूनं भवत्प्रसादोऽयमिति मे नास्ति संशयः ॥ १४.५५.१ ॥
हे जनार्दन! मैं आपको जगत् का कर्ता जानता हूँ। निश्चय ही यह आपकी कृपा है, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं।
14.55.2
चित्तं च सुप्रसन्नं मे त्वद्भावगतमच्युत ।
विनिवृत्तश्च मे कोप इति विद्धि परंतप ॥ १४.५५.२ ॥
हे अच्युत! मेरा चित्त आपके स्वरूप में लीन होकर अत्यंत प्रसन्न है, और मेरा क्रोध शांत हो गया है—यह जानिए, हे शत्रुओं को तपाने वाले!
14.55.3
यदि त्वनुग्रहं कञ्चित्त्वत्तोऽर्हामि जनार्दन ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं वैष्णवं तन्निदर्शय ॥ १४.५५.३ ॥
हे जनार्दन! यदि मैं आपसे कोई अनुग्रह पाने योग्य हूँ, तो मैं आपका वह वैष्णव रूप देखना चाहता हूँ; उसे मुझे दिखाइए।
14.55.4
ततः स तस्मै प्रीतात्मा दर्शयामास तद्वपुः ।
शाश्वतं वैष्णवं धीमान्ददृशे यद्धनंजयः ॥ १४.५५.४ ॥
तब प्रसन्न मन से उन्होंने उसे अपना वह शाश्वत वैष्णव शरीर दिखाया, जिसे बुद्धिमान धनंजय (अर्जुन) ने भी देखा था।
14.55.5
स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम् ।
सहस्रसूर्यप्रतिमं दीप्तिमत्पावकोपमम्।
सर्वमाकाशमावृत्य तिष्ठन्तं सर्वतोमुखम् ॥ १४.५५.५ ॥
उसने उन महात्मा को उनके विश्वरूप में देखा—महाबाहु, हज़ार सूर्यों के समान, प्रज्वलित अग्नि जैसे, समस्त आकाश को आवृत करके खड़े हुए, सर्वतोमुख।
14.55.6
तद्दृष्ट्वा परमं रूपं विष्णोर्वैष्णवमद्भुतम् ।
विस्मयं च ययौ विप्रस्तं दृष्ट्वा परमेश्वरम् ॥ १४.५५.६ ॥
विष्णु के उस परम, अद्भुत वैष्णव रूप को देखकर, उस परमेश्वर को देखकर वह ब्राह्मण विस्मय को प्राप्त हुआ।
14.55.7
नमोनमस्ते सर्वात्मन्नारायण परात्मक ।
परमात्मन्पद्मनाभ पुण्डरीकाक्ष माधव ॥ १४.५५.७ ॥
सर्वात्मा, नारायण, परात्मा, तुम्हें बार-बार नमस्कार है। हे परमात्मा, पद्मनाभ, पुण्डरीकाक्ष, माधव!
14.55.8
हिरण्यगर्भरूपाय संसारोत्तारणाय च ।
पुरुषाय पुराणाय शान्तश्यामाय ते नमः ॥ १४.५५.८ ॥
जिसका रूप हिरण्यगर्भ है, जो संसार से पार उतारता है, उस पुरुष, पुराण, शान्त श्याम को तुम्हें नमस्कार।
14.55.9
अविद्यातिमिरादित्यं भवव्याधिमहौषधिम् ।
संसारार्णवसारं त्वां प्रणमामि गतिर्भव ॥ १४.५५.९ ॥
अविद्या के अंधकार के लिए सूर्य, भवरोग की महौषधि, संसार-सागर का सार, तुम्हें मैं प्रणाम करता हूँ; मेरे आश्रय बनो।
14.55.10
सर्ववेदैकवेद्याय सर्ववेदमयाय च ।
वासुदेवाय नित्याय नमो भक्तप्रियाय ते ॥ १४.५५.१० ॥
जो सब वेदों से एक ही जानने योग्य है, जो सब वेदमय है, उस वासुदेव, नित्य, भक्तप्रिय तुम्हें नमस्कार।
14.55.11
दयया दुःखमोहान्मां सुमुद्धर्तुमिहार्हसि ।
कर्मभिर्बहुभिः पापैर्बद्धं पाहि जनार्दन ॥ १४.५५.११ ॥
करुणा से मुझे दुःख और मोह से भली प्रकार उबारना तुम्हें योग्य है। अनेक कर्मों और पापों से बँधे मुझे रक्षा दो, हे जनार्दन।
14.55.12
विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वकसम्भव ।
पद्म्यां ते पृथिवी व्याप्ता शिरसा चावृतं नभः ॥ १४.५५.१२ ॥
हे विश्वकर्मा, तुम्हें नमस्कार हो। हे विश्वात्मा, हे विश्व के उद्गम! तुम्हारे चरणों से पृथ्वी व्याप्त है और सिर से आकाश ढका है।
14.55.13
द्यावापृथिव्योर्यन्मध्यं जठरेण तवावृतम् ।
भुजाभ्यामावृताश्चाशास्त्वमिदं सर्वमच्युत ॥ १४.५५.१३ ॥
हे अच्युत! द्यावापृथिवी के बीच का जो अंतराल है, वह आपके उदर से भरा है, और दिशाएँ आपकी भुजाओं से घिरी हैं; यह सब आप ही हैं।
14.55.14
संहरस्व पुनर्देव रूपमक्षय्यमुत्तमम् ।
पुनस्त्वां स्वेन रूपेण द्रष्टुमिच्छामि शाश्वतम् ॥ १४.५५.१४ ॥
हे देव! अपने इस अक्षय और उत्तम रूप को पुनः समेट लीजिए। मैं आपको अपने शाश्वत स्वरूप में फिर देखना चाहता हूँ।
14.55.15
तमुवाच प्रसन्नात्मा गोविन्दो जनमेजय ।
वरं वृणीष्वेति तदा तमुदङ्कोऽब्रवीदिदम्। ॥ १४.५५.१५ ॥
हे जनमेजय! तब प्रसन्न हृदय गोविन्द ने उससे कहा, 'वर माँगो।' तब उत्तंक ने उनसे यह कहा।
14.55.16
पर्याप्त एष एवाद्य वरस्त्वत्तो महाद्युते ।
यत्ते रूपमिदं कृष्ण पश्यामि प्रभवाप्ययम् ॥ १४.५५.१६ ॥
हे महातेजस्वी! आज आपसे यही वर मेरे लिए पर्याप्त है कि हे कृष्ण, मैं आपका यह रूप देख रहा हूँ, जिसमें सृष्टि और लय दोनों हैं।
14.55.17
तमब्रकवीत्पुनः कृष्णो मा त्वमत्र विचारय। ॥ १४.५५.१७ ॥
तब कृष्ण ने उससे फिर कहा, 'इस विषय में तुम विचार मत करो।'
14.55.18
अवश्यं करणीयं च यद्येतन्मन्यसे विभो ।
तोयमिच्छामि यत्रेष्टं मरुष्वेतद्धि दुर्लभम् ॥ १४.५५.१८ ॥
हे विभो! यदि आप इसे करने योग्य मानते हैं, तो मैं वह जल चाहता हूँ जो मुझे इष्ट हो; मरुभूमि में यह निश्चय ही दुर्लभ है।
14.55.19
ततः संहृत्य तत्तेजः प्रोवाचोदङ्कमीश्वरः ।
एष्टव्ये सति चिन्त्योऽहमित्युक्त्वा द्वारकां ययौ ॥ १४.५५.१९ ॥
तब ईश्वर ने अपना तेज समेटकर उदंक से कहा, "जब कोई आवश्यकता हो तो मेरा स्मरण करना", ऐसा कहकर वे द्वारका चले गए।
14.55.20
ततः कदाचिद्भगवानुदङ्कस्तोयकाङ्क्षया ।
तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चाच्युतम् ॥ १४.५५.२० ॥
फिर कभी भगवान उदंक जल की इच्छा से प्यासे होकर मरुभूमि में घूमने लगे और उन्होंने अच्युत का स्मरण किया।
14.55.21
ततो दिग्वाससं धीमान्मातङ्गं मलपङ्किनम् ।
अपश्यत मरौ तस्मिञ्श्वयूथपरिवारितम् ॥ १४.५५.२१ ॥
तब बुद्धिमान उदंक ने मरुभूमि में एक दिगंबर, मैल से लिपटे, मातंग को देखा, जो कुत्तों के झुंड से घिरा था।
14.55.22
भीषणं बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम् ।
तस्याधःस्रोतसोऽपश्यद्वारि भूरि द्विजोत्तमः ॥ १४.५५.२२ ॥
भयानक, तलवार बाँधे, बाण और धनुष धारण किए हुए उस (मातंग) के नीचे की धारा में द्विजों में श्रेष्ठ (उदंक) ने प्रचुर जल देखा।
14.55.23
स्मरन्नेव च तं प्राह मातङ्गः प्रहसन्निव ।
एह्युदङ्क प्रतीच्छस्व मत्तो वारि भृगूद्वह।
कृपा हि मे सुमहती त्वां दृष्ट्वा तृट्समाश्रितम् ॥ १४.५५.२३ ॥
उसे याद करते हुए ही मातंग हँसता-सा बोला, "आओ उदंक, मुझसे जल ग्रहण करो, हे भृगुवंश में श्रेष्ठ! तुम्हें प्यासा देखकर मुझे बड़ी करुणा हो रही है।"
14.55.24
इत्युक्तस्तेन स मुनिस्तत्तोयं नाभ्यनन्दन ।
चिक्षेप च स तं धीमान्वाग्भिरुग्राभिरच्युतम्। ॥ १४.५५.२४ ॥
उसके ऐसा कहने पर उस मुनि ने वह जल स्वीकार नहीं किया; और उस बुद्धिमान ने अच्युत (मातंग) पर कठोर वचनों की बौछार कर दी।
14.55.25
पुनःपुनश्च मातङ्ग पिबस्वेति तमब्रवीत् ।
न चापिबत्स सक्रोधः क्षुभितेनान्तरात्मना ॥ १४.५५.२५ ॥
उसने बार-बार कहा, 'हे मातंग, पियो।' पर क्रोध से भरा वह नहीं पीता था, उसका अंतरात्मा क्षुब्ध था।
14.55.26
स तथा निश्चयात्तेन प्रत्याख्यातो महात्मना ।
श्वभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४.५५.२६ ॥
महात्मा द्वारा दृढ़ निश्चय से इस प्रकार अस्वीकृत होकर, हे महाराज, वह कुत्तों के साथ वहीं अंतर्धान हो गया।
14.55.27
उदङ्कस्तं तथा दृष्ट्वा ततो व्रीडितमानसः ।
मेने प्रलब्धमात्मानं कृष्णेनामित्रघातिना ॥ १४.५५.२७ ॥
उदंक ने उसे इस प्रकार देखकर लज्जित मन से सोचा कि शत्रुओं का संहार करने वाले कृष्ण ने उसे ठग लिया है।
14.55.28
अथ तेनैव मार्गेण शङ्कचक्रगदाधरः ।
आजगाम महाबाहुरुदङ्कश्चैनमब्रवीत् ॥ १४.५५.२८ ॥
तब उसी मार्ग से शंख, चक्र और गदा धारण करने वाले महाबाहु कृष्ण आए, और उदंक ने उनसे कहा।
14.55.29
न युक्तं तादृशं दातुं त्वया पुरुषसत्तम ।
सलिलं विप्रमुख्येभ्यो मातङ्गस्रोतसा विभो ॥ १४.५५.२९ ॥
हे पुरुषोत्तम, हे विभो, आपके लिए ऐसा जल श्रेष्ठ ब्राह्मणों को देना उचित नहीं है, जो मातंग के स्रोत से आया हो।
14.55.30
इत्युक्तवचनं तं तु महाबुद्धिर्जनार्दनः ।
उदङ्कं श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ १४.५५.३० ॥
ऐसा कहे गए उस उदंक को महाबुद्धि जनार्दन ने मधुर वाणी से सांत्वना देते हुए यह कहा।
14.55.31
यादृशेनेह रूपेण योग्यं दातुं धृतेन वै ।
तादृशं खलु ते दत्तं यच्च त्वं नावबुध्यथाः ॥ १४.५५.३१ ॥
जिस रूप में यहाँ देने योग्य वस्तु धारण करके ही दी जाती है, वैसा ही निश्चय ही तुम्हें दिया गया है, जिसे तुम नहीं समझ सके।
14.55.32
मया त्वदर्थमुक्तो वै वज्रपाणिः पुरंदरः ।
उदङ्कायामृतं देहि तोयरूपमिति प्रभुः ॥ १४.५५.३२ ॥
मैंने तुम्हारे लिए वज्रधारी पुरंदर (इंद्र) से कहा था, 'उदंक को जल-रूप में अमृत दो', ऐसा प्रभु ने कहा।
14.55.33
स मामुवाच देवेन्द्र न मर्त्योऽमर्त्यतां व्रजेत् ।
अन्यमस्मै वरं देहीत्यसकृद्भृगुनन्दन ॥ १४.५५.३३ ॥
उसने मुझसे कहा, 'हे देवेंद्र! मर्त्य अमरता को प्राप्त नहीं कर सकता; उसे कोई दूसरा वर दो।' हे भृगुनंदन, ऐसा उसने बार-बार कहा।
14.55.34
अमृतं देयमित्येव मयोक्तः स शचीपतिः ।
स मां प्रसाद्य देवेन्द्रः पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ १४.५५.३४ ॥
'अमृत अवश्य देना चाहिए'—ऐसा मैंने कहा था; तब शचीपति देवेंद्र ने मुझे प्रसन्न करके फिर यह कहा।
14.55.35
यदि देयमवश्यं वै मातङ्गोऽहं महामते ।
भूत्वाऽमृतं प्रदास्यामि भार्गवाय महात्मने ॥ १४.५५.३५ ॥
यदि अवश्य देना ही है, तो हे महामति, मैं चांडाल बनकर भार्गव महात्मा को अमृत दूँगा।
14.55.36
यद्येवं प्रतिगृह्णाति भार्गवोऽमृतमद्य वै ।
प्रदातुमेष गच्छामि भार्गवस्यामृतं विभो।
प्रत्याख्यातस्त्वहं तेन दास्यामि न कथञ्चन ॥ १४.५५.३६ ॥
यदि भार्गव आज इस प्रकार अमृत स्वीकार करते हैं, तो हे विभो, मैं भार्गव को अमृत देने जाता हूँ। परंतु उन्होंने मुझे ठुकरा दिया है, इसलिए मैं किसी भी प्रकार नहीं दूँगा।
14.55.37
स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासवः ।
उपस्थितस्त्वया चापि प्रत्याख्यातोऽमृतं ददत्।
चाण्डालरूपी भगवान्सुमहांस्ते व्यतिक्रमः ॥ १४.५५.३७ ॥
इस प्रकार समझौता करके वह वासव उसी रूप में आए, और तुमने भी उन्हें ठुकरा दिया, जब वे अमृत दे रहे थे। हे भगवान, चाण्डाल-रूपी, यह तुम्हारा बहुत बड़ा अपराध है।
14.55.38
यत्तु शक्यं मया कर्तुं भूय एव तवेप्सितम् ।
तोयेप्सां तव दुर्धर्षां करिष्ये सफलामहम् ॥ १४.५५.३८ ॥
परंतु जो मेरे लिए संभव है, वह मैं फिर से तुम्हारी इच्छित वस्तु के लिए करूँगा। तुम्हारी दुर्धर्ष जल-इच्छा को मैं सफल बनाऊँगा।
14.55.39
येष्वहःसु च ते ब्रह्मन्सलिलेप्सा भविष्यति ।
तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णाः पयोधराः ॥ १४.५५.३९ ॥
हे ब्राह्मण, जिन दिनों तुम्हें जल की इच्छा होगी, तब मरुभूमि में जल से भरे मेघ होंगे।
14.55.40
रसवच्च प्रदास्यन्ति तोयं ते भृगुनन्दन ।
उदङ्गमेघा इत्युक्ताः ख्यातिं यास्यन्ति चापि ते ॥ १४.५५.४० ॥
हे भृगुनन्दन, वे तुम्हें रसयुक्त जल देंगे। इस प्रकार कहे गए ये उदङ्-मेघ तुम्हारी ख्याति भी प्राप्त करेंगे।
14.55.41
इत्युक्तः प्रीतिमान्विप्रः कृष्णेन स बभूव ह ।
अद्याप्युदङ्कमेघाश्च मरौ वर्षन्ति भारत ॥ १४.५५.४१ ॥
कृष्ण द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वह विप्र प्रसन्न हो गया। हे भारत, आज भी उदङ्क-मेघ मरुभूमि में वर्षा करते हैं।