महाभारत · अध्याय 14.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.55.1
अभिजानामि जगतः कर्तारं त्वां जनार्दन ।
नूनं भवत्प्रसादोऽयमिति मे नास्ति संशयः ॥ १४.५५.१ ॥
हे जनार्दना! जगताचा कर्ता आपणच आहात हे मी जाणतो. निश्चितच ही आपली कृपा आहे, यात मला संशय नाही.
14.55.2
चित्तं च सुप्रसन्नं मे त्वद्भावगतमच्युत ।
विनिवृत्तश्च मे कोप इति विद्धि परंतप ॥ १४.५५.२ ॥
हे अच्युता! आपल्या स्वरूपात लीन झालेले माझे मन अत्यंत प्रसन्न आहे; माझा क्रोध शमला आहे हे जाणा, हे शत्रुतापना!
14.55.3
यदि त्वनुग्रहं कञ्चित्त्वत्तोऽर्हामि जनार्दन ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं वैष्णवं तन्निदर्शय ॥ १४.५५.३ ॥
हे जनार्दना! आपल्याकडून काही अनुग्रहास मी पात्र असेन तर आपले ते वैष्णव रूप पाहण्याची मला इच्छा आहे; ते मला दाखवावे.
14.55.4
ततः स तस्मै प्रीतात्मा दर्शयामास तद्वपुः ।
शाश्वतं वैष्णवं धीमान्ददृशे यद्धनंजयः ॥ १४.५५.४ ॥
मग प्रसन्न मनाने त्यांनी त्याला आपले ते शाश्वत वैष्णव शरीर दाखवले, जे बुद्धिमान धनंजयानेही पाहिले होते.
14.55.5
स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम् ।
सहस्रसूर्यप्रतिमं दीप्तिमत्पावकोपमम्।
सर्वमाकाशमावृत्य तिष्ठन्तं सर्वतोमुखम् ॥ १४.५५.५ ॥
त्याने त्या महात्म्याला विश्वरूपात पाहिले—महाभुज, हजार सूर्यांसमान, प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, सर्व आकाश व्यापून उभे, सर्वतोमुख.
14.55.6
तद्दृष्ट्वा परमं रूपं विष्णोर्वैष्णवमद्भुतम् ।
विस्मयं च ययौ विप्रस्तं दृष्ट्वा परमेश्वरम् ॥ १४.५५.६ ॥
विष्णूचे ते परम, अद्भुत वैष्णव रूप पाहून, त्या परमेश्वराला पाहून तो ब्राह्मण विस्मयाला प्राप्त झाला.
14.55.7
नमोनमस्ते सर्वात्मन्नारायण परात्मक ।
परमात्मन्पद्मनाभ पुण्डरीकाक्ष माधव ॥ १४.५५.७ ॥
सर्वात्मा, नारायणा, परात्मा, तुला नमस्कार, नमस्कार. हे परमात्मा, पद्मनाभा, पुंडरीकाक्षा, माधवा!
14.55.8
हिरण्यगर्भरूपाय संसारोत्तारणाय च ।
पुरुषाय पुराणाय शान्तश्यामाय ते नमः ॥ १४.५५.८ ॥
हिरण्यगर्भरूप, संसारातून तारणारा, पुरुष, पुराण, शांत-श्याम, तुला नमस्कार.
14.55.9
अविद्यातिमिरादित्यं भवव्याधिमहौषधिम् ।
संसारार्णवसारं त्वां प्रणमामि गतिर्भव ॥ १४.५५.९ ॥
अविद्येच्या अंधारासाठी सूर्य, भवरोगाचे महौषध, संसारसागराचे सार अशा तुला मी प्रणाम करतो; माझी गती हो.
14.55.10
सर्ववेदैकवेद्याय सर्ववेदमयाय च ।
वासुदेवाय नित्याय नमो भक्तप्रियाय ते ॥ १४.५५.१० ॥
सर्व वेदांनी एकच जाणण्यायोग्य, सर्ववेदमय, वासुदेव, नित्य, भक्तप्रिय, तुला नमस्कार.
14.55.11
दयया दुःखमोहान्मां सुमुद्धर्तुमिहार्हसि ।
कर्मभिर्बहुभिः पापैर्बद्धं पाहि जनार्दन ॥ १४.५५.११ ॥
करुणेने दुःख व मोहातून मला नीट उद्धरणे तुला योग्य आहे. अनेक कर्मे व पापांनी बद्ध अशा मला, हे जनार्दना, रक्षण कर.
14.55.12
विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वकसम्भव ।
पद्म्यां ते पृथिवी व्याप्ता शिरसा चावृतं नभः ॥ १४.५५.१२ ॥
हे विश्वकर्मा, तुला नमस्कार असो. हे विश्वात्मा, हे विश्वसंभवा! तुझ्या पायांनी पृथ्वी व्याप्त आहे आणि मस्तकाने आकाश आच्छादलेले आहे.
14.55.13
द्यावापृथिव्योर्यन्मध्यं जठरेण तवावृतम् ।
भुजाभ्यामावृताश्चाशास्त्वमिदं सर्वमच्युत ॥ १४.५५.१३ ॥
हे अच्युता! द्यावापृथिवीमधील अंतराळ तुमच्या उदराने व्यापलेले आहे, आणि दिशा तुमच्या बाहुंनी वेढलेल्या आहेत; हे सर्व तुम्हीच आहात.
14.55.14
संहरस्व पुनर्देव रूपमक्षय्यमुत्तमम् ।
पुनस्त्वां स्वेन रूपेण द्रष्टुमिच्छामि शाश्वतम् ॥ १४.५५.१४ ॥
हे देवा! हे अक्षय आणि उत्तम रूप पुन्हा आवरून घ्या. तुमच्या शाश्वत स्वरूपात तुम्हाला पुन्हा पाहू इच्छितो.
14.55.15
तमुवाच प्रसन्नात्मा गोविन्दो जनमेजय ।
वरं वृणीष्वेति तदा तमुदङ्कोऽब्रवीदिदम्। ॥ १४.५५.१५ ॥
हे जनमेजया! तेव्हा प्रसन्न मनाच्या गोविंदाने त्याला म्हटले, 'वर माग.' तेव्हा उत्तंक त्याला म्हणाला.
14.55.16
पर्याप्त एष एवाद्य वरस्त्वत्तो महाद्युते ।
यत्ते रूपमिदं कृष्ण पश्यामि प्रभवाप्ययम् ॥ १४.५५.१६ ॥
हे महातेजस्वी! आज तुमच्याकडून हाच वर माझ्यासाठी पुरेसा आहे; हे कृष्णा, उत्पत्ती आणि लय असलेले तुमचे हे रूप मी पाहत आहे.
14.55.17
तमब्रकवीत्पुनः कृष्णो मा त्वमत्र विचारय। ॥ १४.५५.१७ ॥
तेव्हा कृष्णाने त्याला पुन्हा म्हटले, 'या बाबतीत तू विचार करू नकोस.'
14.55.18
अवश्यं करणीयं च यद्येतन्मन्यसे विभो ।
तोयमिच्छामि यत्रेष्टं मरुष्वेतद्धि दुर्लभम् ॥ १४.५५.१८ ॥
हे विभो! हे करणे आवश्यक आहे असे तुम्हाला वाटत असेल, तर मला इष्ट असलेले पाणी मला हवे आहे; वाळवंटात हे खरोखरच दुर्मिळ आहे.
14.55.19
ततः संहृत्य तत्तेजः प्रोवाचोदङ्कमीश्वरः ।
एष्टव्ये सति चिन्त्योऽहमित्युक्त्वा द्वारकां ययौ ॥ १४.५५.१९ ॥
मग ईश्वराने आपले तेज आवरून उदंकाला सांगितले, "गरज पडल्यास माझे स्मरण कर" असे म्हणून तो द्वारकेस निघून गेला.
14.55.20
ततः कदाचिद्भगवानुदङ्कस्तोयकाङ्क्षया ।
तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चाच्युतम् ॥ १४.५५.२० ॥
पुढे एकदा भगवान उदंक पाण्याच्या इच्छेने तहानलेला होऊन वाळवंटात फिरला आणि त्याने अच्युताचे स्मरण केले.
14.55.21
ततो दिग्वाससं धीमान्मातङ्गं मलपङ्किनम् ।
अपश्यत मरौ तस्मिञ्श्वयूथपरिवारितम् ॥ १४.५५.२१ ॥
नंतर बुद्धिमान उदंकाने वाळवंटात दिगंबर, मळाने माखलेला, कुत्र्यांच्या टोळक्याने वेढलेला एक मातंग पाहिला.
14.55.22
भीषणं बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम् ।
तस्याधःस्रोतसोऽपश्यद्वारि भूरि द्विजोत्तमः ॥ १४.५५.२२ ॥
भयंकर, तलवार बांधलेल्या, बाण-धनुष्य धारण केलेल्या त्याच्या खालच्या प्रवाहात द्विजोत्तमाने भरपूर पाणी पाहिले.
14.55.23
स्मरन्नेव च तं प्राह मातङ्गः प्रहसन्निव ।
एह्युदङ्क प्रतीच्छस्व मत्तो वारि भृगूद्वह।
कृपा हि मे सुमहती त्वां दृष्ट्वा तृट्समाश्रितम् ॥ १४.५५.२३ ॥
त्याला स्मरूनच मातंग हसत हसत म्हणाला, "ये उदंका, माझ्याकडून पाणी घे, हे भृगुवंशातील श्रेष्ठा! तहानलेल्या तुला पाहून मला फार दया येत आहे."
14.55.24
इत्युक्तस्तेन स मुनिस्तत्तोयं नाभ्यनन्दन ।
चिक्षेप च स तं धीमान्वाग्भिरुग्राभिरच्युतम्। ॥ १४.५५.२४ ॥
त्याने असे म्हटल्यावर त्या मुनीने ते पाणी स्वीकारले नाही; आणि त्या बुद्धिमानाने अच्युताला (मातंगाला) कठोर शब्दांनी फटकारले.
14.55.25
पुनःपुनश्च मातङ्ग पिबस्वेति तमब्रवीत् ।
न चापिबत्स सक्रोधः क्षुभितेनान्तरात्मना ॥ १४.५५.२५ ॥
त्याने पुन्हा पुन्हा, 'हे मातंगा, पी' असे त्याला सांगितले. पण क्रोधाने, अंतरात्मा क्षुब्ध झालेला तो प्याला नाही.
14.55.26
स तथा निश्चयात्तेन प्रत्याख्यातो महात्मना ।
श्वभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४.५५.२६ ॥
महात्म्याने निश्चयाने असे नाकारलेला तो, हे महाराजा, कुत्र्यांसह तिथेच अंतर्धान पावला.
14.55.27
उदङ्कस्तं तथा दृष्ट्वा ततो व्रीडितमानसः ।
मेने प्रलब्धमात्मानं कृष्णेनामित्रघातिना ॥ १४.५५.२७ ॥
उदंकाने त्याला तसे पाहिले आणि लज्जित मनाने विचार केला की शत्रुघातक कृष्णाने आपली फसवणूक केली.
14.55.28
अथ तेनैव मार्गेण शङ्कचक्रगदाधरः ।
आजगाम महाबाहुरुदङ्कश्चैनमब्रवीत् ॥ १४.५५.२८ ॥
मग त्याच मार्गाने शंख, चक्र, गदा धारण करणारा महाबाहू आला; उदंक त्याला म्हणाला.
14.55.29
न युक्तं तादृशं दातुं त्वया पुरुषसत्तम ।
सलिलं विप्रमुख्येभ्यो मातङ्गस्रोतसा विभो ॥ १४.५५.२९ ॥
हे पुरुषोत्तमा, हे विभो, मातंगाच्या प्रवाहातील असे पाणी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना देणे तुला योग्य नाही.
14.55.30
इत्युक्तवचनं तं तु महाबुद्धिर्जनार्दनः ।
उदङ्कं श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ १४.५५.३० ॥
असे बोललेल्या उदंकाला महाबुद्धी जनार्दनाने मृदू वाणीने समजावत हे सांगितले.
14.55.31
यादृशेनेह रूपेण योग्यं दातुं धृतेन वै ।
तादृशं खलु ते दत्तं यच्च त्वं नावबुध्यथाः ॥ १४.५५.३१ ॥
येथे योग्य रूपाने जे द्यावयाचे ते तुला खरोखर दिले आहे; पण तू ते ओळखले नाहीस.
14.55.32
मया त्वदर्थमुक्तो वै वज्रपाणिः पुरंदरः ।
उदङ्कायामृतं देहि तोयरूपमिति प्रभुः ॥ १४.५५.३२ ॥
तुझ्यासाठी वज्रपाणी पुरंदराला मी सांगितले; प्रभू म्हणाला, 'उदंकाला पाण्याच्या रूपाने अमृत दे'.
14.55.33
स मामुवाच देवेन्द्र न मर्त्योऽमर्त्यतां व्रजेत् ।
अन्यमस्मै वरं देहीत्यसकृद्भृगुनन्दन ॥ १४.५५.३३ ॥
तो मला म्हणाला, 'हे देवेंद्रा, मर्त्य अमरत्व प्राप्त करणार नाही; त्याला दुसरा वर दे.' हे भृगुनंदना, असे त्याने वारंवार सांगितले.
14.55.34
अमृतं देयमित्येव मयोक्तः स शचीपतिः ।
स मां प्रसाद्य देवेन्द्रः पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ १४.५५.३४ ॥
'अमृत द्यावेच' असे मी म्हणालो; तेव्हा शचीपती देवेंद्राने मला प्रसन्न करून पुन्हा असे म्हटले.
14.55.35
यदि देयमवश्यं वै मातङ्गोऽहं महामते ।
भूत्वाऽमृतं प्रदास्यामि भार्गवाय महात्मने ॥ १४.५५.३५ ॥
जर द्यावेच लागणार असेल, हे महामते, तर मी मातंग होऊन भार्गव महात्म्याला अमृत देईन.
14.55.36
यद्येवं प्रतिगृह्णाति भार्गवोऽमृतमद्य वै ।
प्रदातुमेष गच्छामि भार्गवस्यामृतं विभो।
प्रत्याख्यातस्त्वहं तेन दास्यामि न कथञ्चन ॥ १४.५५.३६ ॥
भार्गवाने आज असे अमृत स्वीकारले तर, हे विभो, मी भार्गवाला अमृत द्यायला जातो. पण त्याने मला नाकारले आहे, म्हणून मी कोणत्याही प्रकारे देणार नाही.
14.55.37
स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासवः ।
उपस्थितस्त्वया चापि प्रत्याख्यातोऽमृतं ददत्।
चाण्डालरूपी भगवान्सुमहांस्ते व्यतिक्रमः ॥ १४.५५.३७ ॥
असा करार करून त्या रूपात वासव आला होता. अमृत देत असताना तूही त्याला नाकारलेस. चांडाळरूपी भगवन्, हा तुझा मोठा अपराध आहे.
14.55.38
यत्तु शक्यं मया कर्तुं भूय एव तवेप्सितम् ।
तोयेप्सां तव दुर्धर्षां करिष्ये सफलामहम् ॥ १४.५५.३८ ॥
परंतु माझ्याकडून जे शक्य आहे, ते तुझ्या इच्छेसाठी मी पुन्हा करीन. तुझी दुर्धर्ष जलेच्छा मी सफल करीन.
14.55.39
येष्वहःसु च ते ब्रह्मन्सलिलेप्सा भविष्यति ।
तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णाः पयोधराः ॥ १४.५५.३९ ॥
हे ब्राह्मणा, ज्या दिवशी तुला पाण्याची इच्छा होईल, त्या वेळी वाळवंटात पाण्याने भरलेले मेघ असतील.
14.55.40
रसवच्च प्रदास्यन्ति तोयं ते भृगुनन्दन ।
उदङ्गमेघा इत्युक्ताः ख्यातिं यास्यन्ति चापि ते ॥ १४.५५.४० ॥
हे भृगुनंदना, ते तुला रसयुक्त पाणी देतील. 'उदंगमेघ' म्हणून ओळखले जाणारे ते तुझी कीर्तीही मिळवतील.
14.55.41
इत्युक्तः प्रीतिमान्विप्रः कृष्णेन स बभूव ह ।
अद्याप्युदङ्कमेघाश्च मरौ वर्षन्ति भारत ॥ १४.५५.४१ ॥
कृष्णाने असे सांगितल्यावर तो विप्र आनंदित झाला. हे भारता, आजही उदंक मेघ वाळवंटात पाऊस पाडतात.