महाभारत · अध्याय 14.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.6.1
अत्राप्युदाहरन्तीमममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं मरुत्तस्य च धीमतः ॥ १४.६.१ ॥
येथे लोक हा प्राचीन इतिहास देखील उद्धृत करतात — बृहस्पती आणि बुद्धिमान मरुत्त यांचा संवाद.
14.6.2
देवराजस्य समयं कृतमाङ्गिरसेन ह ।
श्रुत्वा मरुत्तो नृपतिर्मन्युमाहारयत्परम् ॥ १४.६.२ ॥
देवराज इंद्राशी आंगिरसाने केलेला करार ऐकून राजा मरुत्ताला मोठा राग आला.
14.6.3
सङ्कल्प्य मनसा यज्ञं करंधमसुतात्मजः ।
बृहस्पतिमुपागम्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥ १४.६.३ ॥
मनात यज्ञाचा संकल्प करून करंधमाच्या नातवाने, वक्तृत्वकुशल असा, बृहस्पतीजवळ जाऊन हे वचन सांगितले.
14.6.4
भगवन्यन्मया पूर्वमभिगम्य तपोधन ।
कृतोऽभिसन्धिर्यज्ञस्य भवतो वचनाद्गुरो ॥ १४.६.४ ॥
हे भगवन्, हे तपोधन, गुरो! पूर्वी मी आपल्याजवळ येऊन, आपल्या शब्दानुसार यज्ञाचा निश्चय केला होता.
14.6.5
तमहं यष्टुमिच्छामि सम्भाराः सम्भृताश्च मे ।
याज्योस्मि भवतः साधो तत्प्राप्नुहि विधत्स्व च ॥ १४.६.५ ॥
तो यज्ञ मला करायचा आहे; त्याची सामग्री मी जमवली आहे. हे साधो, मी आपला यजमान आहे; ते स्वीकारा आणि विधिपूर्वक पार पाडा.
14.6.6
न कामये याजयितुं त्वामहं पृथिवीपते ।
वृतोस्मि देवराजेन प्रतिज्ञातं च तस्य मे ॥ १४.६.६ ॥
हे पृथ्वीपते, आपला यज्ञ करवून घेण्याची माझी इच्छा नाही. देवराजाने मला निवडले आहे, आणि त्याच्याशी माझी प्रतिज्ञाही झाली आहे.
14.6.7
पित्र्यमस्मि तव क्षेत्रं बहुमन्ये च ते भृशम् ।
तवास्मि याज्यातां प्राप्तो भजमानं भजस्व माम् ॥ १४.६.७ ॥
मी तुमचे पैतृक क्षेत्र आहे; मी तुमचा खूप आदर करतो. तुमचा याज्य होण्यासाठी मी आलो आहे; शरण आलेल्या मला स्वीकारा.
14.6.8
अमर्त्यं याजयित्वाऽहं याजयिष्ये कथं नरम् ।
मरुत्त गच्छ वा मा वा निवृत्तोस्म्यद्य याजनात् ॥ १४.६.८ ॥
अमर्त्य देवाचा यज्ञ करवून मी मनुष्याचा यज्ञ कसा करवू? हे मरुत्ता, जा किंवा जाऊ नकोस — आज मी याजनापासून निवृत्त झालो आहे.
14.6.9
न त्वां याजयितास्म्यद्य वृणु यं त्वमिहेच्छसि ।
उपाध्यायं महाबाहो यस्ते यज्ञं करिष्यति ॥ १४.६.९ ॥
आज मी तुमचा याजक होणार नाही. हे महाबाहो, येथे तुम्हाला हवा असलेला उपाध्याय निवडा; तो तुमचा यज्ञ करेल.
14.6.10
एवमुक्तस्तु नृपतिर्मरुत्तो व्रीडितोऽभवत् ।
प्रत्यागच्छन्सुसंविग्नो ददर्श पथि नारदम् ॥ १४.६.१० ॥
असे सांगितल्यावर राजा मरुत्त लज्जित झाला. अतिशय व्याकूळ होऊन परत येताना वाटेत त्याला नारद दिसला.
14.6.11
देवर्षिणा समागम्य नारदेनि स पार्थिवः ।
विधिवत्प्राञ्जलिस्तस्थावथैनं नारदोऽब्रवीत् ॥ १४.६.११ ॥
देवर्षी नारदांना भेटून तो राजा विधिपूर्वक हात जोडून उभा राहिला. तेव्हा नारद त्याला म्हणाले.
14.6.12
राजर्षे नातिहृष्टोसि कच्चित्क्षेमं तवानघ ।
क्व गतोसि कुतश्चेदमप्रीतिस्थानमागतम् ॥ १४.६.१२ ॥
हे राजर्षे, तू फार आनंदी दिसत नाहीस. हे निष्पाप, तुझे कुशल आहे ना? तू कुठे गेला होतास, आणि हे अप्रीतीचे स्थान तुला कुठून प्राप्त झाले?
14.6.13
श्रोतव्यं चेन्मया राजन्ब्रूहि मे पार्थिवर्षभ ।
व्यपनेष्यामि ते मन्युं सर्वयत्नैर्नराधिप ॥ १४.६.१३ ॥
राजा, मी ऐकण्यास योग्य असल्यास सांग, हे पार्थिवश्रेष्ठा. मी सर्व प्रयत्नांनी तुझा शोक दूर करीन, हे नराधिपा.
14.6.14
एवमुक्तो मरुत्तः स नारदेन महर्षिणा ।
विप्रलम्भमुपाध्यायात्सर्वज्ञे तं न्यवेदयत् ॥ १४.६.१४ ॥
महर्षी नारदांनी असे म्हटल्यावर मरुत्ताने आपल्या उपाध्यायाने केलेली फसवणूक सर्वज्ञाला सांगितली.
14.6.15
गतोस्म्यङ्गिरसः पुत्रं देवाचार्यं बृहस्पतिम् ।
यज्ञार्थमृत्विजं प्रष्टुं स च मां नाभ्यनन्दत ॥ १४.६.१५ ॥
अङ्गिरसाचा पुत्र, देवाचार्य बृहस्पती यांच्याकडे यज्ञासाठी ऋत्विज विचारण्यास मी गेलो होतो; परंतु त्यांनी माझे स्वागत केले नाही.
14.6.16
प्रत्याख्यातश्च तेनाहं जीवितुं नाद्य कामये ।
परित्यक्तश्च गुरुणा दूषितश्चास्मि नारद ॥ १४.६.१६ ॥
त्याने नाकारल्यामुळे मला आता जगण्याची इच्छा नाही. हे नारदा, गुरूंनी त्याग केलेला आणि दूषित झालेला मी आहे.
14.6.17
एवमुक्तस्तु राज्ञा स नारदः प्रत्युवाच ह ।
आविक्षितं महाराज वाचा संजीवयन्निव ॥ १४.६.१७ ॥
राजाने असे म्हटल्यावर नारदांनी उत्तर दिले; हे अविक्षिताच्या पुत्रा, महाराजा, जणू आपल्या शब्दांनी त्याला पुनरुज्जीवित करीत.
14.6.18
राजन्नङ्गिरसः पुत्रः संवर्तो नाम धार्मिकः ।
चङ्कमीति दिशः सर्वा दिग्वासा मोहयन्प्रजाः ॥ १४.६.१८ ॥
राजा, अङ्गिरसाचा पुत्र संवर्त नावाचा धार्मिक दिगंबर होऊन सर्व दिशांमध्ये फिरतो आणि प्रजांना मोहित करतो.
14.6.19
तं गच्च यदि याज्यं त्वां न वाञ्छति बृहस्पतिः ।
प्रसन्नस्त्वां महातेजाः संवर्तो याजयिष्यति ॥ १४.६.१९ ॥
बृहस्पती तुला यजमान म्हणून इच्छीत नसेल, तर त्याच्याकडे जा. महातेजस्वी संवर्त प्रसन्न होऊन तुझा यज्ञ करवेल.
14.6.20
संजीवितोऽहं भवता वाक्येनानेन नारद ।
पश्येयं क्व नु संवर्तं शंस मे वदतांवर ॥ १४.६.२० ॥
नारदा, तुझ्या या शब्दांनी मी पुन्हा जिवंत झालो. संवर्त कुठे आहे, मी त्याला कुठे पाहू शकेन? हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, मला सांग.
14.6.21
कथं च तस्मै वर्तेयं कथं मां न परित्यजेत् ।
प्रत्याख्यातश्च तेनापि नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ १४.६.२१ ॥
मी त्याच्याशी कसे वागावे, जेणेकरून त्याने मला सोडू नये? त्याच्याकडूनही नाकारला गेलेला मी जगण्याचे धाडस करू शकत नाही.
14.6.22
उन्मत्तवेषं बिभ्रत्स चङ्क्रमीति यथासुखम् ।
वाराणसीं तु नगरीमभीक्ष्णमुपसेवते ॥ १४.६.२२ ॥
वेडाचा वेष धारण करून तो मनमुराद फिरतो; वाराणसी नगरीत वारंवार येत-जात असतो.
14.6.23
तस्या द्वारं समासाद्य न्यसेथाः कुणपं क्वचित् ।
तं दृष्ट्वा यो निवर्तेत संवर्तः स महीपते ॥ १४.६.२३ ॥
त्या नगरीच्या दारी पोहोचून कुठेतरी एक प्रेत ठेव. हे महीपते, ते पाहून जो परत फिरेल तोच संवर्त होय.
14.6.24
तं पृष्ठतोऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत्स वीर्यवान् ।
तमेकान्ते समासाद्य प्राञ्जलिः शरणं व्रजेः ॥ १४.६.२४ ॥
तो पराक्रमी जिथे जाईल तिथे त्याच्यामागे जा. एकांती त्याच्याजवळ जाऊन हात जोडून त्याला शरण जा.
14.6.25
पृच्छेत्त्वां यदि केनाहं तवाख्यात इति स्म ह ।
ब्रूयास्त्वं नारदेनेति स कुत्र इति शत्रुहन् ॥ १४.६.२५ ॥
तो तुला विचारील की 'माझी ओळख तुला कोणी करून दिली?' तर म्हण: नारदाने. हे शत्रुहन्त्या, तो 'कुठे?' असे विचारील तर—
14.6.26
स चेत्त्वामनुयुञ्जीत ममानुगमनेप्सया ।
शंसेथा वह्निमारूढं मामपि त्वमशङ्कया ॥ १४.६.२६ ॥
माझे अनुसरण करण्याच्या इच्छेने तो तुला पुन्हा विचारील तर निर्भयपणे सांग की मी अग्नीवर आरूढ झालो.
14.6.27
स तथेति प्रतिश्रुत्य पूजयित्वा च नारदम् ।
अभ्यनुज्ञाय राजर्षिर्ययौ वाराणसीं पुरीम् ॥ १४.६.२७ ॥
'तसेच करीन' असे वचन देऊन, नारदाची पूजा करून, निरोप घेऊन तो राजर्षी वाराणसी नगरीत गेला.
14.6.28
तत्र गत्वा यथोक्तं स पुर्या द्वारे महायशाः ।
कुणपं स्थापयामास नारदस्य वचः स्मरन् ॥ १४.६.२८ ॥
तेथे जाऊन, नारदाचे वचन स्मरून, सांगितल्याप्रमाणे त्या महायशस्वीने नगराच्या द्वारावर एक प्रेत ठेवले.
14.6.29
यौगपद्येनि विप्रश्च पुरीद्वारमथाविशत् ।
ततः स कुणपं दृष्ट्वा सहसा संन्यवर्तत ॥ १४.६.२९ ॥
'एकाच वेळी' असे म्हणत तो ब्राह्मण नगरद्वारात शिरला; तेव्हा त्याने प्रेत पाहून अचानक मागे वळला.
14.6.30
स तं निवृत्तमालक्ष्य प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
आविक्षितो महीपालः संवर्तमुपशिक्षितुम् ॥ १४.६.३० ॥
तो मागे फिरलेला पाहून, हात जोडून तो आविक्षिताचा पुत्र राजा संवर्ताकडून शिकण्यासाठी त्याच्या मागे गेला.
14.6.31
स च तं विजने दृष्ट्वा पांसुभिः कदेमेन च ।
श्लेष्मणा चैव राजानं ष्ठीवनैश्च समाकिरत् ॥ १४.६.३१ ॥
एकांतात त्याला पाहून त्या राजाला धूळ, चिखल, कफ आणि थुंकी यांनी त्याने झाकून टाकले.
14.6.32
स तथा बाध्यमानो वै संवर्तेन महीपतिः ।
अन्वगादेव तमृषिं प्राञ्जलिः सम्प्रसादयन् ॥ १४.६.३२ ॥
संवर्ताकडून असा छळ होत असतानाही तो राजा, त्या ऋषीला प्रसन्न करण्यासाठी हात जोडून त्याच्या मागोमाग गेला.
14.6.33
ततो निवर्त्य संवर्तः परिश्रान्त उपाविशत् ।
शीतलच्छायमासाद्य न्यग्रोधं बहुशाखिनम् ॥ १४.६.३३ ॥
मग मागे वळून थकलेला संवर्त, शीतल सावली असलेल्या, अनेक फांद्यांच्या वडाच्या झाडाजवळ पोहोचून बसला.