মহাভারত · অধ্যায় 14.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.60.1
श्रुतवानस्मि वार्ष्णेय सङ्ग्रामं परमाद्भुतम् ।
नराणां वदतां पुत्र कथोद्धातेषु नित्यशः ॥ १४.६०.१ ॥
বসুদেব বললেন: হে বার্ষ্ণেয়, পুত্র, কথা বলা মানুষদের মুখে সর্বদা আমি সেই পরম অদ্ভুত যুদ্ধের কথা শুনেছি।
14.60.2
त्वं तु प्रत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश्च महाभुजः ।
तस्मात्प्रब्रूहि सङ्ग्रामं याथातथ्येन मेऽनघ ॥ १४.६०.२ ॥
তুমি প্রত্যক্ষদর্শী এবং কর্মজ্ঞ, হে মহাবাহু। অতএব, হে নিষ্পাপ, সেই যুদ্ধের কথা যথাযথভাবে আমাকে বলো।
14.60.3
यथा तदभवद्युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम् ।
भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम् ॥ १४.६०.३ ॥
মহাত্মা পাণ্ডবদের সঙ্গে ভীষ্ম, কর্ণ, কৃপ, দ্রোণ, শল্য প্রমুখদের যে যুদ্ধ হয়েছিল, তা কীভাবে ঘটেছিল, তা ছিল অতুলনীয়।
14.60.4
अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकशः ।
नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम् ॥ १४.६०.४ ॥
বহু অস্ত্রে কৃতী, নানা বেশ ও আকৃতিধারী, নানা দেশে বসবাসকারী অন্যান্য ক্ষত্রিয়দের কথাও।
14.60.5
इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस्तदाऽन्तिके ।
शशंस कुरुवीराणां सङ्ग्रामे निधनं यथा ॥ १४.६०.५ ॥
পিতা এভাবে বললে, তখন মাতার সম্মুখে পুণ্ডরীকাক্ষ কুরুবীরদের যুদ্ধে মৃত্যু যেভাবে ঘটেছিল, তা বর্ণনা করলেন।
14.60.6
अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
बहुलत्वान्न सङ्ख्यातुं शक्यान्यब्दशतैरपि ॥ १४.६०.६ ॥
মহাত্মা ক্ষত্রিয়দের কর্মসমূহ অতি অদ্ভুত; তাদের বহুলতার কারণে শত শত বছরেও গণনা করা সম্ভব নয়।
14.60.7
प्राधान्यतस्तु गदतः समासेनैव मे शृणु ।
कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरद्युते ॥ १४.६०.७ ॥
তবে প্রধানত সংক্ষেপে আমি বলছি, শোনো। হে অমরের মতো দীপ্তিমান, পৃথিবীর অধিপতিদের কর্ম যথাযথভাবে শোনো।
14.60.8
भीष्मः सेनापतिरभूदेकादशचमूपतिः ।
कौरव्यः कौरवेन्द्राणां देवानामिव पावकिः ॥ १४.६०.८ ॥
ভীষ্ম সেনাপতি হলেন, এগারো বাহিনীর অধিপতি, কুরুবংশীয়; কৌরব রাজাদের মধ্যে দেবতাদের মধ্যে অগ্নিপুত্রের মতো।
14.60.9
शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपतिः ।
बभूव रक्षितो धीमाञ्श्रीमता सव्यसाचिना ॥ १४.६०.९ ॥
শিখণ্ডী পাণ্ডুপুত্রদের নেতা হলেন, সাত বাহিনীর অধিপতি; বুদ্ধিমান তিনি শ্রীমান সব্যসাচী (অর্জুন) কর্তৃক রক্ষিত হলেন।
14.60.10
तेषां तदभवद्युद्धं दशाहानि महात्मनाम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद्रोमहर्षणम् ॥ १४.६०.१० ॥
সেই মহাত্মা কুরু ও পাণ্ডবদের মধ্যে সেই যুদ্ধ দশ দিন চলল; তা অত্যন্ত ভয়ঙ্কর ও রোমহর্ষক ছিল।
14.60.11
अयुध्यमानं गाङ्गेयं शिखण्डी तं महाद्युतिम् ।
जघान बहुभिर्बाणैः सह गाण्डीवधन्वना ॥ १४.६०.११ ॥
যুদ্ধ না-করা গঙ্গাপুত্রকে, সেই মহাদীপ্তিমানকে, শিখণ্ডী গাণ্ডীবধন্বা অর্জুনের সঙ্গে বহু বাণে আঘাত করলেন।
14.60.12
अकरोत्स ततः कालं शरतल्पगतो मुनिः ।
अयनं दक्षिणं हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे ॥ १४.६०.१२ ॥
তখন শরশয্যায় শায়িত সেই মুনি সময় অতিবাহিত করলেন; দক্ষিণায়ন ত্যাগ করে, উত্তরায়ণ এলে।
14.60.13
ततः सेनापतिरभूद्द्रोणोऽस्त्रविदुषांवरः ।
प्रवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव ॥ १४.६०.१३ ॥
তখন অস্ত্রবিদদের শ্রেষ্ঠ দ্রোণ কৌরবেন্দ্রের বীর সেনাপতি হলেন, দৈত্যপতির কাব্যের মতো।
14.60.14
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्नवभिर्द्विजसत्तमः ।
संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृपसुतादिभिः ॥ १४.६०.१४ ॥
অবশিষ্ট নয় অক্ষৌহিণী সেনায় পরিবেষ্টিত, যুদ্ধে গর্বিত দ্বিজশ্রেষ্ঠ কৃপের পুত্র প্রভৃতি কর্তৃক রক্ষিত।
14.60.15
धृष्टद्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित् ।
गुप्तो भीमेन मेधावी मित्रेण वरुणो यथा ॥ १४.६०.१५ ॥
ধৃষ্টদ্যুম্ন পাণ্ডবদের নেতা হলেন, মহা অস্ত্রবিদ; মেধাবী ভীম কর্তৃক রক্ষিত, যেমন মিত্রের দ্বারা বরুণ।
14.60.16
स च सेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामनाः ।
पितुर्निकारान्संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत् ॥ १४.६०.१६ ॥
সেনাদলে পরিবৃত সেই মহামনা, দ্রোণকে লাভের ইচ্ছায়, পিতার অপমানগুলি স্মরণ করে যুদ্ধে মহৎ কর্ম করলেন।
14.60.17
तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसङ्गरे ।
नानादिगागता वीराः प्रायशो निधनं गताः ॥ १४.६०.१७ ॥
দ্রোণ-পার্ষত সংগ্রামে, নানা দিক থেকে আগত সেই পৃথিবীপালক বীরেরা প্রায় সবাই মৃত্যু বরণ করলেন।
14.60.18
दिनानि पञ्च तद्युद्धमभूत्परमदारुणम् ।
ततो द्रोणः परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गतः ॥ १४.६०.१८ ॥
সেই যুদ্ধ পাঁচ দিন ধরে অতি ভয়ংকর হয়েছিল। তখন দ্রোণ ক্লান্ত হয়ে ধৃষ্টদ্যুম্নের বশে গেলেন।
14.60.19
ततः सेनापतिरभूत्कर्णो दौर्योधने बले ।
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्वृतः पञ्चभिराहवे ॥ १४.६०.१९ ॥
তখন দুর্যোধনের সেনাবাহিনীতে কর্ণ সেনাপতি হলেন; যুদ্ধে অবশিষ্ট পাঁচ অক্ষৌহিণী সেনা তাঁকে ঘিরে রেখেছিল।
14.60.20
तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिताः ।
हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः ॥ १४.६०.२० ॥
পাণ্ডুপুত্রদের তিন সেনাবাহিনী, বীভৎসু (অর্জুন) যাদের রক্ষা করছিলেন, বেশির ভাগ বীর নিহত হওয়ায় সেখানে অবস্থান করছিল।
14.60.21
ततः पार्थं समासाद्य पतङ्ग इव पावकम् ।
पञ्चत्वमगमत्सौतिर्द्वितीयेऽहनि दारुणः ॥ १४.६०.२१ ॥
তারপর পার্থের (অর্জুনের) সম্মুখীন হয়ে, আগুনের কাছে পতঙ্গের মতো, সূতপুত্র ভয়ংকর কর্ণ দ্বিতীয় দিনে মৃত্যুবরণ করলেন।
14.60.22
हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः ।
अक्षौहिणीभिस्तिसृभिर्मद्रेशं पर्यवारयन् ॥ १४.६०.२२ ॥
কর্ণ নিহত হলে কৌরবেরা উৎসাহ হারিয়ে তেজহীন হয়ে তিন অক্ষৌহিণী সেনা দিয়ে মদ্ররাজ (শল্য)কে ঘিরে ফেলল।
14.60.23
हतिवाहनभूयिष्ठाः पाण्डिवास्तु युधिष्ठिरम् ।
अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन् ॥ १४.६०.२३ ॥
হাতি ও বাহনের অধিকাংশ নিহত হওয়ায় উৎসাহহীন পাণ্ডবেরা অবশিষ্ট এক অক্ষৌহিণী সেনা দিয়ে যুধিষ্ঠিরকে ঘিরে ফেললেন।
14.60.24
अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
तस्मिंस्तदाऽर्धदिवसे कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ १४.६०.२४ ॥
কুরুরাজ যুধিষ্ঠির মদ্ররাজ (শল্য)কে বধ করলেন। সেই সময়ে, মধ্যাহ্নে, তিনি অতি দুষ্কর কর্ম সম্পাদন করলেন।
14.60.25
हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामनाः ।
आहर्तारं कलेस्तस्य जगानामितविक्रमः ॥ १४.६०.२५ ॥
শল্য নিহত হলে মহামনা সহদেব অমিতবিক্রমে কলির সেই প্ররোচক শকুনিকে বধ করলেন।
14.60.26
निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः ।
अपाक्रामद्गदापाणिर्हतभूयिष्ठसैनिकः ॥ १४.६०.२६ ॥
শকুনি নিহত হলে, সৈন্যদলের অধিকাংশ নিহত হওয়ায়, ধৃতরাষ্ট্রপুত্র রাজা অত্যন্ত দুঃখিত হয়ে গদা হাতে সরে গেলেন।
14.60.27
तमन्वधावत्संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान् ।
ह्रदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम् ॥ १४.६०.२७ ॥
ক্রুদ্ধ ও প্রতাপশালী ভীমসেন তাঁকে অনুসরণ করলেন; দ্বৈপায়ন হ্রদে জলের মধ্যে দাঁড়িয়ে থাকা তাঁকে দেখলেন।
14.60.28
इतशिष्टेन सैन्येन समन्तात्पर्यवार्य तम् ।
अथोपविविशुर्हृष्टा ह्रदस्थं पञ्च पाण्डवाः ॥ १४.६०.२८ ॥
অবশিষ্ট সৈন্যদল দিয়ে চারদিক থেকে তাঁকে ঘিরে ফেলে, হ্রদে অবস্থিত তাঁর চারপাশে পঞ্চ পাণ্ডব আনন্দে উপবেশন করলেন।
14.60.29
विगाह्य सलिलं त्वाशु वाग्बाणैर्भृशविक्षतः ।
उत्थाय स गदापाणिर्युद्धाय समुपस्थितः ॥ १४.६०.२९ ॥
জলে নেমে, বাক্যবাণে অত্যন্ত ক্ষতবিক্ষত হয়ে, তিনি শীঘ্র উঠে দাঁড়িয়ে, গদা হাতে যুদ্ধের জন্য এগিয়ে এলেন।
14.60.30
ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महारणे ।
भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम् ॥ १४.६०.३० ॥
তখন ধৃতরাষ্ট্রপুত্র সেই রাজা মহাযুদ্ধে, পৃথিবীর রাজাদের চোখের সামনে, ভীমসেনের বিক্রমে নিহত হলেন।
14.60.31
ततस्तत्पाण्डवं सैन्यं प्रसुप्तं शिबिरे निशि ।
निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता ॥ १४.६०.३१ ॥
তখন রাতে শিবিরে ঘুমন্ত সেই পাণ্ডবসেনাকে, পিতার বধ সহ্য করতে না পেরে, দ্রোণপুত্র বধ করল।
14.60.32
हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह ।
युयुधानसहायेन पञ्च शिष्टास्तु पाण्डवाः ॥ १४.६०.३२ ॥
পুত্র, সৈন্য ও মিত্র নিহত হলে, আমার ও যুযুধানের সহায়তায় কেবল পাঁচ পাণ্ডব অবশিষ্ট রইলেন।
14.60.33
सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत ।
युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्तः पाण्डवसंश्रयात् ॥ १४.६०.३३ ॥
কৃপ ও কৃতবর্মার সঙ্গে দ্রোণপুত্র যুদ্ধ থেকে মুক্তি পেলেন; কৌরব যুযুৎসুও পাণ্ডবদের আশ্রয় নিয়ে মুক্ত হলেন।
14.60.34
निहते कौरवेन्द्रे तु सानुबन्धे सुयोधने ।
विदुरः संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ ॥ १४.६०.३४ ॥
অনুচরসহ কৌরবেন্দ্র সুযোধন নিহত হলে, বিদুর ও সঞ্জয় ধর্মরাজ যুধিষ্ঠিরের কাছে উপস্থিত হলেন।
14.60.35
एवं तदभवद्युद्दमहान्यष्टादश प्रभो ।
यत्र ते पृथिवीपाला निहताः स्वर्गमावसन् ॥ १४.६०.३५ ॥
হে প্রভু, এভাবে সেই যুদ্ধ আঠারো দিন চলল; তাতে সেই রাজারা নিহত হয়ে স্বর্গে বাস করলেন।
14.60.36
शृण्वतां तु महाराज कथां तां रोमहर्षणीम् ।
दुःखशोकपरिक्लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा ॥ १४.६०.३६ ॥
হে মহারাজ, সেই রোমহর্ষক কাহিনি শুনতে শুনতে তখন বৃষ্ণিবংশীয়দের দুঃখ, শোক ও ক্লেশ উপস্থিত হলো।