महाभारत · अध्याय 14.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.60.1
श्रुतवानस्मि वार्ष्णेय सङ्ग्रामं परमाद्भुतम् ।
नराणां वदतां पुत्र कथोद्धातेषु नित्यशः ॥ १४.६०.१ ॥
वासुदेव ने कहा: हे वार्ष्णेय, मैंने सदा कथाओं में बोलने वाले मनुष्यों से उस परम अद्भुत युद्ध के विषय में सुना है, हे पुत्र।
14.60.2
त्वं तु प्रत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश्च महाभुजः ।
तस्मात्प्रब्रूहि सङ्ग्रामं याथातथ्येन मेऽनघ ॥ १४.६०.२ ॥
तुम प्रत्यक्षदर्शी और कार्यों के ज्ञाता हो, हे महाबाहु। इसलिए, हे निष्पाप, मुझे उस युद्ध का यथार्थ वर्णन सुनाओ।
14.60.3
यथा तदभवद्युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम् ।
भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम् ॥ १४.६०.३ ॥
महात्मा पाण्डवों का वह युद्ध कैसे हुआ, जो भीष्म, कर्ण, कृप, द्रोण, शल्य आदि के साथ अनुपम था।
14.60.4
अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकशः ।
नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम् ॥ १४.६०.४ ॥
अन्य क्षत्रियों का भी, जो अनेक प्रकार के अस्त्रों में कुशल थे, जो विभिन्न वेशों और आकृतियों वाले थे और विभिन्न देशों में निवास करते थे।
14.60.5
इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस्तदाऽन्तिके ।
शशंस कुरुवीराणां सङ्ग्रामे निधनं यथा ॥ १४.६०.५ ॥
जब उनके पिता ने इस प्रकार कहा, तब कमलनयन (कृष्ण) ने माता के समक्ष कुरुवीरों की युद्ध में मृत्यु का वर्णन किया, जैसे वह हुई थी।
14.60.6
अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
बहुलत्वान्न सङ्ख्यातुं शक्यान्यब्दशतैरपि ॥ १४.६०.६ ॥
महात्मा क्षत्रियों के कर्म अत्यंत अद्भुत हैं; उनकी अधिकता के कारण सैकड़ों वर्षों में भी उन्हें गिना नहीं जा सकता।
14.60.7
प्राधान्यतस्तु गदतः समासेनैव मे शृणु ।
कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरद्युते ॥ १४.६०.७ ॥
परन्तु मैं प्रधान रूप से संक्षेप में कहता हूँ, सुनो। हे अमर-समान तेजस्वी, पृथ्वी के स्वामियों के कर्म यथार्थ रूप में सुनो।
14.60.8
भीष्मः सेनापतिरभूदेकादशचमूपतिः ।
कौरव्यः कौरवेन्द्राणां देवानामिव पावकिः ॥ १४.६०.८ ॥
भीष्म सेनापति हुए, ग्यारह सेनाओं के अधिपति, कौरववंशी, कौरव-राजाओं में वैसे ही जैसे देवताओं में अग्नि-पुत्र (कार्तिकेय)।
14.60.9
शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपतिः ।
बभूव रक्षितो धीमाञ्श्रीमता सव्यसाचिना ॥ १४.६०.९ ॥
शिखण्डी पाण्डुपुत्रों का नेता, सात सेनाओं का अधिपति बना; बुद्धिमान वह श्रीमान सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा रक्षित हुआ।
14.60.10
तेषां तदभवद्युद्धं दशाहानि महात्मनाम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद्रोमहर्षणम् ॥ १४.६०.१० ॥
महात्मा कुरुओं और पाण्डवों के बीच वह युद्ध दस दिनों तक चला, जो अत्यंत भयानक और रोंगटे खड़े करने वाला था।
14.60.11
अयुध्यमानं गाङ्गेयं शिखण्डी तं महाद्युतिम् ।
जघान बहुभिर्बाणैः सह गाण्डीवधन्वना ॥ १४.६०.११ ॥
गंगापुत्र उस महातेजस्वी भीष्म पर, जो युद्ध नहीं कर रहे थे, शिखण्डी ने गाण्डीवधारी (अर्जुन) के साथ मिलकर अनेक बाणों से प्रहार किया।
14.60.12
अकरोत्स ततः कालं शरतल्पगतो मुनिः ।
अयनं दक्षिणं हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे ॥ १४.६०.१२ ॥
तब शरशय्या पर पड़े उस मुनि ने समय की प्रतीक्षा की; दक्षिणायन छोड़कर, और उत्तरायण आने पर (उन्होंने देह त्यागी)।
14.60.13
ततः सेनापतिरभूद्द्रोणोऽस्त्रविदुषांवरः ।
प्रवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव ॥ १४.६०.१३ ॥
तब द्रोण अस्त्रविदों में श्रेष्ठ कौरवराज के महावीर सेनापति बने, जैसे दैत्यराज के (गुरु) काव्य (शुक्र) हों।
14.60.14
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्नवभिर्द्विजसत्तमः ।
संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृपसुतादिभिः ॥ १४.६०.१४ ॥
शेष नौ अक्षौहिणी सेना से घिरे, युद्ध में गर्व करने वाले द्विजश्रेष्ठ (द्रोण) कृप के पुत्र आदि से सुरक्षित थे।
14.60.15
धृष्टद्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित् ।
गुप्तो भीमेन मेधावी मित्रेण वरुणो यथा ॥ १४.६०.१५ ॥
परन्तु धृष्टद्युम्न पाण्डवों के नेता बने, महान अस्त्रों के ज्ञाता; बुद्धिमान भीम से सुरक्षित, जैसे मित्र से वरुण।
14.60.16
स च सेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामनाः ।
पितुर्निकारान्संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत् ॥ १४.६०.१६ ॥
और वह महामनस्वी सेना से घिरे हुए, द्रोण को पाने की इच्छा से, पिता के अपमानों को स्मरण कर युद्ध में महान कर्म करने लगे।
14.60.17
तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसङ्गरे ।
नानादिगागता वीराः प्रायशो निधनं गताः ॥ १४.६०.१७ ॥
उस द्रोण-पार्षत युद्ध में वे पृथ्वीपाल राजा, विभिन्न दिशाओं से आए वीर, प्रायः मृत्यु को प्राप्त हुए।
14.60.18
दिनानि पञ्च तद्युद्धमभूत्परमदारुणम् ।
ततो द्रोणः परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गतः ॥ १४.६०.१८ ॥
वह युद्ध पाँच दिन तक अत्यंत भयंकर रहा। तब द्रोण थककर धृष्टद्युम्न के वश में आ गए।
14.60.19
ततः सेनापतिरभूत्कर्णो दौर्योधने बले ।
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्वृतः पञ्चभिराहवे ॥ १४.६०.१९ ॥
तब दुर्योधन की सेना में कर्ण सेनापति बना, जो शेष पाँच अक्षौहिणी सेना से घिरा था, युद्ध में।
14.60.20
तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिताः ।
हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः ॥ १४.६०.२० ॥
पाण्डुपुत्रों की तीन सेनाएँ, जिनकी रक्षा बीभत्सु (अर्जुन) कर रहे थे, अधिकतर वीरों के मारे जाने से शेष रह गई थीं, वहाँ स्थित थीं।
14.60.21
ततः पार्थं समासाद्य पतङ्ग इव पावकम् ।
पञ्चत्वमगमत्सौतिर्द्वितीयेऽहनि दारुणः ॥ १४.६०.२१ ॥
तब पार्थ (अर्जुन) के सामने पहुँचकर, जैसे पतंगा अग्नि के पास, सूत-पुत्र दारुण कर्ण दूसरे दिन मृत्यु को प्राप्त हुआ।
14.60.22
हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः ।
अक्षौहिणीभिस्तिसृभिर्मद्रेशं पर्यवारयन् ॥ १४.६०.२२ ॥
कर्ण के मारे जाने पर कौरव निरुत्साह और हतौजस् होकर तीन अक्षौहिणी सेनाओं से मद्रराज (शल्य) को घेर लेते हैं।
14.60.23
हतिवाहनभूयिष्ठाः पाण्डिवास्तु युधिष्ठिरम् ।
अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन् ॥ १४.६०.२३ ॥
हाथी और वाहनों के मारे जाने से अधिकतर पाण्डव निरुत्साह होकर शेष एक अक्षौहिणी सेना से युधिष्ठिर को घेर लेते हैं।
14.60.24
अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
तस्मिंस्तदाऽर्धदिवसे कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ १४.६०.२४ ॥
कुरुराज युधिष्ठिर ने मद्रराज (शल्य) को मार डाला। उस समय, मध्याह्न में, उन्होंने अत्यंत दुष्कर कर्म कर दिखाया।
14.60.25
हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामनाः ।
आहर्तारं कलेस्तस्य जगानामितविक्रमः ॥ १४.६०.२५ ॥
शल्य के मारे जाने पर महामना सहदेव ने अमित पराक्रमी होकर कलि के उस उकसाने वाले शकुनि को मार डाला।
14.60.26
निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः ।
अपाक्रामद्गदापाणिर्हतभूयिष्ठसैनिकः ॥ १४.६०.२६ ॥
शकुनि के मारे जाने पर धृतराष्ट्र का पुत्र राजा अत्यंत उदास होकर गदा हाथ में लिए, जब उसकी अधिकांश सेना मारी जा चुकी थी, वहाँ से हट गया।
14.60.27
तमन्वधावत्संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान् ।
ह्रदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम् ॥ १४.६०.२७ ॥
क्रोधित और प्रतापी भीमसेन उसके पीछे दौड़ा, और द्वैपायन सरोवर में पानी के भीतर खड़े उसे देखा।
14.60.28
इतशिष्टेन सैन्येन समन्तात्पर्यवार्य तम् ।
अथोपविविशुर्हृष्टा ह्रदस्थं पञ्च पाण्डवाः ॥ १४.६०.२८ ॥
बचे हुए सैन्य से चारों ओर से उसे घेरकर, फिर सरोवर में स्थित उस पर पाँचों पांडव प्रसन्न होकर बैठ गए।
14.60.29
विगाह्य सलिलं त्वाशु वाग्बाणैर्भृशविक्षतः ।
उत्थाय स गदापाणिर्युद्धाय समुपस्थितः ॥ १४.६०.२९ ॥
पानी में घुसकर, वाणी-बाणों से अत्यंत घायल होकर, वह शीघ्र उठ खड़ा हुआ और गदा हाथ में लिए युद्ध के लिए सामने आ गया।
14.60.30
ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महारणे ।
भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम् ॥ १४.६०.३० ॥
तब वह धृतराष्ट्र का पुत्र राजा महायुद्ध में पराक्रम से भीमसेन द्वारा मारा गया, पृथ्वी के राजाओं के देखते हुए।
14.60.31
ततस्तत्पाण्डवं सैन्यं प्रसुप्तं शिबिरे निशि ।
निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता ॥ १४.६०.३१ ॥
तब द्रोण के पुत्र ने रात में शिविर में सोई हुई पाण्डवों की उस सेना को मार डाला, क्योंकि वह पिता के वध को सहन नहीं कर पाया।
14.60.32
हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह ।
युयुधानसहायेन पञ्च शिष्टास्तु पाण्डवाः ॥ १४.६०.३२ ॥
पुत्रों, सेना और मित्रों के मारे जाने पर, मेरे और युयुधान के साथ केवल पाँच पाण्डव ही बचे रहे।
14.60.33
सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत ।
युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्तः पाण्डवसंश्रयात् ॥ १४.६०.३३ ॥
कृप और कृतवर्मा के साथ द्रोण-पुत्र युद्ध से बच निकला, और कौरव युयुत्सु भी पाण्डवों की शरण लेकर मुक्त रहा।
14.60.34
निहते कौरवेन्द्रे तु सानुबन्धे सुयोधने ।
विदुरः संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ ॥ १४.६०.३४ ॥
कौरवराज सुयोधन अपने अनुचरों सहित मारा गया, तब विदुर और संजय ही धर्मराज युधिष्ठिर के पास उपस्थित हुए।
14.60.35
एवं तदभवद्युद्दमहान्यष्टादश प्रभो ।
यत्र ते पृथिवीपाला निहताः स्वर्गमावसन् ॥ १४.६०.३५ ॥
हे प्रभो, इस प्रकार वह युद्ध अठारह दिनों तक चला, जिसमें वे भूपाल मारे गए और स्वर्ग में निवास करने लगे।
14.60.36
शृण्वतां तु महाराज कथां तां रोमहर्षणीम् ।
दुःखशोकपरिक्लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा ॥ १४.६०.३६ ॥
हे महाराज, उस रोमांचकारी कथा को सुनते हुए उस समय वृष्णिवंशियों के मन में दुःख, शोक और पीड़ा उत्पन्न हो गई।