महाभारत · अध्याय 14.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.60.1
श्रुतवानस्मि वार्ष्णेय सङ्ग्रामं परमाद्भुतम् ।
नराणां वदतां पुत्र कथोद्धातेषु नित्यशः ॥ १४.६०.१ ॥
वसुदेव म्हणाले: हे वार्ष्णेया, पुत्रा, कथा सांगणाऱ्या माणसांकडून नेहमी मी त्या परम अद्भुत युद्धाबद्दल ऐकले आहे.
14.60.2
त्वं तु प्रत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश्च महाभुजः ।
तस्मात्प्रब्रूहि सङ्ग्रामं याथातथ्येन मेऽनघ ॥ १४.६०.२ ॥
तू प्रत्यक्षदर्शी आणि कार्यज्ञ आहेस, हे महाबाहो. म्हणून, हे निष्पापा, ते युद्ध जसे घडले तसे मला सांग.
14.60.3
यथा तदभवद्युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम् ।
भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम् ॥ १४.६०.३ ॥
महात्मा पांडवांचे आणि भीष्म, कर्ण, कृप, द्रोण, शल्य इत्यादींसोबत झालेले ते युद्ध कसे घडले, ते अतुलनीय होते.
14.60.4
अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकशः ।
नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम् ॥ १४.६०.४ ॥
अनेक अस्त्रांत कुशल, नाना वेष व आकृती धारण करणाऱ्या, नाना देशांत राहणाऱ्या इतर क्षत्रियांबद्दलही.
14.60.5
इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस्तदाऽन्तिके ।
शशंस कुरुवीराणां सङ्ग्रामे निधनं यथा ॥ १४.६०.५ ॥
पित्याने असे म्हटल्यावर, तेव्हा मातेच्या समक्ष कमलनयन (कृष्ण) यांनी कुरुवीरांचे युद्धातील मरण कसे झाले ते सांगितले.
14.60.6
अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
बहुलत्वान्न सङ्ख्यातुं शक्यान्यब्दशतैरपि ॥ १४.६०.६ ॥
महात्मा क्षत्रियांची कर्मे अत्यंत अद्भुत आहेत; त्यांच्या बहुलतेमुळे शेकडो वर्षांतही त्यांची गणती करता येत नाही.
14.60.7
प्राधान्यतस्तु गदतः समासेनैव मे शृणु ।
कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरद्युते ॥ १४.६०.७ ॥
परंतु प्रधानतः थोडक्यात मी सांगतो, ऐक. अमरांसारख्या तेजस्वी हे, पृथ्वीच्या राजांची कर्मे यथार्थपणे ऐक.
14.60.8
भीष्मः सेनापतिरभूदेकादशचमूपतिः ।
कौरव्यः कौरवेन्द्राणां देवानामिव पावकिः ॥ १४.६०.८ ॥
भीष्म सेनापती झाला, अकरा सेनांचा अधिपती, कौरववंशीय; कौरव राजांमध्ये देवांमध्ये अग्निपुत्राप्रमाणे.
14.60.9
शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपतिः ।
बभूव रक्षितो धीमाञ्श्रीमता सव्यसाचिना ॥ १४.६०.९ ॥
शिखंडी पांडुपुत्रांचा नेता झाला, सात सेनांचा अधिपती; बुद्धिमान तो श्रीमान सव्यसाची (अर्जुन) याने संरक्षित झाला.
14.60.10
तेषां तदभवद्युद्धं दशाहानि महात्मनाम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद्रोमहर्षणम् ॥ १४.६०.१० ॥
त्या महात्म्या कुरूंमध्ये आणि पांडवांमध्ये ते युद्ध दहा दिवस चालले; ते अत्यंत भयंकर आणि रोमांच उभे करणारे होते.
14.60.11
अयुध्यमानं गाङ्गेयं शिखण्डी तं महाद्युतिम् ।
जघान बहुभिर्बाणैः सह गाण्डीवधन्वना ॥ १४.६०.११ ॥
युद्ध करत नसलेल्या गंगापुत्राला, त्या महातेजस्व्याला, शिखंडीने गांडीवधारी (अर्जुनासह) अनेक बाणांनी प्रहार केला.
14.60.12
अकरोत्स ततः कालं शरतल्पगतो मुनिः ।
अयनं दक्षिणं हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे ॥ १४.६०.१२ ॥
तेव्हा शरशय्येवर पडलेल्या त्या मुनीने काळ घालवला; दक्षिणायन सोडून, उत्तरायण आल्यावर.
14.60.13
ततः सेनापतिरभूद्द्रोणोऽस्त्रविदुषांवरः ।
प्रवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव ॥ १४.६०.१३ ॥
तेव्हा अस्त्रविद्यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोण कौरवेंद्राचे वीर सेनापती झाले, दैत्यपतीला काव्याप्रमाणे.
14.60.14
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्नवभिर्द्विजसत्तमः ।
संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृपसुतादिभिः ॥ १४.६०.१४ ॥
उरलेल्या नऊ अक्षौहिणींनी वेढलेले, युद्धात अभिमान बाळगणारे द्विजश्रेष्ठ, कृपाचार्यांचा पुत्र इत्यादींनी संरक्षित.
14.60.15
धृष्टद्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित् ।
गुप्तो भीमेन मेधावी मित्रेण वरुणो यथा ॥ १४.६०.१५ ॥
धृष्टद्युम्न पांडवांचा नेता झाला, महास्त्रांचा जाणकार; बुद्धिमान भीमाने संरक्षित, जसा मित्राने वरुण.
14.60.16
स च सेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामनाः ।
पितुर्निकारान्संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत् ॥ १४.६०.१६ ॥
सेनेने वेढलेले ते महामनस्वी, द्रोणांना गाठण्याच्या इच्छेने, पित्याचे अपमान आठवून रणात महान कर्म करू लागले.
14.60.17
तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसङ्गरे ।
नानादिगागता वीराः प्रायशो निधनं गताः ॥ १४.६०.१७ ॥
द्रोण-पार्षत युद्धात, विविध दिशांहून आलेले ते पृथ्वीपाल वीर बहुतेक करून मरण पावले.
14.60.18
दिनानि पञ्च तद्युद्धमभूत्परमदारुणम् ।
ततो द्रोणः परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गतः ॥ १४.६०.१८ ॥
ते युद्ध पाच दिवस अत्यंत भयंकर झाले. मग द्रोण थकून धृष्टद्युम्नाच्या वशात गेले.
14.60.19
ततः सेनापतिरभूत्कर्णो दौर्योधने बले ।
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्वृतः पञ्चभिराहवे ॥ १४.६०.१९ ॥
मग दुर्योधनाच्या सैन्यात कर्ण सेनापती झाला; युद्धात उरलेल्या पाच अक्षौहिणी सेनेने त्याला वेढले होते.
14.60.20
तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिताः ।
हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः ॥ १४.६०.२० ॥
पांडुपुत्रांची तीन सैन्ये, जी बीभत्सू (अर्जुन) संरक्षित करीत होता, बहुतेक वीर मारले गेल्याने तेथे उभी होती.
14.60.21
ततः पार्थं समासाद्य पतङ्ग इव पावकम् ।
पञ्चत्वमगमत्सौतिर्द्वितीयेऽहनि दारुणः ॥ १४.६०.२१ ॥
नंतर पार्थाला (अर्जुनाला) सामोरा जाऊन, अग्नीकडे पतंगासारखा, सूतपुत्र भयंकर कर्ण दुसऱ्या दिवशी मरण पावला.
14.60.22
हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः ।
अक्षौहिणीभिस्तिसृभिर्मद्रेशं पर्यवारयन् ॥ १४.६०.२२ ॥
कर्ण मारला गेल्यावर कौरव निरुत्साह व तेजहीन होऊन तीन अक्षौहिणी सेनेने मद्रराज (शल्य) याला वेढते झाले.
14.60.23
हतिवाहनभूयिष्ठाः पाण्डिवास्तु युधिष्ठिरम् ।
अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन् ॥ १४.६०.२३ ॥
हत्ती व वाहने बहुतांश मारली गेल्याने निरुत्साह पांडवांनी उरलेल्या एका अक्षौहिणी सेनेने युधिष्ठिराला वेढले.
14.60.24
अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
तस्मिंस्तदाऽर्धदिवसे कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ १४.६०.२४ ॥
कुरुराज युधिष्ठिराने मद्रराज (शल्य)ाला ठार मारले. त्या वेळी, दुपारी, त्याने अत्यंत दुष्कर कर्म पार पाडले.
14.60.25
हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामनाः ।
आहर्तारं कलेस्तस्य जगानामितविक्रमः ॥ १४.६०.२५ ॥
शल्य मारला गेल्यावर महामना सहदेवाने अमित पराक्रमाने कलीला प्रवृत्त करणाऱ्या त्या शकुनीला ठार केले.
14.60.26
निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः ।
अपाक्रामद्गदापाणिर्हतभूयिष्ठसैनिकः ॥ १४.६०.२६ ॥
शकुनी मारला गेल्यावर, बहुतेक सैन्य मारले गेले असताना, धृतराष्ट्राचा पुत्र राजा अत्यंत खिन्न होऊन गदा हाती घेऊन माघारी फिरला.
14.60.27
तमन्वधावत्संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान् ।
ह्रदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम् ॥ १४.६०.२७ ॥
संतप्त आणि पराक्रमी भीमसेनाने त्याचा पाठलाग केला; द्वैपायन सरोवरात पाण्यात उभा असलेला त्याला पाहिले.
14.60.28
इतशिष्टेन सैन्येन समन्तात्पर्यवार्य तम् ।
अथोपविविशुर्हृष्टा ह्रदस्थं पञ्च पाण्डवाः ॥ १४.६०.२८ ॥
उरलेल्या सैन्याने चहूबाजूंनी त्याला वेढून, सरोवरात असलेल्या त्याभोवती पाच पांडव आनंदाने बसले.
14.60.29
विगाह्य सलिलं त्वाशु वाग्बाणैर्भृशविक्षतः ।
उत्थाय स गदापाणिर्युद्धाय समुपस्थितः ॥ १४.६०.२९ ॥
पाण्यात उतरून, शब्दबाणांनी अत्यंत जखमी होऊन, तो लगेच उठला आणि गदा हाती घेऊन युद्धासाठी पुढे आला.
14.60.30
ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महारणे ।
भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम् ॥ १४.६०.३० ॥
तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र तो राजा महायुद्धात, पृथ्वीवरील राजांच्या देखत, भीमसेनाच्या पराक्रमाने मारला गेला.
14.60.31
ततस्तत्पाण्डवं सैन्यं प्रसुप्तं शिबिरे निशि ।
निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता ॥ १४.६०.३१ ॥
नंतर रात्री छावणीत झोपलेल्या त्या पांडवसेनेला, पित्याचा वध सहन न होऊन, द्रोणपुत्राने ठार केले.
14.60.32
हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह ।
युयुधानसहायेन पञ्च शिष्टास्तु पाण्डवाः ॥ १४.६०.३२ ॥
पुत्र, सैन्य आणि मित्र मारले गेल्यावर, माझ्यासह व युयुधानाच्या साहाय्याने केवळ पाच पांडव उरले.
14.60.33
सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत ।
युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्तः पाण्डवसंश्रयात् ॥ १४.६०.३३ ॥
कृप आणि कृतवर्म्यासह द्रोणपुत्र युद्धातून सुटला; कौरव युयुत्सु हाही पांडवांच्या आश्रयाने मुक्त झाला.
14.60.34
निहते कौरवेन्द्रे तु सानुबन्धे सुयोधने ।
विदुरः संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ ॥ १४.६०.३४ ॥
अनुयायांसह कौरवेंद्र सुयोधन मारला गेल्यावर, विदुर आणि संजय हे धर्मराज युधिष्ठिराजवळ आले.
14.60.35
एवं तदभवद्युद्दमहान्यष्टादश प्रभो ।
यत्र ते पृथिवीपाला निहताः स्वर्गमावसन् ॥ १४.६०.३५ ॥
हे प्रभो, अशा प्रकारे ते युद्ध अठरा दिवस चालले; त्यात ते राजे मारले जाऊन स्वर्गात राहू लागले.
14.60.36
शृण्वतां तु महाराज कथां तां रोमहर्षणीम् ।
दुःखशोकपरिक्लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा ॥ १४.६०.३६ ॥
हे महाराजा, ती रोमांचकारी कथा ऐकताना, त्या वेळी वृष्णिवंशीयांना दुःख, शोक आणि क्लेश झाले.