महाभारत · अध्याय 14.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.61.1
कथयन्नेव तु तदा वासुदेवः प्रतापवान् ।
महाभारतयुद्धं तत्कथान्ते पितुरग्रतः ॥ १४.६१.१ ॥
तेव्हा पराक्रमी वासुदेव त्या कथेच्या शेवटी, पित्यासमोर महाभारत युद्धाचे वर्णन करत होता.
14.61.2
अभिमन्योर्वधं वीरः सोत्यक्रामन्महामतिः ।
अप्रियं वसुदेवस्य माभूदिति महामनाः ॥ १४.६१.२ ॥
तो वीर, महामती, अभिमन्यूच्या वधाचा प्रसंग टाळून पुढे गेला; वसुदेवाला अप्रिय होऊ नये असा विचार करणारा महामना तो होता.
14.61.3
मा दौहित्रवधं श्रुत्वा वसुदेवो महात्ययम् ।
दुःखशोकाभिसंतप्तो भवेदिति महामतिः ॥ १४.६१.३ ॥
नातवाच्या वधाचे महासंकट ऐकून वसुदेव दुःख-शोकाने संतप्त होऊ नये, असा विचार करणारा तो महामती होता.
14.61.4
सुभद्रा तु तमुत्क्रान्तमात्मजस्य वधं रणे ।
आचक्ष्व कृष्ण सौभद्रवधमित्यपतद्भुवि ॥ १४.६१.४ ॥
पण सुभद्रा, रणात आपल्या पुत्राचा वध झाल्याचे ऐकून, "कृष्णा, सौभद्राच्या वधाचे सांग" असे म्हणत भूमीवर कोसळली.
14.61.5
तामपश्यन्निपतितां वसुदेवः क्षितौ तदा ।
दृष्ट्वैव च पपातोर्व्यां सोऽपि दुःखेन मूर्छितः ॥ १४.६१.५ ॥
ती भूमीवर कोसळलेली पाहून वसुदेवानेही ते पाहिले; पाहताच दुःखाने मूर्च्छित होऊन तोही भूमीवर कोसळला.
14.61.6
तषः स दौहित्रवदाद्दुःखशोकसमाहतः ।
वसुदेवो महाराज कृष्णं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १४.६१.६ ॥
मग नातवाच्या वधाने दुःख-शोकाने पीडित झालेला वसुदेव, हे महाराज, कृष्णाला हे शब्द बोलला.
14.61.7
ननु त्वं पुण्डरीकाक्ष सत्यवाग्भुवि विश्रुतः ।
यद्दौहित्रवधं मेऽद्य न ख्यापयसि शत्रुहन् ॥ १४.६१.७ ॥
हे पुंडरीकाक्षा, तू पृथ्वीवर सत्यवादी म्हणून प्रसिद्ध आहेस. हे शत्रुहन्त्या, आज माझ्या दौहित्राच्या वधाची घोषणा तू का करत नाहीस?
14.61.8
तद्भागिनेयनिधनं तत्त्वेनाचक्ष्व मे प्रभो ।
सदृशाक्षस्तव कथं शत्रुभिर्निहतो रणे। ॥ १४.६१.८ ॥
हे प्रभो, त्या भागिनेयाचा मृत्यू मला खरेपणाने सांग. तुझ्यासारखे डोळे असलेला तो रणांगणात शत्रूंकडून कसा मारला गेला?
14.61.9
दुर्भरं बत वार्ष्णेय कालेऽप्राप्ते नृभिः सह ।
यत्र मे हृदयं दुःखाच्छतधा न विदीर्यते ॥ १४.६१.९ ॥
हे वार्ष्णेया, माणसांसोबत असताना, काळ न येता हे दुःख सहन करणे कठीण आहे; दुःखाने माझे हृदय शतधा फुटत नाही.
14.61.10
किमब्रवीत्त्वां सङ्ग्रामे सुभद्रां मातरं प्रति ।
मां चापि पुण्डरीकाक्षि चपलाक्षः प्रियो मम ॥ १४.६१.१० ॥
हे पुंडरीकाक्षी, युद्धात त्याने तुला आणि माता सुभद्रेला काय सांगितले? चंचल नेत्रांचा माझा प्रिय मलाही काय म्हणाला?
14.61.11
आहवं पृष्ठतः कृत्वा कच्चिन्न निहतः परैः ।
कच्चिन्मुखं न गोविन्द तेनाजौ विकृतं कृतम् ॥ १४.६१.११ ॥
युद्धाकडे पाठ फिरवून शत्रूंनी त्याला मारले काय? हे गोविंदा, युद्धात त्याचे तोंड विद्रूप केले गेले काय?
14.61.12
स हि कृष्ण महातेजाः श्लाघन्निव ममाग्रतः ।
बालभावेन विजयमात्मनोऽकथयत्प्रभुः। ॥ १४.६१.१२ ॥
हे कृष्णा, तो महातेजस्वी माझ्यासमोर जणू अभिमानाने, बालसुलभ रीतीने आपला विजय सांगत होता.
14.61.13
कच्चिन्न निकृतो बालो द्रोणकर्णाकृपादिभिः ।
धरण्यां निहतः शेते तन्ममाचक्ष्वि केशव ॥ १४.६१.१३ ॥
द्रोण, कर्ण, कृप इत्यादींनी त्या बालकाला अन्यायाने मारून तो जमिनीवर पडला आहे का? हे केशवा, ते मला सांग.
14.61.14
स हि द्रोणं च भीष्मं च कर्णं च बलीनां वरम् ।
स्पर्धते स्म रणे नित्यं दुहितुः पुत्रको मम ॥ १४.६१.१४ ॥
तो — माझ्या कन्येचा मुलगा — युद्धात नेहमी द्रोण, भीष्म आणि बलवानांमधील श्रेष्ठ कर्ण यांच्याशीही स्पर्धा करत असे.
14.61.15
एवंविधं बहु तदा विलपन्तं सुदुःखितम् ।
पितरं दुःखिततरं गोविन्दो वाक्यमब्रवीत् ॥ १४.६१.१५ ॥
तेव्हा असे फार विलाप करणाऱ्या, अत्यंत दुःखी पित्याला, जो अधिकच शोकग्रस्त होता, गोविंद हे शब्द बोलले.
14.61.16
न तेनि विकृतं वक्त्रं कृतं सङ्ग्राममूर्धनि ।
न पृष्ठतः कृतश्चापि सङ्ग्रामस्तेन दुस्तरः ॥ १४.६१.१६ ॥
युद्धाच्या अग्रभागी त्याने आपले तोंड विकृत केले नाही, पाठीमागून युद्धही केले नाही; त्याच्यामुळे ते युद्ध दुस्तर झाले.
14.61.17
निहत्य पृथिवीपालान्सहस्रशतसङ्घशः ।
खेदितो द्रोणकर्णाभ्यां दौःशासनिवशं गतः ॥ १४.६१.१७ ॥
शेकडो-हजारो राजांना गटागटाने मारून, द्रोण आणि कर्ण यांच्यामुळे थकून तो दुःशासनपुत्राच्या हाती सापडला.
14.61.18
एको ह्येकेन सततं युध्यमानो यदि प्रभो ।
न स शक्येत सङ्ग्रामे निहन्तुमपि वज्रिणा ॥ १४.६१.१८ ॥
हे प्रभो, एकजण एकाशी सतत युद्ध करत असेल, तर युद्धात त्याला वज्रधारी इंद्रही मारू शकत नाही.
14.61.19
समाहूते च सङ्ग्रामे पार्थे संशप्तकैस्तदा ।
पर्यवार्यत संक्रुद्धैः स द्रोणादिभिराहवे ॥ १४.६१.१९ ॥
युद्धात पार्थाला आव्हान दिले गेले, तेव्हा संतप्त संशप्तकांनी द्रोण आदींसह त्याला युद्धात वेढले.
14.61.20
ततः शत्रुवधं कृत्वा सुमहान्तं रेणे पितः ।
दौहित्रस्तव वार्ष्णेय दौःशासनिवशं गतः ॥ १४.६१.२० ॥
नंतर, हे पित्या, युद्धात शत्रूंचा मोठा संहार करून तुमचा दौहित्र वार्ष्णेय दुःशासनपुत्राच्या वशी गेला.
14.61.21
नूनं च स गतः स्वर्गं जहि शोकं महामते ।
न हि व्यसनमासाद्य सीदन्ति कृतबुद्धयः ॥ १४.६१.२१ ॥
निश्चितच तो स्वर्गाला गेला. हे महामते, शोक सोडून दे; स्थिरबुद्धी लोक संकटात सापडूनही खचत नाहीत.
14.61.22
द्रोणकर्णप्रभृतयो येन प्रतिसमासिताः ।
रणे महेन्द्रप्रतिमाः स कथं नाप्नुयाद्दिवम् ॥ १४.६१.२२ ॥
द्रोण, कर्ण इत्यादींना युद्धात महेंद्रासमान होऊन ज्याने प्रतिकार केला, तो स्वर्ग कसा मिळवणार नाही?
14.61.23
स शोकं जहि जुर्धर्ष मा च मन्युवशं गमः ।
शस्त्रपूतां हि स गतिं गतः परपुरंजयः ॥ १४.६१.२३ ॥
हे दुर्धर्षा, शोक सोड; क्रोधाच्या वशी जाऊ नकोस. शत्रूची नगरे जिंकणारा तो शस्त्राने पवित्र झालेली गती पावला.
14.61.24
तस्मिंस्तु निहते वीरे सुभद्रेयं स्वसा मम ।
दुःखार्ताऽथो सुतं प्राप्य कुररीव ननाद ह ॥ १४.६१.२४ ॥
तो वीर मारला गेल्यावर माझी बहीण सुभद्रा दुःखार्त होऊन, पुत्र मिळूनही कुररीसारखी आक्रोशली.
14.61.25
द्रौपदीं च समासाद्य पर्यतप्यत दुःखिता ।
आर्ये क्व दारकाः सर्वे द्रष्टुमिच्छामि तानहम् ॥ १४.६१.२५ ॥
द्रौपदीजवळ येऊन दुःखी होऊन ती विलाप करू लागली. हे आर्ये, माझी सर्व मुले कुठे आहेत? मला त्यांना पाहायचे आहे.
14.61.26
अस्यास्तु वचनं श्रुत्वा सर्वास्ताः कुरुयोषितः ।
भुजाभ्यां परिगृह्यैनां चुक्रुशुः परमार्तवत् ॥ १४.६१.२६ ॥
तिचे बोल ऐकून सर्व कुरुस्त्रिया तिला बाहूंनी धरून अत्यंत वेदनेने आक्रोश करू लागल्या.
14.61.27
उत्तरां चाब्रवीद्भद्रे भर्ता स क्व नु ते गतः ।
क्षिप्रमागमनं मह्यं तस्य त्वं वेदयस्व ह ॥ १४.६१.२७ ॥
उत्तरेला ती म्हणाली, “हे भद्रे, तुझा पती कुठे गेला आहे? त्याचे माझ्याकडे लवकर येणे मला कळव.”
14.61.28
ननु नामाद्य वैराटि श्रुत्वा मम गिरं सदा ।
भवनान्निष्पतत्याशु कस्मान्नाभ्येति ते पतिः ॥ १४.६१.२८ ॥
हे वैराटी, माझे बोल सदैव ऐकून तुझा पती आज घरातून लवकर बाहेर येत नाही का? तो माझ्याजवळ का येत नाही?
14.61.29
अभिमन्योऽनुशयिनो मातुलास्ते महारथाः ।
कुशलं चाब्रुवन्सर्वे त्वां युयुत्सुमिहागतम् ॥ १४.६१.२९ ॥
हे अभिमन्यू, तुझे मामा महारथी सर्व तुझी खुशाली विचारत होते आणि येथे युयुत्सू आल्याचे सांगत होते.
14.61.30
आचक्ष्व मेऽद्य सङ्ग्रामं यथापूर्वमरिन्दम ।
कस्मादेवं विलपतीं नाद्येह प्रतिभाषसे। ॥ १४.६१.३० ॥
हे शत्रुदमना, पूर्वीप्रमाणे आता मला युद्धाची हकीकत सांग. मी असा विलाप करत असताना तू आज येथे उत्तर का देत नाहीस?
14.61.31
एवमादि तु वार्ष्णेय्यास्तस्यास्तत्परिदेवितम् ।
श्रुत्वा पृथा सुदुःखार्ता शनैर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १४.६१.३१ ॥
सुभद्रेचा हा व इतर विलाप ऐकून अत्यंत दुःखार्त झालेली पृथा (कुंती) हळूच हे शब्द बोलली.
14.61.32
सुभद्रे वासुदेवेन तथा सात्यकिना रणे ।
पित्रा च लालितो बालः स हतः कालधर्मणा ॥ १४.६१.३२ ॥
हे सुभद्रे! वासुदेव (कृष्ण), सात्यकी आणि पित्याने लाडाने वाढवलेला तो बालक युद्धात कालधर्माने मारला गेला.
14.61.33
ईदृशो मर्त्यधर्मोऽयं मा शुचो यदुनन्दिनि ।
पुत्रो हि तव दुर्धर्षः सम्प्राप्तः परमां गतिम् ॥ १४.६१.३३ ॥
हे यदुनंदिनी! मर्त्य प्राण्यांचा धर्म असाच आहे; शोक करू नकोस. तुझा तो दुर्धर्ष पुत्र परम गतीला पोहोचला आहे.
14.61.34
कुले महति जातासि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
मा शुचश्चपलाक्षं त्वं पद्मपत्रनिभेक्षणे ॥ १४.६१.३४ ॥
तू महान क्षत्रिय महात्म्यांच्या कुळात जन्मली आहेस; हे चंचल नेत्रांच्या, कमलदलासारख्या नेत्रांच्या, शोक करू नकोस.
14.61.35
उत्तरां त्वमवेक्षस्व गुर्विणीं मा शुचः शुभे ।
पुत्रमेषा हि तस्याशु जनयिष्यति भामिनी ॥ १४.६१.३५ ॥
गर्भवती उत्तरेकडे पाहा; हे शुभे, शोक करू नकोस. ही भामिनी लवकरच त्याला पुत्र देईल.
14.61.36
एवमाश्वासयित्वैनां कुन्ती यदुकुलोद्वह ।
विहाय शोकं दुर्धर्षं श्राद्धमस्य ह्यकल्पयत् ॥ १४.६१.३६ ॥
हे यदुकुलोद्वहा! अशा प्रकारे तिचे सांत्वन करून कुंतीने दुर्धर्ष शोक सोडून त्याचे श्राद्ध आयोजित केले.
14.61.37
समनुज्ञाप्य धर्मज्ञं राजानं भीममेव च ।
यमौ यमोपमौ चैव ददौ दानान्यनेकशः ॥ १४.६१.३७ ॥
धर्मज्ञ राजा (युधिष्ठिर) आणि भीम यांची अनुज्ञा घेऊन, यमासारख्या दोन्ही बंधूंनाही तिने अनेक प्रकारची दाने दिली.
14.61.38
ततः प्रदाय बह्वीर्गा ब्राह्मणेभ्यो यदूद्वह ।
समाहृष्य तु वार्ष्णेयी वैराटीमब्रवीदिदम् ॥ १४.६१.३८ ॥
हे यदुकुलश्रेष्ठा! नंतर ब्राह्मणांना पुष्कळ गायी दान देऊन, आनंदित झालेली वार्ष्णेयी (सुभद्रा) वैराटीला (उत्तरेला) असे म्हणाली.
14.61.39
वैराटि नेह संतापस्त्वया कार्यो ह्यनिन्दिते ।
भर्तारं प्रति सुश्रोणि गर्भस्थं रक्ष वै शिशुम् ॥ १४.६१.३९ ॥
हे वैराटी! हे निर्दोष सुंदरी! येथे तू आपल्या पतीसाठी संताप करू नकोस; गर्भात असलेल्या बाळाचे रक्षण कर.
14.61.40
एवमुक्त्वा ततः कुन्ती विरराम महाद्युते ।
तामनुज्ञाप्य चैवेमां सुभद्रां समुपानयम् ॥ १४.६१.४० ॥
हे महातेजस्वी! असे बोलून कुंती शांत झाली; तिची अनुज्ञा घेऊन मी ही सुभद्रा जवळ आणली.
14.61.41
एवं स निधनं प्राप्तो दौहित्रस्तव मानद ।
संतापं त्यज दुर्धर्ष मा च शोके मनः कृथाः ॥ १४.६१.४१ ॥
अशा प्रकारे तुझा दौहित्र (अभिमन्यू) मृत्यू पावला. हे मानदा! हे दुर्धर्षा! संताप सोड; मन शोकात गुंतवू नकोस.