Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.76

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.76.1

एवं त्रिरात्रमभवत्तद्युद्धं भरतर्षभ ।
अर्जुनस्य नरेन्द्रेण वृत्रेणेव शतक्रतोः ॥ १४.७६.१ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, इस प्रकार अर्जुन और उस नरेश के बीच वह युद्ध तीन रात तक चला, जैसे इन्द्र और वृत्र के बीच हुआ था।

14.76.2

ततश्चतुर्थे दिवसे यज्ञदत्तो महाबलः ।
जहास सस्वनं हासं वाक्यं चेदमताब्रवीत् ॥ १४.७६.२ ॥

फिर चौथे दिन महाबली यज्ञदत्त ज़ोर से हँसा और यह वचन बोला।

14.76.3

अर्जुनार्जुन तिष्ठस्व न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ।
त्वां निहत्य करिष्यामि पितुस्तोयं यथाविधि ॥ १४.७६.३ ॥

अर्जुन, अर्जुन, ठहर जा! मेरे हाथ से जीवित नहीं छूटोगे। तुझे मारकर मैं विधिपूर्वक अपने पिता का तर्पण करूँगा।

14.76.4

त्वया वृद्धो मम पिता भगदत्तः पितुः सखा ।
हतो वृद्धोऽपि बाधित्वा शिशुं मामद्य योधय ॥ १४.७६.४ ॥

तुमने मेरे वृद्ध पिता भगदत्त को मार डाला, जो मेरे पिता के मित्र थे। वृद्ध होते हुए भी उन्हें सताकर मारा गया। आज इस बालक से युद्ध करो।

14.76.5

इत्येवमुक्त्वा संक्रुद्धो यज्ञदत्तो नराधिपः ।
प्रेषयामास कौरव्य वारणं पाण्डवं प्रति ॥ १४.७६.५ ॥

ऐसा कहकर क्रोधित नरेश यज्ञदत्त ने, हे कौरव्य, हाथी को पाण्डुपुत्र अर्जुन की ओर भेजा।

14.76.6

सम्प्रेष्यमाणो नागेन्द्रो यज्ञदत्तेन धीमता ।
उत्पतिष्यन्निवाकाशमभिदुद्राव पाण्डवम् ॥ १४.७६.६ ॥

बुद्धिमान यज्ञदत्त से प्रेरित होकर वह गजराज मानो आकाश में उछलने को हुआ और पाण्डुपुत्र की ओर दौड़ पड़ा।

14.76.7

अग्रहस्तसुमुक्तेन शीकरेण स नागराट् ।
समौक्षति गुडाकेशं शैलं नील इवाम्बुदः ॥ १४.७६.७ ॥

सूँड़ के अग्र भाग से छोड़ी गई फुहारों से वह गजराज गुडाकेश (अर्जुन) को उसी प्रकार भिगोने लगा, जैसे नीला मेघ पर्वत को भिगोता है।

14.76.8

स तेन प्रेषितो राज्ञा मेघवद्विनदन्मुहुः ।
मुखाडम्बरसंह्रादैरभ्यद्रवत फल्गुनम् ॥ १४.७६.८ ॥

राजा द्वारा भेजा गया वह मेघ की भाँति बार-बार गर्जना करता हुआ, मुख के भीषण चिंघाड़ों से फल्गुन (अर्जुन) की ओर दौड़ा।

14.76.9

स नृत्यन्निव नागेन्द्रो यज्ञदत्तप्रचोदितः ।
आससाद द्रुतं राजन्कौरवाणां महारथम् ॥ १४.७६.९ ॥

यज्ञदत्त से प्रेरित वह गजराज मानो नाचता हुआ, हे राजन्, शीघ्र ही कौरवों के महारथी के निकट पहुँच गया।

14.76.10

तमायान्तमथालक्ष्य यज्ञदत्तस्य वारणम् ।
गाण्डीवमाश्रित्य बली न व्यकम्पत शत्रुहा ॥ १४.७६.१० ॥

यज्ञदत्त के उस हाथी को आते देखकर भी बलवान शत्रुहन्ता (अर्जुन) गाण्डीव धनुष का आश्रय लेकर तनिक भी विचलित नहीं हुए।

14.76.11

चुक्रोध बलवच्चापि पाण्डवस्तस्य भूपतेः ।
कार्यविघ्नमनुस्मृत्यि पूर्ववैरं च भारत ॥ १४.७६.११ ॥

पाण्डव (अर्जुन) उस राजा पर अत्यंत क्रुद्ध हुए, कार्य में विघ्न और पुराने वैर का स्मरण करके, हे भारत।

14.76.12

ततस्तं वारणं क्रुद्धः शरजालेन पाण्डवः ।
निवारयामास तदा वेलेव मकरालयम् ॥ १४.७६.१२ ॥

तब क्रुद्ध पाण्डव ने शरों के जाल से उस हाथी को रोक दिया, जैसे तट समुद्र को रोक देता है।

14.76.13

स नागप्रवरः श्रीमानर्जुनेन निवारितः ।
तस्थौ शरैर्विनुन्नाङ्गः श्वाविच्छललितो यथा ॥ १४.७६.१३ ॥

श्रीमान् उस श्रेष्ठ हाथी को अर्जुन ने रोक दिया। बाणों से घायल अंगों वाला वह वैसे खड़ा रहा जैसे साही काँटों से बिंधा हो।

14.76.14

निवारितं गजं दृष्ट्वा भगदत्तसुतो नृपः ।
उत्ससर्ज शितान्बाणानर्जुने क्रोधमूर्छितः ॥ १४.७६.१४ ॥

हाथी को रोका गया देखकर भगदत्त के पुत्र राजा ने क्रोध से मूर्छित होकर अर्जुन पर तीखे बाण छोड़े।

14.76.15

अर्जुनस्तु महाबाहुः शरैररिनिघातिभिः ।
वारयामास तान्बाणांस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १४.७६.१५ ॥

परन्तु महाबाहु अर्जुन ने शत्रु-संहारक बाणों से उन बाणों को रोक दिया, और वह अद्भुत-सा हो गया।

14.76.16

ततः पुनरभिक्रुद्धो राजा प्राग्ज्योतिषाधिपः ।
प्रेषयामास नागेन्द्रं बलवत्पर्वतोपमम् ॥ १४.७६.१६ ॥

फिर अत्यंत क्रुद्ध होकर प्राग्ज्योतिष के राजा ने पर्वत के समान बलवान गजराज को आगे भेजा।

14.76.17

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य बलवान्पाकशासनिः ।
नाराचमग्निसङ्काशं प्राहिणोद्वारणं प्रति ॥ १४.७६.१७ ॥

उस दौड़ते हुए हाथी को देखकर बलवान इन्द्रपुत्र ने अग्नि के समान तेजस्वी नाराच बाण हाथी की ओर छोड़ा।

14.76.18

स तेन वारणो राजन्मर्मस्वभिहतो भृशम् ।
पपात सहसा भूमौ वज्ररुग्ण इवाचलः ॥ १४.७६.१८ ॥

हे राजन्, उस बाण से हाथी के मर्मस्थानों पर गहरी चोट लगी और वह अचानक वज्र से टूटे पर्वत की भाँति भूमि पर गिर पड़ा।

14.76.19

स पतञ्शुशुभे नागो धनंजयशराहतः ।
विशन्निव महाशैलो महीं वज्रप्रपीडितः ॥ १४.७६.१९ ॥

गिरते हुए वह हाथी, धनंजय के बाणों से आहत होकर, वज्र से पीड़ित किसी महान पर्वत के पृथ्वी में धँसने की भाँति शोभित हुआ।

14.76.20

तस्मिन्निपतिते नागे यज्ञदत्तस्य पाण्डवः ।
तं न भेतव्यमित्याह ततो भूमिगतं नृपम् ॥ १४.७६.२० ॥

उस हाथी के गिर जाने पर पाण्डुपुत्र ने यज्ञदत्त के भूमि पर पड़े उस राजा से कहा, "मत डरो।"

14.76.21

अब्रवीद्धि महातेजाः प्रस्थितं मां युधिष्ठिरः ।
राजानस्ते न हन्तव्या धनंजय कथञ्चन ॥ १४.७६.२१ ॥

महातेजस्वी युधिष्ठिर ने मेरे प्रस्थान के समय कहा था, "हे धनंजय, किसी भी प्रकार से राजाओं का वध नहीं करना।"

14.76.22

सर्वमेतन्नरव्याघ्र भवत्येतावता कृतम् ।
योधाश्चापि न हन्तव्या धनंजय रणे त्वया ॥ १४.७६.२२ ॥

हे नरव्याघ्र, इतने से ही यह सब हो गया है। हे धनंजय, युद्ध में तुम्हें योद्धाओं का भी वध नहीं करना चाहिए।

14.76.23

वक्तव्याश्चापि राजानः सर्वे सह सुहृज्जनैः ।
युधिष्ठिरस्याश्वमेधो भवद्भिरनुभूयताम् ॥ १४.७६.२३ ॥

और सभी राजाओं को अपने सुहृदों सहित यह बताना चाहिए कि आप लोग युधिष्ठिर के अश्वमेध को स्वीकार करें।

14.76.24

इति भ्रातृवचः श्रुत्वा न हन्मि त्वां नराधिप ।
उत्तिष्ठ न भयं तेऽस्ति स्वस्तिमान्गच्छ पार्थिव ॥ १४.७६.२४ ॥

भाई के इन वचनों को सुनकर मैं आपको नहीं मारूँगा। हे नराधिप, उठिए, आपको कोई भय नहीं है। हे पार्थिव, कुशल पूर्वक जाइए।

14.76.25

आगच्छेथा महाराज परां चैत्रीमुपस्थिताम् ।
तदाऽश्वमेधो भविता धर्मिराजस्य धीमतः ॥ १४.७६.२५ ॥

हे महाराज, जब परम चैत्री मास आएगा, तब आना। तब बुद्धिमान धर्मराज का अश्वमेध यज्ञ होगा।

14.76.26

एवमुक्तः स राजा तु भगदत्तात्मजस्तदा ।
तथेत्वेवाब्रवीद्वाक्यं पाण्डवेनाभिनिर्जितः ॥ १४.७६.२६ ॥

पाण्डव द्वारा पूरी तरह परास्त उस भगदत्त-पुत्र राजा ने ऐसा कहे जाने पर तब कहा, 'ठीक है'।